II SA/Gl 1151/25

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Grzegorz Dobrowolski, Sędziowie Sędzia WSA Stanisław Nitecki, Sędzia WSA Renata Siudyka (spr.), Protokolant Monika Rał, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 3 grudnia 2025 r. sprawy ze skargi I. T. (T.) na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia 27 czerwca 2025 r. nr SKO.PSŚ/41.5/594/2025/8539 w przedmiocie uchylenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach (SKO) decyzją z dnia 27 czerwca 2025 r. nr SKO.PSS/41.5/594/2025/8539, po rozpatrzeniu odwołania I. T. (strona, skarżąca) od decyzji Prezydenta Miasta Z. (organ I instancji) z dnia 12 maja 2025 r. nr [...] dotyczącej zmiany decyzji własnej z dnia 9 listopada 2023 r. [...] w ten sposób, że uchylono stronie prawo do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad P. B. w okresie od 1 maja 2024 r. – bezterminowo, utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. Decyzja zapadła w następującym stanie faktycznym i prawnym. Decyzją organu I instancji z dnia 9 listopada 2023 r., zmienioną następnymi decyzjami, przyznano stronie prawo do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym bratem P. B. od 1 października 2023 r. na stałe. W dniu 17 kwietnia 2023 r. strona złożyła w organie I instancji wniosek o ustalenie prawa do zasiłku pielęgnacyjnego na swoja rzecz, przedkładając orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności nr [...] z dnia 27 marca 2025 r., wydanym po rozpatrzeniu wniosku z dnia 11 marca 2025 r. na okres do dnia 31 marca 2028 r. Powyższe orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności stało się ostateczne dnia 30 kwietnia 2025 r. Organ I instancji przytoczył treść art. 17 i art. 32 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz.U. z 2024 r. poz. 323 z późn. zm. – dalej "u.s.r."). Wyjaśnił, że działając na podstawie art. 61 § 1 i 4 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2024 r., poz. 572 – dalej "k.p.a."), wszczął z urzędu postępowanie w sprawie uchylenia stronie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad bratem. Dnia 30 kwietnia 2025 r. strona przedłożyła w organie I instancji oświadczenie, w którym wskazała, iż posiada orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności, jednak jej stan zdrowia pozwala na osobiste, codzienne sprawowanie stałej opieki nad bratem. Ponadto stwierdziła, iż opieka nad bratem jest przez nią faktycznie sprawowana i realizowana we własnym zakresie. Organ I instancji uznał, że w opisanej sytuacji faktycznej i prawnej należało uchylić stronie prawo do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad bratem w okresie od dnia 1 maja 2025 r. – bezterminowo. W odwołaniu od decyzji organu I instancji strona wyraziła niezadowolenie z rozstrzygnięcia. Wyraziła opinię, iż orzeczenie organu I instancji jest dyskryminujące i sprzeczne z obowiązującym porządkiem prawnym. Podkreśliła, że pomimo orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności sprawuje opiekę nad bratem, nie wykonuje pracy zarobkowej, a jej choroba nie uniemożliwia jej sprawowania tejże opieki. Powołała się na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 18 marca 2025 r. o sygn. akt SK 22/22 wskazując, że odebranie jej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego jest sprzeczne z Konstytucją RP. Wniosła o uchylenie decyzji organu I instancji. SKO, po rozpatrzeniu odwołania strony, utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu przedstawiło przebieg postępowania według chronologii zdarzeń i przytoczyło brzmienie przepisów u.s.r. mających zastosowanie w sprawie. Dalej wskazało, że Trybunał Konstytucyjny wyrokiem nr SK 22/22 III 2025 z dnia 18 marca 2025 r. orzekł o niezgodności z Konstytucją Rzeczypospolitej Polskiej art. 17 ust. 1 pkt 4 u.s.r., w brzmieniu nadanym przez art. 1 pkt 5 lit, a ustawy z dnia 7 grudnia 2012 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2023 r. poz. 1548, ze zm.) i obowiązującym do dnia wejścia w życie art. 43 pkt 4 lit, a ustawy z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym (Dz. U. poz. 1429, ze zm.), w części obejmującej słowa: "z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności". SKO wyjaśniło, że wyrok Trybunału Konstytucyjnego sygn. SK 22/22 III 2025 z dnia 18 marca 2025 r. nie został ogłoszony w trybie wskazanym w art. 190 ust. 2 Konstytucji RP w Dzienniku Ustaw, a tym samym nie wszedł jeszcze w życie, a wobec powyższego należało po przeprowadzeniu postępowania wydać decyzję uchylającą prawo do świadczenia pielęgnacyjnego. Zdaniem SKO sentencja zaskarżonej decyzji odpowiada prawu. Dodatkowo SKO działając w trybie art. 9 k.p.a. poinformowało stronę o możliwości złożenia wniosku o wznowienie postępowania administracyjnego po ogłoszeniu wyroku Trybunału Konstytucyjnego. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach skarżąca, reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika, zaskarżyła decyzję SKO w całości zarzucając jej naruszenie przepisów prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, a mianowicie art. 17 ust. 1 pkt 4 u.s.r. w brzmieniu obowiązującym do dnia 31 grudnia 2023 r. (DZ.U. z 2023 r., poz. 90 z późn. zm.) stanowiącego materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji; art. 8 ust. 1 i 2 w związku z art. 2 i art. 7 Konstytucji RP, poprzez ich niezastosowanie i w konsekwencji oparcie rozstrzygnięcia na przepisie rangi ustawowej, który utracił walor konstytucyjności. Wniosła o uchylenie w całości zaskarżonej decyzji SKO oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji; zasądzenie od SKO na rzecz skarżącej zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych, a także rozpoznanie skargi na rozprawie. W ocenie skarżącej zaskarżona decyzja jako niezgodna z prawem powinna zostać wyeliminowana z obrotu prawnego. Zdaniem skarżącej przed wydanym w dniu 27 marca 2025 r. orzeczeniem o określeniu stopnia jej niepełnosprawności jako znaczny spełniała wszelkie wymagania ustawowe umożliwiające jej uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku ze sprawowaniem opieki nad swoim bratem. Wyjaśniła, że opiekę nad bratem sprawowała już na długo przed złożeniem wniosku o udzielenie jej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, a pomimo problemów zdrowotnych jakie u niej wystąpiły w dalszym ciągu ją sprawuje w pełnym wymiarze czasu. Stwierdziła, że organy zarówno I, jak i II instancji za materialnoprawną podstawę swojego rozstrzygnięcia przyjęły brzmienie art. 17 ust. 1 pkt 4 u.s.r., w brzmieniu zawierającym wyłączenie: "z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności". Skarżąca stoi na stanowisku, że wskazane wyłączenie stanowi normę niezgodną z art. 71 ust. 1 zdanie drugie w związku z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP, co wynika z wyroku TK z dnia 18 marca 2025 r. , sygn. akt SK 22/22, toteż wadliwość ta powoduje niezgodność zaskarżonych decyzji w całości ex tunc. Odnosząc się do zaskarżonej decyzji organu II instancji, podniosła, że podzieliła argumentację zaprezentowaną przez organ co do wadliwości wskazanego wyroku TK. Stwierdziła, iż wyrok TK wywołał skutek w postaci obalenia domniemania konstytucyjności wskazanego przepisu i może stanowić punkt wyjścia w rozważaniach Sądu, który władny jest do autonomicznego uznania normy za niekonstytucyjnej - w ramach danej sprawy. Stwierdziła dalej, że zgodnie z art. 190 ust. 2 i 3 Konstytucji RP - wskazane orzeczenie wejdzie w życie dopiero w momencie jego opublikowania w Dzienniku Ustaw RP, a działające w sprawie organy zarówno I, jak i II instancji władne będą stosować przepis z uwzględnieniem orzeczenia o jego częściowej niekonstytucyjności - dopiero po urzędowym opublikowaniu orzeczenia TK, a więc po derogacji kwestionowanego przepisu (normy prawnej) z systemu prawa. Zauważyła dalej, że możliwość uchylenia zaskarżonej decyzji i zastosowania do niniejszej sprawy brzmienia art. 17 ust. 1 pkt 4 u.s.r. po wyeliminowaniu wadliwej konstytucyjnie regulacji dotyczącej osób uprawnionych legitymujących się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności - pojawiła się dopiero w ramach niniejszego postępowania, po złożeniu skargi na decyzję SKO, i to wyłącznie z uwagi na szczególne kompetencje sądu administracyjnego, określone w art. 178 ust. 1 Konstytucji RP. Zdaniem skarżącej pozostaje ona ofiarą przemian politycznych. W odpowiedzi na skargę SKO podtrzymało argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji i wniosło o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje: Skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Przystępując do rozpoznania sprawy, Sąd miał na uwadze, iż zgodnie z regulacją art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2024 r., poz. 1267) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2024 r., poz. 935 z późn. zm. – dalej "p.p.s.a.") sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, a kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Przypomnieć należy, że sądy administracyjne nie orzekają merytorycznie, tj. nie wydają orzeczeń, co do istoty sprawy, lecz badają zgodność zaskarżonego aktu administracyjnego z obowiązującymi w dacie jego podjęcia przepisami prawa materialnego, określającymi prawa i obowiązki stron oraz przepisami procedury administracyjnej, normującymi zasady postępowania przed organami administracji publicznej. W świetle art. 3 § 2 p.p.s.a. kontrola działalności administracji publicznej przez sądy administracyjne obejmuje m.in. orzekanie w sprawach skarg na decyzje administracyjne (pkt 1). Stosownie do art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a. uchylenie zaskarżonej decyzji w całości albo w części następuje w przypadku stwierdzenia przez sąd naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, innego naruszenia przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. W przypadku nieuwzględnienia skargi sąd oddala skargę odpowiednio w całości albo w części - art. 151 p.p.s.a. Przedmiotem kontroli Sądu jest decyzja SKO utrzymująca w mocy decyzję organu I instancji o uchyleniu skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad bratem w okresie od dnia 1 maja 2024 r. – bezterminowo. Zgodnie z art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. oświadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 390 z późn. zm. - dalej "u.s.r.") świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Art. 32 ust. 1 u.s.r. stanowi, że organ właściwy oraz wojewoda mogą bez zgody strony zmienić lub uchylić ostateczną decyzję administracyjną, na mocy której strona nabyła prawo do świadczeń rodzinnych, jeżeli uległa zmianie sytuacja rodzinna lub dochodowa rodziny mająca wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych, członek rodziny nabył prawo do świadczeń rodzinnych w innym państwie w związku ze stosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, osoba nienależnie pobrała świadczenie rodzinne lub wystąpiły inne okoliczności mające wpływ na prawo do świadczeń. Z przytoczonej wyżej regulacji wynika, że ustawodawca ogranicza zastosowanie tego szczególnego trybu weryfikacji decyzji ostatecznych wydawanych w sprawach świadczeń rodzinnych wystąpieniem określonych w art. 32 ust. 1 u.s.r. przesłanek. Do tych przesłanek ustawodawca zalicza: 1) zmianę sytuacji rodzinnej lub dochodowej rodziny mającej wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych; 2) nabycie przez członka rodziny prawa do świadczeń rodzinnych w innym państwie w związku ze stosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego; 3) nienależne pobranie świadczenia rodzinnego 4) wystąpienie innych okoliczności mających wpływ na prawo do świadczeń. Przesłanki te mają charakter rozłączny, a więc wystąpienie którejkolwiek z nich w powiązaniu z przesłankami warunkującymi przyznanie świadczenia będzie uzasadniało zastosowanie trybu regulowanego powyższym przepisem. W piśmiennictwie wskazuje się, że postępowanie administracyjne w sprawie zmiany lub uchylenia decyzji o przyznaniu świadczenia rodzinnego ma na celu zweryfikowanie, czy zaistnienie danej okoliczności ma wpływ na uprawnienie do świadczenia rodzinnego, co może skutkować uchyleniem lub zmianą decyzji o przyznaniu świadczenia. Jest to odrębne postępowanie administracyjne w stosunku do postępowania zakończonego decyzją przyznającą świadczenie rodzinne. Okoliczności uzasadniające zmianę lub uchylenie decyzji o przyznaniu świadczenia rodzinnego muszą zaistnieć po podjęciu aktu uprawniającego (tak: P. Lisowski, A. Ostapski (w:) K. Małysa-Sulińska (red.), Świadczenia rodzinne. Komentarz, WKP 2023). Również w orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się, że przewidziany w art. 32 ust. 1 u.s.r. tryb uchylenia decyzji ostatecznej uwarunkowany jest zmianą sytuacji faktycznej lub prawnej. Instytucja ta w założeniu ma zastosowanie do sytuacji faktycznych, gdy w trakcie wypłaty świadczenia wystąpiła jedna z okoliczności, o których mowa w tym przepisie, czyli zmianie uległ pierwotny stan sprawy (z chwili ustalenia prawa do świadczenia), a która spowodowała konieczność zmiany lub uchylenia ostatecznej decyzji. Wystąpienie chociażby jednej z wymienionych w art. 32 ust. 1 u.s.r. przesłanek stwarza organowi administracji publicznej możliwość uruchomienia z urzędu stosownego postępowania w celu weryfikacji decyzji ostatecznej. Wskazuje się również, że przepis art. 32 ust. 1 u.s.r. jest normą lex specialis w stosunku do uregulowań zawartych w Kodeksie postępowania administracyjnego, a postępowanie w sprawie uchylenia lub zmiany decyzji prowadzone na tej podstawie jest postępowaniem w nowej sprawie (zob. np. wyrok WSA w Gdańsku z dnia 12 czerwca 2024 r., sygn. akt II SA/Gd 1069/23; wyrok WSA w Łodzi z dnia 27 marca 2024 r., sygn. akt II SA/Łd 1055/23). Należy również wskazać, że z dniem 1 stycznia 2024 r. weszły w życie przepisy ustawy z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym (Dz. U. z 2023 r. poz. 1429 z późn. zm. - dalej "u.ś.w."), która zmieniła zasady przyznawania wsparcia opiekunom osób niepełnosprawnych. Świadczenie pielęgnacyjne od dnia 1 stycznia 2024 r. jest przyznawane wyłącznie opiekunom osób niepełnosprawnych do ukończenia 18. roku życia. Natomiast dla niepełnosprawnych osób pełnoletnich przewidziane jest świadczenie wspierające, z którego osoby takie mają w założeniu ustawodawcy finansować koszty opieki. Ustalenie prawa do świadczenia wspierającego oraz jego wypłata następują na wniosek osoby, o której mowa w art. 3 ust. 2, lub osoby upoważnionej do jej reprezentowania. Wniosek składa się nie wcześniej niż w miesiącu, w którym decyzja ustalająca poziom potrzeby wsparcia stała się ostateczna. Wniosek składa się do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (art. 9 ust. 1-3 u.ś.w.). Przyznanie przez ZUS świadczenia wspierającego nie wymaga wydania decyzji; taką decyzję ZUS wydaje tylko w przypadkach odmowy przyznania świadczenia wspierającego, uchylenia lub zmiany prawa do świadczenia wspierającego oraz nienależnie pobranego świadczenia wspierającego (art. 13 ust. 1 i 4 u.ś.w.). Prawo do świadczenia wspierającego ustala się od miesiąca, w którym wpłynął wniosek. Jeżeli w okresie 3 miesięcy, licząc od dnia wydania decyzji ustalającej poziom potrzeby wsparcia, zostanie złożony wniosek, prawo do świadczenia wspierającego ustala się od miesiąca, w którym złożono wniosek o wydanie decyzji ustalającej poziom potrzeby wsparcia (art. 26 ust. 1- 2 u.ś.w.). Z nadesłanych wraz ze skargą akt sprawy wynika, że decyzją organu I instancji z dnia 9 listopada 2023 r., zmienioną następnymi decyzjami, przyznano stronie prawo do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym bratem od 1 października 2023 r. na stałe. Brat skarżącej urodzony w dniu [...] 1983 r. legitymuje się orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności z dnia 20 października 2001 r. wydanym przez Powiatowy Zespól ds. Orzekania o Niepełnosprawności w R. (karta. 3 akt adm.). Z treści wskazanego orzeczenia wynika, że kwalifikuje się on do znacznego stopnia niepełnosprawności na trwałe. Skarżąca legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności nr [...] z dnia 27 marca 2025 r., wydanym przez Powiatowy Zespól ds. Orzekania o Niepełnosprawności w R. na okres do dnia 31 marca 2028 r. (karta 65 akt adm.). Powyższe orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności stało się ostateczne dnia 30 kwietnia 2025 r. Ze wskazań zawartych w przedmiotowym orzeczeniu wynika między innymi, że skarżąca jest niezdolna do pracy i wymaga stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Nie ulega przy tym wątpliwości, że w związku z uzyskaniem przez skarżącą orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności nastąpiła okoliczność powodująca utratę uprawnienia do świadczenia pielęgnacyjnego, co wynika z art. 17 ust. 4 u.s.r. Nie jest przy tym sporne, że wyrok Trybunału Konstytucyjnego sygn. SK 22/22 III 2025 z dnia 18 marca 2025 r., na który powołuje się skarżąca nie został ogłoszony w trybie wskazanym w art. 190 ust. 2 Konstytucji RP w Dzienniku Ustaw, a tym samym nie wszedł w życie. Wobec powyższego na gruncie przywołanego powyżej art. 32 ust. 1 u.s.r. zaistniała okoliczności mająca wpływ na prawo do świadczenia pielęgnacyjnego. Zasadnie więc uchylono decyzję przyznającą skarżącej prawo do świadczenia pielęgnacyjnego z datą uprawomocnienia się orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności. W przywołanych okolicznościach sprawy Sąd nie uznał za zasadne skorzystanie z uprawnień wynikających z art. 178 ust. 1 Konstytucji RP. Ponadto Sąd działając z urzędu również nie doszukał się takich naruszeń prawa, które musiałyby skutkować koniecznością uwzględnienia skargi. Przy wydawaniu kontrolowanych decyzji organy nie dopuściły się ani naruszenia przepisów postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, ani też naruszenia przepisów prawa materialnego, a także przepisów Konstytucji RP w stopniu mającym wpływ na jej wynik. Mając powyższe na uwadze Sąd orzekł jak w sentencji na podstawie art. 151 p.p.s.a. Dodać jeszcze wypadnie, że powołane w treści uzasadnienia orzeczenia sądów administracyjnych dostępne są w internetowej Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych pod adresem: www.orzeczenia.nsa.gov.pl