K 15/16

O R Z E C Z N I C T W O TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria A Warszawa, dnia 14 czerwca 2021 r. Pozycja 29 WYROK z dnia 1 3 ma j a 2021 r. Sygn. akt K 1 5 /1 6 * W imieniu Rzeczypospolitej Polskiej Trybunał Konstytucyjny w składzie: J ul i a Przyłębska − przewodniczący M ariusz Muszyński J ustyn Piskorski J akub Stelina − sprawo zd a w ca M i cha ł Warci ński , po roz poznaniu w trybie art . 92 ust. 1 pk t 1 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konsty tucyjn y m (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393), na posiedzeniu niejawnym w dni u 13 maja 20 2 1 r. , p ołączonyc h wniosk ów: 1) P r ezydenta Konfederacji Lewiatan o zbadanie zgodności art . 8 ust. 2a in fine ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz . U . z 2015 r. poz. 121, ze zm.) w brzmieniu „ lub jeżeli w ramach takiej umowy wykonuje pracę n a rzecz p r ac odawcy , z którym pozostaje w stosunku pracy ” w zw iązku z art . 18 ust. 1 a oraz w związku z art . 4 pkt 2 lit. a , art . 16 ust. 1 pkt 1, ust. 1b, 2 i 3, a r t . 17 ust. 1 i 2 tej ustawy, ar t . 66 ust. 1 pkt 1 lit. a, art . 81 ust. 1, ar t . 85 ust . 1 usta wy z dnia 27 sierp nia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych (Dz. U. z 2015 r. poz . 581 , ze zm.), art . 104 ust. 1 pkt 1 l i t . a us tawy z dni a 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pr acy (Dz. U. z 201 5 r. poz. 149, ze zm.), art . 9, art . 10, art . 28 ust. 1 i art . 29 ust. 1 us tawy z dnia 13 lipca 2006 r. o ochronie roszczeń pracowniczych w razie niew yp ł a c aln ości praco- da wcy (Dz. U. z 2014 r . poz. 272, ze zm.) , art . 2 pkt 2 i 3 , a rt . 36 us t. 2 i 4 oraz art . 37 ust. 1 ustawy z dnia 19 grudnia 2008 r. o emeryturach pomosto- wych (Dz. U. z 2015 r. poz. 965, ze zm.) z : – art . 20 w zw iązku z ar t . 22, w związku z a rt . 31 ust. 3, w związku z art . 64 ust. 1 i 3 oraz w związku z art. 2 Konst ytucji , – art. 2 i art . 51 ust. 1 K o nstytucji , 2) Pracodawców Rzeczypospolitej Polskiej o zbadanie zgodności: a) art . 8 ust . 2a ustawy o systemie u b ezpieczeń społecznych powołanej w punkcie 1 w odniesieniu do zwrotu „ wykonuje pracę na rzecz praco- * Sentencja została ogłoszona dnia 1 9 ma ja 2021 r. w Dz. U. poz. 91 8 . OTK ZU A/202 1 K 15/16 poz. 29 2 dawcy, z którym p oz ostaje w stosunk u pracy ” z wyw odzoną z art . 2 Kon- stytucji zasad ą poprawnej legislacji , b) art . 8 ust . 2a w zwi ą z ku z art . 9 ust. 1 i 4b, art . 16 ust. 1 pkt 1, ust. 1b i 3, art . 17 ust. 1 i 2 i art . 1 8 ust. 1a ustawy o systemie ubezpieczeń społecz- nych po wo łanej w punkcie 1 w zakresie , w jakim nakładają na pracodawcę zatru d n iająceg o o sobę , która wykonuje pracę na podstawie zawartej z po d - miotem innym niż ten pracodawca umowy agenc yjnej , umowy zlecenia lub innej umowy o świadczenie usług, do któ rej , zgodnie z k odeksem cy- wilnym s tosuje si ę przepisy dotyczące zlecenia , albo umow y o dzie ł o , je- żeli w r amach takiej umowy wykonuje pracę na rzecz pracodawcy, z któ- rym pozostaje w stosu nku pracy, obowiązek obliczania, rozli czania i prze- kazywania co miesiąc do Zakł adu Ub ezpieczeń Spo łecz n ych sk łade k na ubezpieczenie emerytalne , rentowe, w y padkow e or az chorobowe z uwzglę dnieniem w podstawie wymiaru skł ade k na ubezpieczenie emery- talne i ren towe przychodu osiągniętego przez osobę wykonującą pracę na podstawie zawartej z po d m iotem innym niż p r acodawca, na którego nało- żono ten obowiąz e k, umowy a gencyj n ej, umowy z lecenia lub innej umo- wy o świadczenie usług, do której z god nie z k odeksem cy wilnym stosuje się przepisy dotyczące zlecenia , albo umowy o dzieło , jeżeli w ramach ta- kie j umowy wykonuje pr a cę na rzec z pracodaw cy, z którym pozostaje w stosu n k u prac y , z art . 22 w związku z art . 31 ust. 3 Konstytucji , o r z e k a : A rt . 8 ust . 2a ustawy z dni a 13 października 1998 r. o systemie u b ezpieczeń spo- łecznych (Dz. U. z 20 2 1 r. poz . 423 , 432 i 619 ) , w częś ci obe jmując ej zwrot „ l u b jeżeli w ramach takiej umowy wy konuje pracę na rzecz pracodawcy, z którym pozostaje w stosunku pracy ” , jest zgodny z zasadą poprawnej leg islacji wywodzoną z art . 2 Kon- stytucji Rzeczypospolitej Polskiej . Ponad to p o s t a n a w i a: um orzyć po s tępowanie w pozostałym zakresie. Orzeczenie zapadło je d n o głośnie . U Z A S A D N I E N I E I 1. We wniosk u z 18 listopada 2015 r . Prezydent Konfederacji Lewiatan zwrócił się do Trybunału Konstytucyjnego o zbadanie zgodności art. 8 ust. 2a in fine ustawy z dnia 13 paź- dziernika 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 201 5 r. poz. 121, ze zm.; dalej : u.s.u.s.) w brzmieni u „lub jeżeli w ramach takiej umowy wykonuje pracę na rzecz pra- codawcy, z którym pozostaje w stosunku p racy” w związku z art. 18 ust. 1a oraz w związku z art. 4 pkt 2 lit. a, art. 16 ust. 1 pkt 1, ust. 1b, 2 i 3, art. 17 ust. 1 i 2 u. s.u.s., art. 66 ust. 1 pkt 1 lit. a, art. 81 ust. 1, art. 85 ust. 1 ustawy z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publ icznych (Dz. U. z 2015 r. poz. 581, ze zm.), art. 104 ust. 1 pk t 1 lit. a ustawy z dnia 20 kwietnia 2004 r. o pro m ocji zatrudnienia i instytu- cjach rynku pracy (Dz. U. z 2015 r. poz. 149, ze zm.), art. 9, art. 10, art . 28 ust. 1 i art. 29 OTK ZU A/202 1 K 15/16 poz. 29 3 ust . 1 ustawy z dnia 13 lipca 2006 r. o ochronie roszczeń pracowniczych w razie n iewypłacal- ności pracodawcy ( Dz. U. z 2014 r. poz. 2 72, ze zm.), art. 2 pkt 2 i 3, art. 36 ust. 2 i 4 oraz art. 37 ust. 1 ustawy z dnia 19 grudnia 2008 r. o emeryturach pomostowyc h (Dz. U. z 2015 r. poz. 965, ze zm.) z: 1) art. 20 w związku z art. 22, w zwi ązku z art. 31 ust. 3, w zw iązku z art. 64 ust. 1 i 3 oraz w związku z ar t. 2 Konstytucji, 2) art. 2 oraz art. 51 ust. 1 Konstytucji. Zdaniem Prezydenta Konfederacji Lewiatan, no rmy prawne wynikające z zakwestio- nowanych przepisów nakładają na pracodawców o bowiązki płatnika składek na u bezpiecze- nia społecz n e i zdrowotne oraz Fundusz Pracy, Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pra- cowniczych i Fundusz Emerytur Po mostowych względem pracow ników od kwot stanowią- cych ich wynagrodzenie z umów cywilnoprawnych zawartych przez pracowników z osobami tr zecimi, na podstawie których pracownicy świadczą pracę na rzecz pracodawcy. U podstaw niekonstytucyjności każdej ze wskazan ych norm leży art. 8 ust. 2a in fine u.s.u.s. nakazujący uznawać za pracownika na potrzeby u.s.u.s. pra cownika pracodawcy, który na p odstawie umowy cywil n oprawnej zawartej z innym podmiotem świadczy pracę na rzecz pracodawcy. Oznacza to, że na podstawie ar t. 8 ust. 2a in fine u.s. u.s., w związku z pozostałymi przepisami wskazanymi przez Prezydenta Konfedera cji Lewiatan, na pracodawcę, t j. osobę trzecią w s t osunku do stron umo wy cywilnoprawnej, nałożone są obowiązki odprowadzania składek na odpowiednie ubezp ieczenia i fundusze. Prac odawca pełni zatem rolę płatnika składek na- leżnych od kwot wynagrodzenia z tyt ułu umów, których nie jest str oną, i o zawarciu kt ó rych może nawet nie wiedzieć. Podnosząc zarzut naruszenia art. 20 w związku z art. 22, w związku z ar t. 31 ust. 3, w związku z art. 64 ust. 1 i 3 oraz w związku z art. 2 Konstytucji Prezydent Konfederacji Le- wiatan wskazał, że zaskarżo ne przepisy kreują o b owiązek pobrania i zapłaty składek przez osobę (pracodawcę), która nie jest stroną umowy zawartej międ zy pracownikiem a osobą t rzecią. Stanowią więc „ni euprawnioną i nieproporcjonalną i ngerencję państwa w sferę wol- ności gospodarczej je dnostki, w tym w nie z akłócone korzystanie z pracy zatrudnionych osób”. Zdaniem Prezydenta Konfederacji Lewiatan, taka sytua cja powoduje ingerencję w wysokość kosztów pracy, a tym samym narusza zasadę wolności działalności gos p odarczej. Prezydent Konfederac ji Lewiatan zwrócił p onadto uwagę na moż liwość wprowadzania ogra- niczeń wolności gospodarczej tylko ze względu na ważny inte res publiczny (art. 22 Ko nstytu- cji) i wskazał, że wprawdzie art. 22 Konstytucji reg uluje kwestię dopusz czalnej ingerencji w konstytuc yjne wolności odmien n ie niż art. 31 ust. 3 Konstytucji, jednakże ograniczenie powinno odpowiadać wymaganiom testu proporcjo nalności wyrażonym w art. 31 ust. 3 Kon- stytucji. W jego ocenie, rozwiązania wynikaj ące z art. 8 ust. 2a in fine u.s.u.s., nie spełnia ją przesłanek testu p roporcjonalności, p onieważ „brak jest (...) spełnienia przesłanki niezbędno- ści, koniecznej do ogranicz enia konstytucyjnie zagwa rantowanej wolności gospodarczej przedsiębiorców oraz prze kroczony jest próg u zasadnionej dotkliwości regula cji”. Obowiązek wyni k ający z art. 8 ust. 2a in fine u.s.u.s. jest przy tym bardzo dotkliwy. Po pierwsze, ma bo- wiem konkretn y wymiar materialny, po d rugie, brak jest instrumentów prawnych do jego sku- tecznej realizacji, po trzec ie, obciąża pracodawcę dodatko wymi zadaniami oblic z ania i od- prowadzania składek, których na siebie nie przyjmował własnymi działaniami. Prezydent Konfed eracji Lewiatan zwrócił p onadto uwagę, że nałożony na pracodawcę ciężar finansowy narusza ustanowioną w art. 21 ust. 1 oraz art. 64 u st. 1 i 3 Konstytucj i zasa- dę ochrony prawa własności i podniósł, że każdy ma prawo do własności i innych praw ma- jątkowych, a własność może być ogran iczana tylko w ustawie i tylko w zakresie, w jakim nie narusza istoty prawa wł asności. Zaskarżone przepisy, jego zdaniem, nakład a ją na pracodawcę ob owiązek opłacania z własnych środków składek również od przychodu, jaki pracownik p racodawcy uzyskał na mocy umowy cywilnoprawnej zaw artej z osobą trzecią, o którego OTK ZU A/202 1 K 15/16 poz. 29 4 wysokości pracodawca może nie mieć wiedzy. Przepis y te naruszają więc b ezpośrednio uprawni enia majątkowe pracodawców. Zaskarżone unormowanie, zdaniem Prezydenta Konfederacj i Lewiatan, nie odpowiada ponadto celom zamierzonym przez ustawodawcę, „bo prowadzi do nałożenia dodatk owych ciężarów r ównież na prac odawców uczciwych, k t órzy nie dążą do obejścia prawa”, co skut- kuje naruszeniem wywodzonej z art. 2 Konstytucji zasady prawi dłowej legislacji w aspek cie, w jakim stanowione p rawo ma odpowiadać celom przyświecającym prawodawcy. Odnosząc się do zarzutu narus zenia art. 2 oraz ar t . 51 ust. 1 Konstytucji, Prezydent Konfederacji Lewiatan wskazał, że kwestionowane przepisy naruszają zasadę spójności sys- temu prawa oraz zasadę, zgodni e z którą podstawę obowiązku ujawnienia informacji d o tyczą- cych danej osoby mogą sta nowić jedynie przepi s y ustawy. Podniósł jednocześnie, że nie ist- nieją w systemie prawa regulacje uprawniające pracodawcę do żądania informacji dotyc zą- cych wynagrodzenia prz ysługującego pracownikowi na podstawie umowy cywilnopr awnej zawartej z osobą trzecią . W ocenie Prezydent a Konfederacji Lewiatan, kompleksowym rozwiązaniem problemu zgodności norm byłaby, przede wszystkim, el iminacja z systemu prawne go zaskarżonego fragmentu art. 8 ust. 2a in fine u.s.u.s. 2. We wniosku z 2 c zerwca 2016 r. Pracodawcy Rzec zypospolitej Polskie j (dalej: Pra- codawcy RP) zwrócili się do Trybunału Konstytucyjnego o zbadanie zgodności art. 8 ust. 2a u.s.u.s. w odniesieniu do zwrotu „wykonuje pracę na rzecz pracodawcy, z którym pozostaje w stosunku pra cy” z wywodzoną z art. 2 Konst ytucji zasadą popraw n ej legislacji. Pona dto zwrócili się o zbadanie zgodności art. 8 ust. 2a w związku z art. 9 ust. 1 i 4b , art. 16 ust. 1 pkt 1, u st. 1b i 3, art. 17 ust. 1 i 2 i art. 18 ust. 1a u.s.u.s. w zakresie, w jakim nakładają na pracodawcę zatrud niającego osobę, któ r a wykonuje pracę na podstawie zawartej z podmiotem innym niż ten pracodawca umowy agencyjnej, umowy zl ecenia lub innej umowy o świadcze- nie usług, do której zgodnie z kodeksem cywilnym stosuje się przepisy dotyczące zlecenia, albo umowy o dzieło, jeżeli w r amach takiej umowy wykonuje pracę na rzecz pracodawcy, z którym pozostaje w stosunku pracy, obowiązek obliczania, rozliczania i przekazywania co miesiąc do Zakładu Ubezpieczeń Społeczny ch (dalej: ZUS) skła dek na ubezpieczenie emery- taln e, rentowe, wypadkow e oraz chorobowe z uwzględnieniem w podstawie wymiaru składek na ubezpieczenie emerytalne i rentowe prz ychodu osiągniętego przez osobę wykonującą pra- cę n a podstawie zawartej z podmiotem innym niż pra codawca , na którego nałożono ten obo- w iązek, umowy agencyj n ej, umowy zlecenia lub innej umowy o świadczenie usług, do której zgodnie z kodeksem cywilnym stosuje się przepisy dotyczące zl ecenia, albo umowy o dzie ło, jeżeli w ramach takiej umowy wykonuje pracę na rz ecz pracodawcy, z którym pozos taje w stosunku prac y , z art. 22 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji. Zdaniem Pracodawców RP, rozszerzenie na gruncie pr awa ubezpieczeń społeczny ch pojęcia „pracownika” i objęcie jego zakresem także osoby wykonujące pracę n a podstawie umowy cywilnoprawnej zawartej z podmio t em innym niż pracodawca, przy jednoczesnym wykonywaniu pracy „na rzecz” pracodawcy, wywoł uje wątpliwoś ci, na kim ci ąży obowiąze k obliczania , rozliczania i przekazywania składek ubezpieczeniowych do ZUS. J ak wskazali Pracodawcy RP, wątpliwości te rozstrzy g nął Sąd Najwyższy w uchwale z 2 września 2009 r. (sygn. akt II UZP 6/09, OSN IPUSiSP 3 - 4/ 2010, poz. 46 ), co spotkało się z kryty ką ze strony części przeds tawicieli nauki prawa oraz uznaniem takiego obowiąz ku ciążącego na praco- dawcy za niemożliwy do realiz a cji. Formułując zarzut naruszenia art. 2 Konstytucji, Pracodawcy RP odnieśli się do dwóch zasad wyprow adzonych przez Trybunał Ko nstytucyjny z przywołanego przepisu, mia- nowicie zasady poprawnej legislacji o raz zasady proporcjonalności pojmowanej jako zakaz nadmiernej ingerencji. OTK ZU A/202 1 K 15/16 poz. 29 5 W zakresie zastosowania zasady poprawnej legislacji Pracodawcy RP powołali się na brak odpo wiedniej dla rodzaju regulowanej materii precyzji sformułowania „na rzecz praco- dawcy, z kt órym pozostaje w stosunku pracy” zawartego w art. 8 ust. 2a u.s.u.s. w odniesieniu do pracy świadczonej w ramach umowy cywilnoprawnej zawart ej z osobą in ną niż p racodaw- ca. Odnośni e do za sady proporcjonalności pojmowanej jako zakaz nadmiernej ingerencji Pra codawcy RP wskazali, że „zaskarżone przepisy stano w ią niedopuszczalną, nadmierną in- gerencję w sferę prawnie chronionych interesów pracodawcy , którego pra cownik w czasie, w którym nie pozostaje do dyspozycji pracodawcy, podejmuje zajęcia zarobkowe u osób tr ze- cich i może się zdarzyć, że końcowy efekt tych z a jęć trafi – w wykonaniu kontraktu wiążące- go pracodawcę z osobą trzecią – do pracodawcy. P racodawca nie może być odpowiedzialny z a zachowania pracownika w czasie, w którym ten pracownik nie pozostaje do dys pozycji pracodawcy i nie może być odpowiedzialny z a zachowania swego kontrahenta, u którego za- mówił usługę, dzieło lub towar”. Pracodawcy RP zauważyli pr zy tym, że py tanie o prawn e instrumenty, jakie posiada pracodawca, aby wykonać obowiązek przekazania sk ładek do ZUS od przychodu uzyskanego przez osobę w y konującą pracę na podstawie umowy cywilnopraw- nej zawartej z innym podmiotem niż ten praco dawca, jest p ytaniem retorycznym. Nie m a bo- wiem w systemie prawnym, zdaniem Pracodawców RP, takiego instrumentu, za pomocą któ- rego istniałaby możliwość skutecznego do c hodzenia stosownych informacji od pracownika lub kontrahenta. Podnosząc zarzut naruszeni a art. 22 w zw iązku z art. 31 ust. 3 Kon stytucji, Pracodaw- cy RP ws kazali, że wydatki poniesione przez pracodawcę na s finansowanie części składki przy uwzględnieniu w p o dstawie wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe osiągniętego przez pracown ika przychodu z tytułu umów, o których m owa w art. 8 ust. 2a u.s.u.s., jeżeli w ramach tego rodzaju umów pracownik wy konywał pracę na rzecz pracodaw- cy, z którym pozost a je w stosunku pracy, nie mieszczą się w formule kosztów poniesionych w celu osiągnięcia przychodów uży tej w ustawach „o podatku dochodowym”, gdyż przychód – wskutek zawarcia umowy cywilnoprawnej osiąga oso ba trzecia – a pracodawca, na którego rzecz został a wykonana praca, może osiągnąć przychód dzięki kontraktowi z osobą trzecią. Skutkiem zas karżonych prze pisów jest zat em taka inge rencja w sferę prawnie chronionych interesów pracodawcy uznawanego za płatnik a składek, która w świetle standardów konstytu- cyjn y ch jest niedopuszczalna. Pracodawcy RP zauważyli, że skoro Trybunał Konstytucyjny uznał w wyroku z 12 lutego 2014 r. o sygn. K 2 3/10 (OTK ZU nr 2/A/2014, poz. 10), że przez nadmierną ingerencję w sferę pra wnie chronionych interesów jedno stki pracodawca na r usza art. 2 Konstytucji, to ten pogląd winien mieć zastosowanie w sytuacji, gdy wzorcem jest art. 22 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji. Wnioskodawca odniósł się także do problema- tyki ochrony danych os obowych i niemożności uzyskania przez pracodawcę ( b ez dobrej woli pracownika) informacji o wysokości wynagrodzenia z tytułu zawartej przez niego jednej z umów, o których mowa w ar t. 8 ust. 2a u.s.u.s. (w tym w jakiej części wskazane wynagro- dzenie stanowi e kwiwalent za pracę wykonaną przez pracownika na rz e cz pracodawcy, z któ- rym pozostaje w stosunku pracy), co tym samym uniemożliwia pracodawc y obliczenie i od- prowadzenie składki do ZUS. Pracodawcy RP zarzucili także brak spełnienia przesłanek testu proporcjo nalności przez kwestionowane normy. Uznali, że żad n a z przesłanek nie została spełniona. Kwestio- nowane regulacje nie są w stanie osiągnąć z amierzonych pr zez ustawodawcę skutków an i nie są niezbędne dla och rony interesu publicznego, z którym są powiązane, z e względu na istnie- nie innych instrumentów stosowa n ych przez ZUS służących przeciwdziałaniu patologiom polegającym na nieuczciwym unikaniu obowiązków dan inowych w sfer ze ubezpiecz eń spo- łecznych. W odniesieniu do ostatniej przesłanki testu proporcjonalności wnioskodawca stwierdził, że zaskarżone regulacje n ie pozostają w odpowiedniej proporcji do nakładanych na OTK ZU A/202 1 K 15/16 poz. 29 6 pracodawców ciężarów. Zaskarżone normy „zachwi ały równowagę w układzie: pracodawca – pracownik – o soba trzecia korzystająca z pracy cudzego pracownik a, powiązana z jego praco- dawcą umową cywilnoprawną , a przez to stanowią nadmierną, niedopuszczalną ingerencję w konstytucyjnie chronioną wo lność działaln ości gospodarc zej”. 3. W piśmie z 29 czerwca 2016 r. stanowisko zajął Rzecznik Praw Obywatelskich (da- lej: Rzecznik lub RPO). Zdaniem Rzecznika, art. 8 u st. 2a w związku z art. 18 ust. 1a u.s.u.s. rozumiany w ten sposób, że stanowi podstawę prawną nadania statusu płatn ika składek dla pracodaw cy za pracownika z tytułu umowy zlecenia zawartej przez tego prac ownika z osobą trzecią, na podstawie której to umo w y wykonywał pracę na rzecz własnego pracodawcy, jest niezgodny z art. 2, art. 20 w związ ku z art. 22, art. 64 ust. 1 i 3 Konstyt ucji. Odnosząc się do problemu konstytucyjności przepisów u.s.u.s., Rzecznik wskazał na zmianę wykładni art. 8 ust. 2a u.s.u.s. dokonaną w uchwale Sądu Najwyższego z 2 września 2009 r., sygn. akt II UZP 6/09. Przed w ydaniem powyżs zej uchwały zl eceniodawcy byli zo- bowiązani do zgłaszania zawartych umów cywilnoprawnych do obowiązkowyc h ubezpiecze ń na zasadach obowiązujących pracownik ó w. W świetle powyższej uchwały natomiast to pra- codawca, którego pracownik wykonuje na je go rzecz pracę w ramach umow y o dzieło z awar- tej z os obą trzecią, jest płatnikiem składek na ubezpieczenia z tytułu te j umowy. To stanowi- sko sp otkało się z akceptacją j u dykatury i jest powszechnie uznawane w orzecznictwie. W odniesieniu do problematyki int erpretacji prz episów w stanowisku Rzeczn ika został przywołany pogląd Trybunału Konstytucyjnego precyzujący, że jeżeli utrwalona i konse- kwentna praktyka stosowania praw a bezspornie ustaliła wykładnię przepisu prawnego, a jed- nocześnie przyjęta interpretacja nie jest kwest ionowana przez doktrynę, t o przedmiot kontroli konst ytucyjności stanowi norma prawna dekodowana z daneg o przepisu zgodnie z ustaloną praktyką (np. wyrok z 24 czerwca 2008 r., sygn. SK 16/06). Uzasadniając niezgodność art. 8 ust. 2a w związku z art. 18 ust. 1a u.s.u.s. z art. 2, art . 20 w związku z art. 22, art. 64 ust. 1 i 3 Konstytucji, Rzecznik zarzucił n ieprecyzyjne i niepełne sformułowanie badanego prz e pisu, co prowadzi do możliwości nadania mu kształtu niezgodnego z Konstytucją. Stawiają c zarzut narus zenia art. 2 Konstytucji, wskazał, że art. 8 ust. 2a w związku z art. 18 ust. 1a u.s.u.s., „rozumiany w ten sposób, że to pracodawca jest płatnikiem sk ła d ek z tytułu umowy zlecenia zawartej z osobą trzecią za pracownika, który na podstawie te j umo- wy wykonu je pracę na jego rzecz i t o za wsteczny okres, liczo ny od chwili zawarcia przez pracownika umowy zlecen ia z osobą trzecią”, narusza fundamentalne zasady d emokratyczne- go państwa prawnego, tj. nieretroakcji prawa i jego wykładni oraz zaufania d o organów pań- s twa. W ocenie Rzecznika, z miana stanowiska organów rentowych dokonana pod wpływem wyżej wskazanej uchwa ły Sądu Najwyższego nastąpiła z naruszeniem zasad d emokratyczne- go państwa prawnego, gdyż doszło do sytuacji, w której pracodawca został obc iążony zobo- wią zaniem finanso wym w wyniku zmiany po 12 latach interpretacji prawa. Rzecznik wskazał ponadto, że kwesti onowane rozumienie przepisów nakłada na pracodawcó w obowiązek za- płaty składek, nie kreując jednocześnie uprawnień umożliwiających pozyskani e informacji d otyczących m.in. wysokości wynagrodzenia przysługują cego pracownikowi na podstawie umowy zlecenia zawar tej z osobą trzecią. Powyższe uwagi uzasadniają, z d aniem RPO, wnio- sek, że kwestionowane rozumienie przepisów u.s.u.s. jest niezgodne z wyni kającymi z art . 2 Konstytucj i zasadami z aufania obywateli do państwa i prawa, poprawnej legislacji oraz spój- ności sys temu prawa. Rzecznik wskazał na niezgodność art. 8 ust. 2a w związku z art. 18 ust. 1a u .s.u.s. z art. 20 w związku z art. 22 Konstytucji, odnosząc się d o zasady ochro ny wolności działalno- ści gospodarczej. Zgodnie z art. 22 Konstytucji ograniczenia wolnośc i działalności gospodar- czej mogą być wprowadzone t y lko w drodze ustawy. Zdaniem Rzecznika, w analizowanym OTK ZU A/202 1 K 15/16 poz. 29 7 wypadku przyjęte za uchwałą Sądu Najwyższego z 2 września 2009 r. rozumie nie art. 8 ust. 2a u.s.u .s. skutkuje nałożeniem na pracodawcę (płatnika skład ek) obowiązków, które nie zostały określone przepi s ami rangi ustawowej. Z tego względu, w ocenie Rzecznika, naruszo- ne zostały gwarancje wol ności działaln ości gospodarc zej wyrażone w art. 20 w związku z art. 22 Konstytucji. Kwestionowany przepis naruszać ma także konstytucyjną zasadę ochro ny własności wyra ż o ną w art. 64 ust. 1 w związku z art. 64 ust. 3 Konstytucji. Zdaniem Rzecznika, pr zepis prawa w znacze niu nadanym mu w wyniku wy kładni rozszerzającej nie może stanowić pod- stawy prawnej do zobowiązania do o płacania składek przez pracodawców i z tego względ u stanowi ingerencję w prawo własności. Nie spełnia bowiem formalnych wymogów ograni- czani a prawa własno ści, pozwalają cych na uczy nienie tego wyłącznie w drodze ustawy. W dodatkowym piśmie z 16 sierpnia 2016 r. Rzecznik zgłosił swój udział w postępo- waniu w s prawie z wniosku Pracodawców RP oraz zajął stanowisko, że art. 8 ust. 2a w związku z ar t . 18 ust. 1a u .s.u.s. rozumiany w ten sp osób, że stanowi podstawę prawną na- dania pracodawcy statusu płatnika składek z tytułu umowy zlecenia zawartej przez jego pra- cow n ika z osobą trzecią, na podstawie której to umowy wykonywał pracę na rzecz własnego prac odawcy, jest n iezgodny z art. 2 w związk u z art. 22 Konstytucji. W związku z połącze- niem spraw z wniosku Prezydenta K onfederacji Lewiatan oraz wniosku Pracodawców RP R z ecznik uznał, że nie zachodzi potrzeba ponownego przytaczania argumentacji przedstawio- ne j w stanowisku odnoszącym się do niezgod ności z Konstytucją przepi sów zakwestionowa- nych we wniosku Prezydenta Konfede racji Lewiatan. 4. W piśmie z 29 listopada 2017 r . stanowisko zajął Prokurator Gen eralny. Stwierdził, że art. 8 ust. 2a u.s.u.s. w zakresi e, w jakim zaw iera sformułowanie „lub je żeli w ramach ta- kiej umowy wykonuje pracę na rzecz pracodawcy, z którym pozos taje w stosunku pracy”, jest zgodny z wywodzoną z a rt. 2 Konstytucji zasadą poprawnej legislacji oraz nie jest niezgodny z art. 20 w związk u z art. 22, w związku z art. 31 ust. 3 oraz z art. 64 ust. 1 i 3 Konstytucji. Natomiast postępowanie w zakresie kont roli zgodności art. 8 ust. 2a u.s.u.s. z art. 51 u s t. 1 Konstytucji oraz z wywodzoną z art. 2 Konstytucji zasadą proporcjonalności podlegać po- winno umorz eniu z uwagi na niedopuszc zalność wydania orzeczenia. W pozostałym zakresie postępowanie podlegać powin no umorzeniu z uwagi na zbędność wydania orzeczeni a . Zdaniem Prokuratora Generalnego, z analizy wniosków Prezydenta Konfederacji Le- wiatan oraz Pracodawcó w RP wynika, że do rozstrz ygnięcia problemu konstytu cyjności art. 8 ust. 2a u.s.u.s. wystarczające jest badanie jedynie zakwestionowanej części przepisu. „Przepi- sy związkowe” zostały powołane bowiem wyłącznie w celu wzmocnienia argumentacji służą- cej wykaza niu niekonstytu cyjności in stytucji uz nania za pracownika osoby, która wykonuje pracę na rzecz swojego p racodawcy w ramach umowy cywilnoprawnej zawartej z podmiotem trzecim, tj. art. 8 ust. 2a in fine u.s.u.s. Nie ma zatem potrzeby dokonywani a konstytucyjne j kontroli tego przepisu w związku ze wskazanymi przepisami u.s.u.s. oraz innych ustaw. Odnosząc się d o wzorców kont roli, Prokurator Generalny przyjął n i edopuszczalność kontroli przez Trybunał Konstytucyjny zgodności art. 8 ust. 2a u.s.u.s. z art. 51 ust. 1 Konsty- tucji. Prokurator Generalny zwrócił uwagę, że stosownie do art. 191 ust. 2 w związku z ust. 1 pkt 4 Konstytucji ogólnokrajowe władze organizacji pracodawców mogą wystąpić z wnio- skiem do Trybunału, jeżeli akt normatywny dotyczy „spra w objętych ich zakresem działa nia”, a poj ęcie to powinno być interpretowane w sposób ścisły. Uzasadniając swoje stanow isko, Prokurator Generalny wskazał, że do zakresu d ziałania Konfederacji Lewiatan nie należy ochrona prawa do prywatności pracowników. Z t ego względu kon trola zgodności art. 8 ust . 2a u.s.u.s. z art. 51 ust. 1 Konstytucji jest niedopuszczalna, a postępowan ie winno zostać w tym zakresie umorzone. OTK ZU A/202 1 K 15/16 poz. 29 8 Analizują c zarzut naruszenia art. 2 Konstytucji w zakresie niezgodności badanego przepisu z zasad ą proporcjonaln ości pojmowaną jako zakaz nadmiernej ingerencji, Prokurator Generalny stwierdził, że Pracodawcy RP nie przedstawili samodzielnej argumentacji na rzecz ni e zgodności art. 8 ust. 2a in fine u.s.u.s. z art. 2 Konstytucji, koncentrując się na „za strzeże- niach wo bec, zawartego w postanowi eniu Trybunału Konstytucyjnego z dnia 1 grudnia 2015 r., sygn. Tw 16/15 (OTK ZU nr 6/B/2015, poz. 574), stwierdzenia, że Pracod a wcy Rze- czypospolitej Polskiej nie są podmiotem uprawnionym do powołania jako wzorca kon troli zasady pr oporcjonalności wywodzonej z art. 2 Konstytucji”. Z powyższych względów, zda- niem Prokuratora Generalneg o, wniosek w części dotyczącej badania przedmiotu k ontroli z wywodzoną z art. 2 Konstytucji zasadą proporcjonalności nie spełniał warunków określo- nych w art. 47 ust. 2 pkt 4 ustaw y z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępo- wania przed Trybu nałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393), a zatem postępowanie w tym zakresie powinno zostać umorzone. Odnosząc się do zarzutu na ruszenia art. 2 Konstytucji w zakresie za sady poprawnej legislacji, Prokurator Generalny wskazał, powoławszy się na or zecznictwo Trybunału Konsty- tucyjnego, że „nieprecy z yjne brzmienie lub niejasna treść przepisu nie stanowią per se o jego niekonstytucyjnoś ci”. Zdaniem Pr okuratora Generalnego, z a nalizy orzecznictwa Sądu Naj- wyższego i sądów apelacyjnych wynika, że podstawo we problemy prawne związane z inter- pretacją zaskar ż o nego przepisu zostały rozstrzygnięte przy zastosowaniu powszechnych me- tod wykładni, a zatem podniesio ny problem kwalifikowanych trudności interpretacyjnych dotyczących art. 8 ust. 2a in fine u.s.u.s., a w konsekwencji naruszenia praw lub wolności pracoda w ców jest nieuzasadniony. W odniesieniu do zarzutu sformułowanego we wniosku Prezydenta Konfederacji Le- wiatan, opartego na dążeni u do wykazania braku celow ości zaskarżonej regulacji, Prokurator Generalny st wierdził, że cały art. 8 ust. 2a u.s.u.s. realizuj e cel założony przez ustawodawcę, którym wbrew twierdzeniu Prezydenta Konfederacji Lewia tan było nie ty lko przeciwdzia łanie prakt ykom pracod awców świadomie unikającym opłacania składek w pełnym wymiarze, al e objęcie obowiązkiem odprowadzania składki od prz y chodów dotychczas „nieoskładkowa- nych”. Nawiązując do kwestii zgodności art. 8 ust. 2a i n fine u.s.u.s. z wywodzoną z art. 2 Kons tytucji zasadą poprawnej legislacji w zakresie zarzutu dotyczącego naruszenia przez ten przepis zasady spójności systemu prawa, Prokurator Generalny wskazał, że w związku z po- wyższymi zastrzeżeniami, wnioskodawcy po wołali się na t rudności z uzyskaniem prze z pra- codawcę informacji niezbędnych do uwzględnienia w podstawie wymiaru skła dek przychodu pracownika z tytułu umów cywilnopraw n ych oraz niespójność zaskarżonego przepisu z regu- lacjami podatkowymi. Jednocześnie Prok urator Generaln y przypomniał, że powyższe kwestie utrudnień w pozys kaniu stosownych informacji przez pracodawcę, a tak że niespójności za- skarżonego przepisu z ustawami p o datkowymi były wielokrotnie przedmiotem rozważań Są- du Najwyższego i sądów powszechnych. Istnieje powsz echnie akceptowane stanowi sko, które zostało wyrażone w wyroku Sądu Najwyższego z 18 października 2011 r., sygn. akt III UK 22/11, że „pracodawca ma praw o domagania się tego rodzaju informacji przede wszystkim od samego pracownika w ramach t rójstronnego st osunku ubezpieczeń społecz nych łączącego ubezpieczon ego, płatnika składek oraz organ rentowy. Funkcjono wanie tego stosunku wiąże się między innymi ze spe ł n ieniem przez płatnika nałożonych nań przez ustawodawcę zadań w zakresie obliczania i o płacania składe k na obowiązkow e ubezpiecz enia pracownika, także pracownika, o jakim mowa w art. 8 ust. 2a u.s.u.s.”. P rokurator Generalny zauważył również, że w powołan y m wyroku o sygn. akt III UK 22/11 Sąd Najwyższy zwrócił uwagę na możli- wość zamieszczani a w umowie zawa rtej przez pracodawcę z os obą trzecią (zleceniodawcą pracownika) klauzul dotyczących przepływu informac ji dotyczących przychodów pracownika związanych z p ozostawaniem w dodatkowych stosunkach cywilnoprawnych, a samo zasięga- OTK ZU A/202 1 K 15/16 poz. 29 9 nie wiedzy o przyc hodach pracowni ka dla realizacji obowiązk ów podmiotu zwracającego s ię o tego rodzaju informacje nie może zostać zakwal ifikowane jako naruszenie gwarancji w za- kresie och r ony danych osobowych. Odnosząc się natomiast do argumentów w zakresie braku spójności z askarżonego prz episu z ustawam i podatkowy mi, Prokurator Generalny zauważył, że kognicja Trybunału Konstytucyjnego nie obejmuje poziomej kontroli norm. Biorąc pod uwagę p owyższe, Prokurator Generalny stwierdził, że art. 8 ust. 2a in fine u.s.u.s. jest zgodn y z wywodzoną z art. 2 Konstyt ucji zasadą prawidłowe j legislacji. Co do zarzutu naruszenia przez art. 8 ust. 2a u.s.u. s. zasady wolności gospodarczej wywodzonej przez P r ezydenta Konfederacji Lewiatan z art. 20 w związku z art. 22 Konstytu- cji, a przez Praco dawców RP wypro wadzanej z art. 22 Konstyt ucji, Prokurator Generalny, powołując się na obszerne orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego i poglądy doktryny, stwierdził, że „brak jest związku normatywnego pomiędzy zaskarżonym przepisem a wskaza- nymi wzorcami ko nstytucyjnymi. Kwestionowany przepis nie zawiera bowiem jakiegokol- wiek zakazu podejmowania lub wykonywania działalnośc i gospodarczej, a więc regulacji, które stanowiłyb y ograniczenie wolności gospodarczej, w rozumieniu przyjętym w orzecznic- twie Trybunału K onstytucyjnego” . W odniesieniu natomiast do kwestii obowiązku daninowe- go, Prokurator Generalny, powołując się na orzec znictwo Trybunału, wskazał, że „«nałożenie podatku , co do zasady, nie może być traktowane jako naruszenie wolności gospodarczej»”, a ewent ualne zastrzeże nia na tle art. 22 Konstyt ucji mogą być rozpatrywane, gdy zarzut doty- czy m.in. sposobu nakładania podat ku. Na tej podstawie Prokurator Generalny przyjął n iead- ekwatność art. 20 i art. 22 Konstytucji jako wzorców kontroli w sprawie. W związku z uznaniem art . 20 i art. 22 Konstytucji jako nieadekwatnych wzorców kontroli w sprawie, Prokurator Generalny uznał, że brak jest podstaw do analizy zaskarżonej regula c ji w świetle art. 31 ust. 3 Konstytucji, który został powołany jako związkowy wzorzec k ontroli. W kont ekście naruszenia art. 64 ust. 1 i 3 Konstytucji Pro kurator Generalny odniósł się do problematyki badan ia przepisów z zakresu prawa daninowego (a taką re g ulacją jest art. 8 ust. 2a u.s.u.s.) z wzorcami kontroli wyrażonymi w art. 64 Konstytuc ji. Powołując s ię na orzecznic two Trybuna łu Konstytucyjnego, wskazał, że „«obowiązek ponoszenia ciężarów i świadczeń p ublicznych, w tym podatków, nie jest ograniczeniem , którego dotyczy art. 31 ust. 3 i art. 64 ust. 3 Konstytucji (…). Obciążenia podatkowe nie podlegają z atem kontro li w kategoriac h ograniczeń prawa własności, a przez to konfrontacja zakwestionowanych prze- p isów z art. 64 ust. 1 w związku z art. 64 ust. 3 i art. 31 ust. 3 Konstytucji, co do zasady, jest bezprzedmiotowa, ze względu na nieadekwa tność tych wzor ców kontroli»”. Prokurator przy- toczył także treść postanowienia Trybunału Konstytucyjnego z 12 lipca 20 16 r. (sygn. SK 5/15, OTK ZU A/2016, poz. 58), w k t órym Trybunał stwierdził, że art. 64 i art. 31 ust. 3 Konstytucji mogą stanowić adekwat ny wzorzec kont roli regulacji z zakresu p rawa daninowe- go, gdy dochodzi do nałożenia obowiązku świadczeń w akcie innym niż ustawa lub gdy z przekroczeniem upoważnienia u s tawowego prawodawca wkracza w sferę obowiązku dani- nowego, ograniczając prawo podmiotowe jednostki. 5 . W piśmie z 7 marca 2017 r. Marszałek Sejmu zajął s tanowisko, że art. 8 ust. 2a u.s.u.s., w części obe jmującej sformułowanie „lub jeżeli w ramach takiej umowy wykonuje pracę na rzecz pracodawcy, z którym pozostaje w stosunku pracy”, jest zg odny z wywodzon ą z art. 2 Konstytucji zas adą poprawnej (przyzwoitej ) legislacji oraz z art. 22 w związku z art. 20 Kon stytucji i nie jest niezgodny z zasadą proporcjona l ności wywodzoną z art. 2 Kon- stytucji oraz z art. 31 ust. 3 i z art. 64 ust. 3 Konstytuc ji. Ponadto wni ósł o umorzenie postę- powan ia w pozostałym zakresie. Marszałek Sejmu odniósł się do problematyki legitym acji czynnej podmiotów inicju- jących postępowanie p r zed Trybunałem Konstytucyjnym i uznał, że „Prezydent Konfederacji OTK ZU A/202 1 K 15/16 poz. 29 10 Lewiatan, podnosząc zarzut niezgodno ści przepisu ustawy z art. 51 ust. 1 Konstytucji”, w y- stąpił jako podmiot nielegitymowan y, co uzasadnia umorzenie postępowania w tym zakresie. Wskazał, że organizacje pra codawców nie mogą występować w interesie ogólnospołecznym, niezwiązanym bezpośrednio z relacją pomiędzy pracownik ami a pracodawcami. W ocenie Marszałka Sejmu, Prezydent Konfederacji Lewiatan nie uzasadnił, w jaki sposób kwestionowany przepi s narusza art. 6 4 ust. 1 Konstytucji. W związku z tym także w tym zakresie wniósł o umorzenie postępowa nia. Z analizy pism proces owych wnioskodawców, na co wskazał Marszałek Sejmu, wyni- ka, że oczekują oni p rzywrócenia stanu zgodnego z Konstytucją przez der o gację z systemu jedynie części art. 8 ust. 2a u.s.u.s. dotyczącej sformułowania „lub jeżeli w ramach t akiej umowy wykonuje pracę na rzecz pracodawcy, z kt órym pozostaje w stosunku pracy”, a nie dążą do usu nięcia wszystkich obowiązków praco dawców wynikając y ch ze wskazanyc h we wnioskach przepisów związkowych. Zatem przedmiotem kontroli, do którego odniósł si ę Sejm, był art. 8 ust. 2a u.s.u.s. w ww. części. Odnosząc się do zarzutu naruszenia wywodzonej z art. 2 Konstytucji zasady popraw- nej legislacji przez bę d ący przedmiotem kontroli art. 8 ust. 2a u.s.u.s., Marszałek Sejmu wskazał, że sformułowania użyte w za skarżonym przepisie są wys tarczająco precyzyjne i ja sne, aby adresaci norm mogli odtwor zyć zakres swoje go zobowiązania. Powołał się przy tym na stałą lin i ę orzeczniczą s ądów powszechnych i Sądu Najwyższego w tym zakresie. Za- uważył także, cytując wyrok Tryb unału Konstytucyjnego z 20 czerwca 2005 r. o sygn. K 4/04, że utrata mocy obowiązującej przepisu z powo du jego niejasności jest możliwa jedy- nie wówczas, g dy niejasność j est „tak daleko posunięta, iż wynikających z niej rozbieżności nie da się usunąć za pom ocą zwyczajnych środków ma jących na celu wyeliminowa nie nie- jednolitości w stosowaniu pr awa”, w tym zast osowania wykładni zgodnej z Konstytucją. Ma- jąc pow y ższe na względz ie, a także uznając, że wnioskodawcy nie obalili domniemania kon- stytucyjności u.s.u.s. w omawianym zakresie, Mars załek Sejmu stwierdził, że zaskarżony przepis jest zgodny z z asadą poprawnej legislacji wywodzoną z art. 2 Konstytucji. Marszał e k Sejm u uznał t akże, że zaskarżony przepis jest zgodny z art. 22 w związku z art. 20 Konstytucji. Na p oparcie tej tezy, odnosząc się do z arzutu naruszenia zasady swobo- dy działalności gospodarczej, Marszałe k Sejmu wyjaśnił, że bezsporne jest wprowadzenie o g raniczeń obowią zku ponoszenia ciężarów publicznych w formie ustawy i ten warunek for- malny wskazany w a rt. 22 Konstytucji został w omawianym wypadku spełni ony. Podzielił również stanowisko Sądu Najwyższego i sądów powszechnych, że celem wprowadzenia za- kwes t ionowanego prze pisu był ważny interes publiczny, tj. interes pracowników - ubez - pieczonych oraz interes s ystemu ubezpieczeń społecz nych. Wskazując także orze cznictwo Trybunału Konstytucyjnego, zauważył, że ob ciążenie pracodawców obowiązkami związany- mi z funk c jonowaniem syst emu ubezpieczeń społecznych w sposób równy i nienadmierny nie narusza zasady wolności d ziałalności gospodarczej, a obowiązków pracodawców w zględem ich pracowników nie można „ zredukować do ob owiązku comiesięcznej wypłaty wynagrodze- nia”. Mars z ałek Sejmu przy toczył także orzecznictwo Sądu Najwyższego wyjaśniające wąt- pliwości w zakresie możliwoś ci domagania się przez pra codawcę informacji o wysok ości przychodu pracownika wynikając ego z umowy cywi lnoprawnej zawartej z osobą trzecią dla celów usta l enia podstawy w ymiaru składek na ubezpieczenia społeczne. Odnosząc się do zarzutu naruszenia art. 2 Ko nstytucji w zakresie zasad y proporcjonal- nośc i sformułowanego we wniosku Pracodawców RP, Sejm stwierdził nieadekwatność tego wzorca kontroli. Powołując si ę na orzecznictw o Trybunału Konstytucyjnego, Marszałek Sej- mu wskazał, że zasada proporcjonalności wywod zona z art. 2 Konstytucji determinuje relację państwo – jednostka samorządu terytorialnego. Stwierdził zatem, że organizacja pracodaw- ców nie jest uprawn i ona do powoływa nia jako wzorca kontroli zasady proporcjonalności wy- wodzonej z art. 2 Konstytucji. OTK ZU A/202 1 K 15/16 poz. 29 11 Za n ieadekwatny wzorzec kontrol i Sejm uznał ponadto art. 31 ust. 3 Konstytucji – przywołany związkowo obok art. 22 Konstytucji. Uzasadniając swoje stanowisko Marszałek Sejmu przypomniał, że zgodnie z poglądem wyrażonym w orzecznictwie Trybunału Konsty- tucyjnego , art. 22 Konstytucji w spo sób kompleksowy i wyczerpujący reguluje zarówno ma- terialne, jak i formalne p rzesłanki ograniczenia wolności działalności gospo d arczej. Stwier- d ził zatem, że art. 22 Konstytucji, stanowiąc lex specialis względem art. 31 ust. 3 Kons tytucji, wyłącza jego stoso wa nie jako adekwatnego wzorca kontroli ustawowych ograniczeń wolności działa lności gospodarczej. Odnosząc się do wskazanego zw i ązkowo przez Pr ezydenta Konfederacji Lewiatan za- rzutu naruszenia art. 64 ust. 3 Konstytucji, Marszałek Sejmu stwierdził, że art. 8 ust. 2a u.s.u.s. nie jest niezgodny ze wskazanym wzorcem k ontroli. Marszał ek przywołał przy tym orzecznictwo Trybunału Konst y tucyjnego i stw ierdził, że „[n]ie jest ograniczeniem prawa własności, w rozumieniu art. 64 ust. 3 usta wy zasadniczej zobowiązanie odpowiednich pod- miotów do ponoszenia ciężarów finansowych ( danin) na cele p ubliczne”, a art. 64 ust. 3 Kon- stytucji stanowi ni e adekwatny wzorz ec kontroli dla przepisów ustawy wprowadzających ob- ciążenia związane z koniecznością op łacenia składek na ubezpiec zenia społeczne. II Obowiązująca ustawa z dnia 30 listopada 2016 r. o orga nizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Kon s tytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej: o.t.p.TK) stanow i, że Trybunał Konstytucyjny rozpoznaje wniosek, pytanie prawne al bo skargę ko nstytucyjną na rozprawie albo posiedzeniu niejawny m (z tym że ro zpoznanie na posiedzeniu niejawnym w pełnym składz i e wniosku, pytania prawnego albo skargi konstytucyjnej jest nie dopuszczal- ne; art. 91 i art. 92 ust. 4 o.t.p.TK). Na posiedzeniu n iejawnym może być ono rozpoznane, gdy: − sprawa dotyczy zagadn ienia prawnego wystarczająco wyjaśnionego we wcześniejszym orzec z nictwie Trybunału Konstytucyjnego, − z pisemnych stanowisk wszystkich uczestników postępowania bezspor nie wynika, że akt normatyw ny, na podstawie którego są d lub organ a dministracji publiczne j orzekł ostat ecz- nie o konst ytucyjnych wolnościach lub prawach a l bo obowiązkach skarżącego, jest nie- zgodny z Konstytucją, − pisemne stanowiska wszystkich uczestników p ostępowania oraz pozostałe dowody zgroma- dzone w sprawie stanowią wystarczającą podstawę d o wydania orze czenia (art. 92 ust. 1 pkt 1 - 3 o.t.p.TK). Formalny m warunkiem rozpoznania wniosku, pytania prawnego albo skargi konstytu- cyjnej na posiedzeniu niejawnym j est ponadto wpłynięcie do T rybunału Konstytucyjnego st anowisk wszystkich uczestników post ępowania (art. 92 ust. 2 o.t .p.TK). Ustawodawca użył w art. 92 u s t. 1 o.t.p.TK spójnika „lub ” − funktora alternatywy zwykłej − który w języku potocznym można wyrazić j ako „co najmniej jedno z ki lkorga”. Oznacza to, że po pierwsze: ustawowe pr zesłanki rozpo znania sprawy na posiedzeniu niejaw- nym nie muszą (choć oczywiści e mogą) zostać spełnione równocześnie, a po wtóre – że speł- nieni e choćby jednej z nich pozwala Trybunał owi Konstytucyjnemu na odst ąpienie od wy- znaczenia rozprawy. Trybunał Konstytucyjny stwier dził, że do ak t postępowania wpłynęły pisemne stano- wiska wszystk i ch uczestników postępowania, które stanowią wystarczającą podst awę wyda- nia orzeczenia w sprawie. Zatem przesłanki rozpoznania spr awy na posie dzeniu niejawnym zostały spełnione. OTK ZU A/202 1 K 15/16 poz. 29 12 III Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje: 1. Reżim prawny rozpoznani a sprawy. Trybunał Konstytucyjny przypomniał, że 3 stycznia 2017 r. weszła w życie ustawa z dnia 30 lis topada 2016 r. o organizacj i i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytu- cyjny m (Dz. U. z 2019 r. po z. 2393; dalej: o.t.p.TK). Zgodnie z art. 9 ust. 1 ustawy z dnia 13 g ru dnia 2016 r. − Przepisy wprowadzające ustawę o organizacji i trybie postępowania p rzed Trybunałem Konstytucyj nym oraz ustawę o statusie sędziów Trybunału Konstytuc yj- nego (Dz. U. poz. 20 74, ze. zm.; dalej: przepisy wprowadzające) do pos t ępowań przed Try- bunałem Konstytucyjnym wszczętych i niezakończonych prz ed dniem wejścia w życie o.t.p. TK mają być stosowane przep i sy o.t.p.TK, z zastrzeżeniem dokonanych już czynności , które zgodnie z art. 9 ust. 2 przepisów wprowadzających pozostają w mo c y. W tych okolicznościach należało uznać, że postępowanie w niniejszej sprawie kształ- towały przepisy o .t.p.TK. 2. Przedmiot zask arżenia i problem konstytucyjny. Przedmiotem kontroli w postępowaniu wszczęt ym na podstawie wnioskó w Pracodaw- ców Rzeczypospoli t ej Polskiej (dalej: Pracodawcy RP) oraz Prezydenta Konfederacji Lewia- tan , a następnie połączonych do ł ącznego rozpoznania był art . 8 ust. 2a ustawy z dnia 13 paź- dziernika 1998 r. o s ystemie ubezpieczeń spo łecznych (ówcześnie Dz. U. z 2015 r. poz. 121, ze z m.; obecnie: Dz. U. z 2021 r. poz. 423, ze zm.; dalej: u.s.u.s.) zarówno jako samodzielny przedmiot ko ntroli, jak i pozostający w związku ze wskazanymi przepisami u.s.u.s. oraz in- nyc h ustaw. Art. 8 ust. 2 a u.s.u.s. rozszerza pojęcie pracownika dla celów u bezpieczeń społecznych poza sferę stosunku pracy. Zgodnie z br zmieniem tego przepisu „[z]a pracownika, w rozu- mieniu ustawy, uważa się także osobę wykonującą pracę na podstawie umowy agencyjnej, umowy zlece nia lub innej umowy o świadczenie usług, do której zgodnie z Kodeksem cywil- nym stosuje się przepisy dotyczące zlecenia, albo umowy o dzieło, jeżeli umowę taką za warła z pracodawcą, z którym pozostaje w stosunku pracy, lub jeżeli w ram ach takiej umowy wy- kon uje pracę na rzecz pracodawcy, z którym pozostaje w stosunku pracy”. Niekonstytucyjność art. 8 ust. 2a u.s.u.s., w ocenie Prezydenta Konfederacji Lewiat an i Pra codawców RP (dalej także: wnioskodawcy), ma dotyczyć jedynie końcowej czę ści wyżej wymienionego przepisu, z której w powiązaniu z szeregiem przepi sów z zakresu ubezpieczeń społecznych i zdrowotnego wynika, że to pracodawca, na skutek uznania dla ce lów ubez pie- czeń społecznych za pracownika równ ież osoby wykonującej pracę na pods tawie zawartej z podmi otem trzecim umowy cywilnoprawnej, o ile w ramach t akiej umowy wykonuje ona pracę na rzecz swojego pracodawcy, z którym pozostaje w stosunku pracy, jest płatniki em składek na ubezp ieczenia społeczne i zdrowotne z tytułu takiej umowy c ywilnoprawnej. W o ceni e wnioskodawców, przyjęta w art. 8 ust. 2a u.s.u.s. definicja „pracownika” powoduje trudności w wykonywaniu przez pracodawców obowiązków z zakresu ubezpi eczeń sp ołecz- nych w stosunk u do wyżej wskazany ch osób. Pracodawcy nie mają bowiem wpływu zarówno na pow stanie tych obowiązków , jak i na wysokość nałożonyc h nań obciążeń finansowych. Jako wzorce kontroli konstytucyjności dla przywołanego przepisu wnioskoda wcy wska zali szereg artykuł ów Konstytucji. Pre zydent Konfederacji Lewiatan podał jako wzorce kontroli a rt. 20 w związku z art. 22, w związku z art. 31 ust . 3, w związku z art. 64 ust. 1 i 3 oraz w związku z art. 2, a także art. 2 oraz art. 51 ust. 1 Konsty tucji, n atomiast Pracodawcy RP podnieśli art. 2 oraz art. 22 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji. Sz eroko ujęty we wnio- skach zakres zaskarżenia w odnie sieniu do zasad wynikających z Konstytucji dotykał zatem OTK ZU A/202 1 K 15/16 poz. 29 13 problematyki ochrony wolności działalności go spodarcz ej, ochrony własnoś ci, proporcjonal- noś ci oraz zasad poprawnej legislacji i ochrony danych osobo wych. Na tle przywołanych zasad zarysowało się kilk a problemów konstytucyjnych. Po pierwsze, czy kwestionowany przepis godzi w wolność działalności gospo darczej. Po drugie, czy nie stanowi ograniczenia własności pracodawców, nakładają c na nich określone ci ężary finansowe. Po tr zecie, czy w sytuacji uznania zgodności powyższych ograniczeń praw pracodawców z Konstytucją po- zostają one proporcjonalne. Ostatecz nie, po czwarte, czy kwesti onowany przepis cechuje do- stateczna określoność oraz z godność z zasadami pop rawnej legislacji. 3. Legitymacja wnioskodawców. R ozpoznawane w niniejszej sprawie wnioski zostały złożone przez Prezydenta Konfe- deracji Lewiatan oraz P racodawc ów RP – to jest pod mioty o legitymacji ograniczonej. Sto- sownie bowiem do art. 191 ust. 1 pkt 4 w związku z art. 191 ust. 2 Konstytucji, z wnioskie m w sprawach, o których mowa w art. 188 Konstytucji, do Trybunału Konstytucyjnego mogą wystąpić ogólno krajowe organy związków zaw odowych oraz ogólno krajowe władze organi- zacji pracodaw ców i organizacji zawo dowych, jeżeli kwestionowany akt normatywny doty- czy spraw objętych ich zakresem działania. Przysługujące podmiotom, o których mowa w art. 191 ust. 1 pkt 3 - 5 Kons tytucji, w tym międ zy innymi ogólnokra jowym organizacjom pracodawców, pra wo inicjowania postępo wania przed Trybunałem Konstytucyjnym nie ma zatem charakteru ogólnego, ale jest uprawnieniem wyjątkowym. Natomiast ocena, w jakim zakresie konkretna org anizacja pracodawców jest u prawniona do występowania do Trybunału z wnioskiem w s prawach, o których mow a w art. 188 pkt 1 - 3 Konstytucji, winna zostać do- ko nana na podstawie ustawy z dnia 23 maja 1991 r. o organizacjach pracodawców (Dz. U. z 2019 r. poz. 180 9; dalej : ustawa o organiza cjach pracodawców), a następnie na podstawie statutu t ej organizacji (zob. w yrok Trybunału Konstytucyjnego z 1 lipca 2008 r., s ygn. K 23/07, OTK ZU nr 6/A/2008, poz. 100). Konfederacja Lewiatan, co wynika expressis verbis z art. 1 pkt 1 statutu Konfederacj i, jest organizacją pracodawców w rozumieniu ustawy o organizacjach pracodaw ców. Konfede- racja prowadzi działalność na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej i za granicą zgodnie z obo- wiązującym prawem polskim i prawem kraju, w którym prowadz i działalność (art. 2 pkt 1 statutu). Podstawowymi celami Konfederacji są między innymi ochrona praw i reprezentowa- ni e interesów zrzeszonych organ izacji pracodawców wobec związków zawodowych pracow- ników, organów władzy publicznej oraz innych intere sariuszy (art. 4 pkt 1 stat utu), a cele i zadania Konfederacji są realizowane w s zczególności przez wys tępowanie do organów w ła- dzy publicznej i organów są dowych w sprawach dotyczących zrzeszonych organizacji oraz praw i interesów pracodawców (art. 6 pkt 2 statutu) . Pracodawcy RP ta kże są ogólnopolską organizacją pracodawców (konfedera cją) dzia- łającą (na po dstawie ustawy o organ izacjach pracodawców oraz sta tutu) na obszarze Rzeczy- pospolitej Polskiej i poza granicami kraju (§ 1 ust. 1 i 2 oraz § 2 ust. 2 sta tutu Pra codawców RP). Podst awowym celem Pracodawców RP jest ochrona praw pracodaw ców oraz reprezen- towan ie i wspieranie ich interesów gospodarczych i niego spodarczych wobec organów wła- dzy i administracji publicznej oraz innych organizacji interesu zbioroweg o, w tym związków zawodowyc h (§ 4 statutu). Do zadań Pracodawców RP należy w szcz ególności formułowanie i publiczne pr ezentowanie opinii, stanowisk i wnio sków zgodnych z interesami pracodawców, w szczególności pracodawców będących członkami Pracodawców RP (§ 5 lit . a statutu). Za- dan ia te są realizowane między innymi poprzez występowani e w imieniu pracodawcó w i przedsiębiorców do organizacji i instytucji pań stwowych i samorządowych oraz reprezento- wanie ich przed innymi osobami prywatnymi i organizacjami poz arządowy mi (§ 6 lit. h statu- tu). OTK ZU A/202 1 K 15/16 poz. 29 14 Art. 191 ust. 1 pkt 4 Konstytucji, co wyjaśniał Trybunał Konstytucyjn y w swoim orzecznictwie, „w sposób jednoznaczny wsk azuje wolę ustrojodawcy do ograniczenia «zdol- ności wnioskowej» organizacji skupiających pracodawców, j edynie do spraw dotyczących stosunków pracodawca – pracobiorca” (postanowienie z 7 lipca 2003 r., sygn. Tw 74/02, OTK ZU nr 1/B/2004, poz. 1). Nie ulega w ątpliwości, że zaskarżone przepisy, to jest art. 8 ust. 2a u.s.u.s., wyznaczony zarówno jako samodziel ny prze dmiot kontroli, jak i pozostający w związku ze wskazanymi przez wnioskoda wców przepisami u.s.u.s . oraz innych ustaw, dotyczą obowiązków pracodawcó w , w tym względem pracowników z zakresu ubezpieczeń społecznych, a zatem należą do „spraw objętych zakr esem dz iałania” (w rozumieni u art. 191 ust. 2 Kon stytucji) zarówno Konfederacji Lewiatan, jak i Pracoda wców RP, mieszcząc się jednocześnie w sprawach z z a kresu stosunków między pracodawcami i pracownikami. 4. Zakres dopuszczalnego orzekania w sprawie. Prz ed przy stąpieniem do rozpozn ania meritum sprawy Trybunał Konstytucyjny ustalił r zeczywisty zakres zaska rżenia, a także dopuszczalne ramy merytorycznego or zekania w tej sprawie. 4.1. Podstawowym przedmiotem kontroli wskazanym zarówno przez Prezydenta Kon- fed eracji Lewiatan, jak i Prac odawców RP był art. 8 ust. 2a u.s.u.s., zgodnie z któ rym „[z]a pracownika, w rozumieniu ustawy, uważa się także osobę wykonując ą pracę na podstawie umowy agencyjnej, umowy zlecenia lub innej umowy o świadczenie usług, do której z godnie z Kodeksem cywilnym stosuje się przepisy dotyczące zlecenia, albo umowy o dzieło, jeżeli umowę t aką zawarła z pracodawcą, z którym pozostaje w stos unku pracy, lub jeżeli w ramach takie j umowy wykonuje pracę na rzecz pracodawcy, z którym pozostaje w stosunku pracy”. Prezydent Konfederacji Lewiatan w petitum wniosku zakwestionował art. 8 ust. 2a in fi ne u.s.u.s. w brzmieniu „lub jeżeli w ramach takiej umowy wykonuje pracę na rzecz pra- cod awcy, z którym pozostaje w stosunku pracy” w związku z licznymi p rzepisam i u.s.u.s. i innych ustaw „nakładający na pracodawcę osoby, która jednocz eśnie wykonuje na rzec z tego pracodawcy prac ę na podstawie zawartej z oso bą trzecią umowy agencyjnej, umowy zl ecenia lub innej umowy o świadczenie usług, do której zgodnie z u stawą z dnia 23 kwietnia 19 64 r. – Kodeks cywilny stosuje się przepisy dotyczące zlecenia, obowiązek ob liczenia i odprowadzen ia składki na ubezpieczenia s połeczne, ubezpieczenie zdrowotne, Fu ndusz Pra- cy, Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych i Fun dusz Eme rytur Pomostowych ( …) z uwzględnieniem wynagrodzenia wypłacanego takiemu pracownikowi na podsta wie takiej umowy”. Pracodawcy RP natomiast wskazali w petitum wniosku art. 8 ust. 2a u.s .u.s. po pierw- sze jako samodzielny przedmiot kontroli w odniesien iu do zw rotu „wykonuje prac ę na rzecz pracodawcy, z którym pozostaje w stosunku pracy”, po drugie zakwe stionowali wyżej wy- mieniony art. 8 ust. 2a u.s.u.s. w związku z innymi przepisami u.s.u. s. „w zakresie, w jakim nakładają na pracodawcę zatrudniającego o sobę, kt óra wykonuje pracę na podstawie za wartej z podmiotem innym niż ten pracod awca umowy agencyjnej, umowy zlecenia lub innej umo- wy o świadczenie usług , do której, zgodnie z Kodeksem cywil nym stosuje się przepisy doty- czące zlecenia, albo umowy o dzieło, jeżeli w ramach takiej umo wy wykonuje pracę na rzecz pracodawcy, z którym pozost aje w stosunku pracy, obowiązek obliczania, rozliczania i prze- kazywania c o miesiąc do Zakładu Ubezpieczeń Społ ecznych składek na ubezpieczenie eme- rytalne, rentowe, wypadkowe o raz chor obowe z uwzględnien iem w podstawie wym iaru skła- dek na ubezpieczenie emery talne i rentowe przych odu osiągniętego przez osobę wykonującą pracę na po dstawie zawartej z podmiotem innym ni ż pracodawca, na którego nałożono ten obowiązek, umowy agencyjnej , umowy zlecenia lub innej umowy o świadczenie usług, do której zgodnie z Kodekse m cywilnym stosuje się przepisy dotyczące zl ecenia, albo umowy OTK ZU A/202 1 K 15/16 poz. 29 15 o dzieło, jeżeli w ramach takiej umowy wykonuje pracę na rzecz pracodawcy, z którym pozo- staje w stosunku pracy”. Jako po zostające w związku z zaskarżonym art. 8 ust. 2a in fine u.s.u.s . przepisy Pre- zydent Konfederac ji Lewiatan wskazał art. 18 ust. 1a, art. 4 pkt 2 l it. a, art. 16 ust. 1 pkt 1, ust. 1b, 2 i 3, art. 17 ust. 1 i 2 u.s.u.s., art. 66 ust. 1 pkt 1 lit. a, art. 81 ust. 1, art. 85 us t. 1 ustawy z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej fin ansowanych ze środ- ków publicznych (Dz. U. z 2020 r. poz. 1398, ze zm.; dalej: u.ś.o.z.), art. 104 ust. 1 pkt 1 lit. a ustawy z dnia 20 kwietnia 2004 r. o promocj i zatrudnienia i in stytucjach rynku pracy (Dz. U. z 2020 r. poz. 1409, ze zm.; dalej: ustawa o promocji), art. 9, art. 10, art. 28 ust. 1 i art. 2 9 ust. 1 ustawy z dnia 13 lipca 2006 r. o ochronie roszczeń pracowniczych w razie niewypłacalności pra codawcy (Dz. U. z 2020 r. p oz. 7, ze zm.; dalej: ustawa o ochronie roszczeń), art. 2 pkt 2 i 3, art. 36 ust. 2 i 4 oraz art. 37 ust. 1 ustawy z dnia 19 gr udnia 2008 r. o emeryturach pomo- stowy ch (Dz. U. z 2018 r. poz. 1924, ze zm.; dalej: ustawa o emerytura ch pomos towych). Pracodawcy RP, wyznaczając przedmiot kontroli, podali art. 8 ust. 2a u.s.u.s. (nieza- le żnie od samodzielnego zakwestionowania części art. 8 ust. 2a u.s.u.s.) w związku z art. 9 ust. 1 i 4b, art. 16 ust. 1 pkt 1, ust. 1b i 3, art. 17 ust. 1 i 2 i ar t. 18 ust. 1a u.s.u .s. Mając na uwadze duże zróżnicowanie przepisów wskazanych w związku z art. 8 ust. 2a u.s.u.s. Trybunał Konstytucyjny dokonał ich systematyzacji i zwięzłego przedstawie- nia. Art. 4 pkt 2 lit. a u.s.u.s. wskazuje, że płatnikiem s kładek j est pracodawca w st osunku do pracowników i o sób odbywających służbę zastępczą oraz jednostka or ganizacyjna lub osoba fizyczna pozostająca z inną o sobą fizyczną w stosunku prawnym uzasadniającym obję- cie tej osoby ubezpieczeniami społecznymi, w tym z tytułu przebywania na urlo pie wycho- wawczym albo pob ierania zasiłku macierzyńskiego, z wyłączeniem osób , którym zasiłek ma- cierzyński wypłaca Zakład Ubezpi eczeń Społecznych (dalej: ZUS). Art. 9 ust. 1 i 4b u.s.u.s. stanowią, że osoby, o których mowa w art. 6 ust. 1 pkt 1, 3, 7b, 10, 20 i 21 u.s.u.s., spełnia jące jednocześnie warunki do objęcia ich obowiązkow o ubez- pieczeniami emerytalnym i rentowymi z innych tytułów, są obejmowane ubezpieczeniami tylko z tytułu stosunku pracy, umowy agencyjnej, umowy zlecenia lub inn ej umowy o świad- cze nie usług, do które j zgod nie z ustawą z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cy wilny (Dz. U. z 2020 r. poz. 1740; dalej: kodeks cy wilny) stosuje się przepisy dotyczące zlecenia, albo umowy o dzieło, jeżeli umowę taką zawarły z praco dawcą, z którym pozostają w stosunku pracy, l ub jeże li w ramach takiej umowy wykonują pracę na rzecz pr acodawcy, z którym po- zostają w stosunku pracy, czło nkostwa w spółdzielni, otrzymywania stypendium doktoranc- kiego, służby, pobierania świadczenia szkoleni owego, ś wiadczenia socjalne go, zasiłku socjal- nego al bo wynagrodzenia przysługującego w okresie korzysta nia ze świadczenia górniczego lub w okresie korzyst ania ze stypendium na przekwalifikowanie. Mogą one dobrowolnie, na swój wniosek, być objęte ubezpiecze niami em erytalnym i rentowy mi również z innych tytu- ł ów, z zastrzeżeniem art. 9 ust. 1a u.s.u.s. Natomia st osoby, o których mowa w art. 9 ust. 4a u.s.u.s., podlegają obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym, jeżeli umowa agencyjna, umowa zlecenia lub inna umowa o świadczeni e usług, do której zgodni e z kodek- sem cywilnym stosuje się przepisy dotycząc e zlecenia, albo umowa o dzieło, został a zawarta z pracodawcą, z którym pozostają równocz eśnie w stosunku pracy, lub jeżeli w ramach takiej umowy wykonuj ą pracę na rzecz pracodawcy , z którym pozostają w stos unku pracy. Zgodnie z art. 16 ust. 1 pkt 1 u.s.u. s. składki na ubezpieczenia emerytalne pracowni- ków finansują z własnych środków, w równyc h częściach, ubezpieczeni i płatnicy s kładek , natomiast stosowni e do ust. 1b tego przepisu s kładki na ubezpieczenia rentowe osób, o któ- rych mowa w art. 16 ust. 1 i 1a u.s.u.s., finansują z własnych środków, w wysokości 1,5% pod stawy wymiaru ubezpieczeni i w wysokości 6,5% podstawy wymiaru płatnicy s kładek. W art. 16 us t. 2 i 3 u.s.u.s. ur egulowa no zaś, że składki na ubezpieczenie chorobowe podlega- OTK ZU A/202 1 K 15/16 poz. 29 16 jących temu ubezpieczen iu osób, wymienionych w art. 16 ust. 1 pkt 1 - 4, 7a - 9 i 11 oraz w ust. 1c u.s.u.s., finans ują w całości, z własnych środków, sami ubez pieczeni, a składki na ubezpieczenie wyp adkowe osób wymienionych w art. 16 ust. 1 pkt 1 i 3 - 10 u.s.u.s., osób współpracując ych z osobami prowadzącymi pozarolniczą działalność , bezrobotnych pobiera- jących stypendiu m oraz osób pobierających stypendium finansu ją w całości, z włas nych środ- ków, płatni cy skła dek. Art. 17 ust. 1 i 2 u.s.u.s. stanowi, że składki na ubezpieczenia emeryt alne, rentowe, wypadkowe oraz chor obowe za ubezpiec zonych, o których mowa w art. 16 ust. 1 - 3, 5, 6, 9 - 12 u.s.u.s., obliczają, rozlicz ają i przekazują co miesiąc do ZUS w cał ości pł atnicy składek, z tym że płatnicy składek obliczają części składek na ubezpi eczenia emerytalne i rentowe oraz cho- robowe finanso wane przez ubezpieczonych i po potrące niu ich ze środków ubezpieczonych przekazują do ZUS. Art. 18 us t. 1a u.s.u.s. wskazuje wpr ost, że w przypadku ubezpieczonych, o których mowa w art. 8 ust. 2a tej ustawy, w podstawie wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe uwzględnia się równ ież przychód z tytułu umowy agencyjnej, umow y zlecenia lub innej umowy o świadczenie usług, do której zgodnie z kodeksem cywilnym stosuje się prze- pisy dotyczące zlecenia albo umowy o d zieło. Zgodnie z a rt. 66 ust. 1 pkt 1 lit. a u.ś.o.z. obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego podlegają osoby spełniaj ące warunki do objęcia ubezpieczeniami społecznymi lub ubezpie- czeniem społecznym roln ików, które są pracownikami w rozumieniu u.s.u.s. Art. 81 ust. 1 u.ś.o.z. stanowi, że do ustalenia podstawy wymiaru składek na ubezpie- czenie zdrowotne osób, o których mowa w art. 66 ust. 1 pkt 1 lit. a, d - i i pkt 3 i 35 u.ś.o.z., stosuje się przepisy okreś lające podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia e merytalne i rentowe tyc h osób, z zastrzeżeniem ar t. 81 ust. 5, 6 i 10 tej ustawy. Art. 85 ust. 1 u.ś.o.z. wskazuje, że za osobę pozostającą w stosunku pracy, w stosunku służbowym albo odbywającą służbę zast ępczą składkę jako płatnik oblicza, pobiera z doch o- du ubezpieczonego i od prowadza pracodawca, a w r azie wypłaty świadczeń pracowniczych z Funduszu Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych, o których mowa w ustawie o ochro - nie roszczeń – podmiot obowiązany do wypłaty tych świadczeń. Zgo dnie z art. 104 ust. 1 pkt 1 lit. a ustawy o p romocji obowiązkowe składki na Fun- dusz Pracy, ustalone od kwot stanowiących podstawę wymiaru skład ek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe bez stosowania ogranic zenia, o którym mowa w art. 19 ust. 1 u.s.u.s., wynoszących w przeliczeniu na okres miesiąca, c o najmniej minimalne wynagrodzenie za pracę opłacają pracodawcy oraz inne jednostki organizacyjne za osoby pozostające w stosun- ku pracy lub stosunku służbowym. Art. 9 ustawy o ochroni e roszczeń wskazuje, że przedsiębiorca, o którym mowa w art. 2 ust. 1 tej u stawy, prowadzący działalność gospodarczą wyłącznie na terytorium Rze- czypospolitej Polskiej, prz edsiębiorca prowadzący działalność gospodarczą również na teryto- rium innych państw cz łonkowskich Unii Europejskiej lub państw członkowskich Europej- skiego Poro zu mienia o Wolnym Handlu (EFTA) – stron umowy o Europejskim Obszarze Gospodarczym w odniesieniu do działalności prowadzonej na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, oddział banku zagr ani cznego, oddział instytucji kredytowej lub oddział zagraniczne- go za kład u ubezpieczeń, a także oddział lub przedstawicielstwo przedsiębiorcy zagraniczne- go, jest obowiązan y opłacać składki za pracowników na Fundusz Gwarantowanych Świad- czeń Pracowniczych (d ale j: Fundusz). Stosownie do art. 10 ustawy o ochronie roszczeń, prac owni kiem, o którym mowa w art. 9 tej ustawy, jest osoba fizyczna, która zgodnie z przepisami polskiego prawa pozostaje z pracodawcą w stosunku pracy lub jest zatrudniona na podstawie umow y o pracę nakładczą albo wykonuje pracę na podstawie umowy agencyjnej lub umowy zlecenia albo innej umowy o świadczenie usług, do której, zgodnie z kodeksem cywilnym, stos uje się przepisy dotyczące OTK ZU A/202 1 K 15/16 poz. 29 17 zlecenia, albo wykonuje pracę zarobkową na podstawie innej ni ż stosunek pracy na rzecz pra- codawcy będącego rolniczą spółdzielni ą pr odukcyjną, spółdzielnią kółek rolniczych lub inną spółdzielnią zajmującą się produkcją rolną – jeż eli z tego tytułu podlega obowiązkowi ubez- pieczeń emerytalnego i rentowych, z wyjątki em pomocy domowej zatrudnionej przez osobę fizyczną. Art. 28 ust. 1 u staw y o ochronie roszczeń przesądza, że składki na Fundusz, o których mowa w art. 9 tej ustawy, obciąż ają koszty działalności pracodawców. Natomiast zgodnie z art. 29 ust. 1 ustawy o ochr oni e roszczeń składkę na Fundusz ustala się od wypłat stanowią- cych po dsta wę wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe bez stosowania ogra- niczenia, o którym mow a w art. 19 ust. 1 u.s.u.s. Stosownie do art. 2 pkt 2 i 3 ust awy o emeryturach pomost owych przez płatnika skła- dek rozumie się pracodawcę, o którym mowa w art. 4 pkt 2 lit. a u.s.u.s., oraz ubezpieczone- go, o którym mowa w art. 4 pkt 2 lit. d u.s.u.s. Natomi ast przez pracownika – rozumie się ubezpieczonego, o kt órym mowa w art. 6 ust. 1 pkt 1 oraz art. 8 ust. 1 , 2a i ust. 6 pkt 2 u.s.u.s., podlegającego ubezpiecz eniu emerytalnemu z tytułu pracy w szczególnych warun- kach lub o szczególnym charakterze, a t akże u bezpieczonego, który przed dniem wejścia w życie ustawy z tytułu takiej pracy podlega ł ubezpieczeniu społecznemu lub zaopatrzeniu emerytalnemu. Art. 36 ust. 2 i 4 ustawy o emeryturach pomostowych wskazuje, że podstawę wymiaru składki na Fundusz Emery tur Po mostowych (dalej: FEP) stanowi podstawa wymiaru składek na ubezpieczenie emerytalne i rentowe, określona w art. 18 ust. 1 - 2 i 8 oraz w art. 21 u.s.u.s. Składk a na FEP jest finansowana w całości przez płatnika składek. Zgodnie z art. 37 ust. 1 ustawy o emer ytur ach pomostowych składkę na FEP oblicza, rozlicza i opłaca co miesi ąc płatnik skła dek. Z powołanych wyżej w związku z art. 8 ust. 2a u.s.u.s. przepisów wyn ikają obowiązki płatników składek, które są jedynie pośrednio związane z art. 8 ust. 2a u.s.u.s. r ozsz erzającym na potrzeby ubezpieczeń społecznych pojęcie „pracownika” poza sferę sto sunku pracy. Wskazane przepisy w swej treści zawierają odesłanie do art. 8 ust. 2a u.s.u.s. (zob. np. art. 18 ust. 1a u.s.u.s.), odwołują się do pojęcia „pracownika” (zob. np. art. 4 pkt 2 lit. a u.s.u.s.) lub są interpretowane z uwzględnien iem art. 8 ust. 2a u.s.u.s. Kierując się zasadą falsa demonstratio non nocet, Trybunał K onstytucyjny uznał, wziąwszy pod uwagę treść wniosków Prezydenta Konfederacji Lewiatan i Pracodawc ów R P, że wskazane w petitum przepisy wyznaczone jako pozostające w zw iązku z art. 8 ust. 2a u.s.u.s. zostały powołane wyłącznie w celu podkreślenia i wzmocni enia argumentacji mającej na celu wykazanie niekonstytucyjności art. 8 ust. 2a u.s.u.s. w części o bejm ującej zwrot „lub jeżeli w ramach takiej umowy wykonuje pracę na r zecz pracodawcy , z którym pozostaje w stosunku pracy”. Jak bowiem doprecyzował Prezydent Konfederacji Lewiatan (na s. 9 wniosku), „[c]hoć na niezgodne z Konstytucją normy prawne składają się wszystkie zaskar- żone przepisy, to (…) w celu usunięcia niezgodnoś ci wystarczając a, a zarazem konieczna, jest eliminacja jedynie poniższego fragmentu art. 8 ust. 2a in fine Ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych:«(…) lub jeżeli w ramach takiej umowy wyk onuje pracę na rzecz pracodawcy, z którym pozostaje w stosunku pra cy»”. Również z wniosku Pracodawców RP (s. 6 - 7) wyni- kało, że „wątpliwości, co do zgodnoś ci z Konstytucją, odnieść należy przede wszystkim do art. 8 ust. 2a ustawy o systemie ubezpieczeń społ ecznych w jego części końcowej, poczynając od słowa «lub»”. Powyżs ze ustalenia Tr ybunału Konstytucyjnego dotyczące zakresu zaskar- żenia znalazły także swoj e odzwierciedlenie w stanowiskach Prokuratora Generalnego i Sej- mu. Prokurator Generalny zauważył ( s. 1 3 stanowiska), że „[d]la ochrony wskazanych przez Wnioskodawców wa rtości konstytu cyjnych wystarczająca jest zatem ocena art. 8 ust. 2a in fine u.s.u.s.”, a „[h]ipotetyczny wyrok Trybunału Konstytucyjnego o zakresowej (in fine ) niekonstytucyjności art. 8 us t. 2a u.s.u.s. automatycznie oznaczałby bowiem, że wskazane OTK ZU A/202 1 K 15/16 poz. 29 18 przez Wnioskodawców p rzepisy związkowe miałyby zastosowanie do pracodawców jako płatników wyłą cznie wówczas, gdy pracownik świadczy pracę na rzecz swojego pracodawcy w ramach stosunku pracy or az z awartej z nim umowy cywilnoprawnej, czego Wnioskodawcy nie kwestio nują. (…) Nie m a więc potrzeby dokonywania konstytucyjnej kontroli tego prze- pisu w związ ku ze wskazanymi przepisami ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz innych ustaw”. Sejm zaś wsk azał, że zarówno Prezydent Konfederacji Lewiatan, jak i Praco- dawcy RP dążą do der ogacji przez Trybunał Konstytucyjny art. 8 ust. 2a u.s.u.s. w części obej mującej zwrot „«lub jeżeli w ramach takiej umowy wykonuje pracę na rzecz pracodawcy, z którym pozo staj e w stosunku pracy», a nie do usunięcia wszystkich obowiązków prac odaw- ców wynikaj ących z cytowanych we wnioskach przepisów związkowych” (s. 12 - 13 stanowi- s ka). W świetle powyższych ustaleń, Trybunał Konstytucyjny uznał, że przedmiotem kon- troli w niniej szej sprawie jest art. 8 ust. 2a u.s.u.s. w części obejmującej zwrot „ lub jeżeli w ra mach takiej umowy wykonuje pracę na rzecz pracodawcy, z którym pozostaje w stosunku pracy”. Trybunał jednocześnie odnotował, że art. 8 ust. 2a u.s.u.s. był przedmiotem uc hwał y Sądu Najwyższego z 2 września 2009 r. (sygn. akt II UZP 6/09, OS NP nr 3 - 4/2010, poz. 46), w której Sąd Najwyższy ustalił, że: „pracodawca, którego praco wnik wykonuje na jego rzecz pracę w ramach umowy o dzieło zawartej z osobą trzecią, jest płatnikie m sk ładek na ubezpie- czenie emerytalne, rentowe, chorobowe i wypadkowe z tytułu tej um owy”. Trybunał przypomniał przy tym, że ukształtowane w procesie stosowa nia prawa ro- zumienie przepisu może odbiegać od literalnego brzmienia, jakie nadał mu prawodawca. J e- żel i określony, ustalony w praktyce, sposób rozumienia treści normaty wnej utrwalił s ię, a zwłaszcza znalazł jednoznaczny i autorytatywny wyraz w orzeczeniach Sądu Najwyższego lub Naczelnego Sądu Administracyjnego, należy przyjąć, że przepis ma taką właśni e tr eść, jaką odnalazły w nim najwyższe instancje sądowe. Jeżeli nastą piła stabilizac ja, uznaje się, że kontrola konstytucyjności może dotyczyć przepisu w zna czeniu przyjętym i utrwalonym w procesie wykładni (zob. wyrok z 8 lipca 2014 r., sygn. K 7/13, OTK ZU nr 7/A/2014, poz. 69). 4.2. Kolejną kwestią było ustalenie dopus zczalnych wzorc ów kontroli w niniejszej sprawie. Jako jeden z wzorców kontroli Prezydent Konfederacji Lewiatan podał art. 51 ust. 1 Konstytucji, zgodnie z którym nikt nie może być obowią zany inaczej niż na podstawie ustawy do ujawniania informacji dotycząc ych jego osoby. Uzasadniając zarzut naruszenia art. 51 ust. 1 Konstytucji, Prezydent Kon federacji Lewiatan podkreślał kwestie braku regulacji umożliwiających pracodawcy gromadzenie infor macj i o przychodach pracownika z tytułu umowy cywilnoprawnej zawartej z podmiotem trz ecim, jeżeli w jej ramach wykonywał pracę na rzecz pracodawcy. Podniesion y problem sprowadzał się de facto do oceny, czy brak takiej regulacji nie stanowi nieuprawnionej i nger encji w prawa pracownika do autonomii informa- cyjnej (prawa do pryw atności), a zat em czy pozostaje w zgodzie z art. 51 ust. 1 Konstytucji. Trybunał Konsty tucyjny wskazał, że legitymacja ogólnokrajowych władz organizacji pracodawców do inicjowania postę powa nia przed Trybunałem jest ograniczona i dotyczy „spraw objętych za kresem działani a” organizacji pracodawców, to jest spraw, które kształtują relacje pomię dzy pracownikami a pracodawcami. „[W]niosek złożony do Trybunału musi być bezpośrednio związany z inte resem prawnym danej organizacji jako takiej lub interesem prawnym członków tej or ganizacji, do którego reprezentowania organizacja została powoła- na” (post anowienie z 12 listopada 2003 r., sygn. Tw 14/03, OTK ZU nr 4/B/2003, poz. 205). Trybunał Konstytu cyjn y stwierdził, że podany jako wzorzec kontroli art. 51 ust. 1 Konst ytucji stanowi gwarancję konstytucyjną dla osób, o których informacje miałyby zostać uja wnione, to OTK ZU A/202 1 K 15/16 poz. 29 19 jest w omawianym wypadku – pracowników (na co wskazał także Marszałek Sejmu w stano- wisk u Se jmu), a ochrona pracowników przed ograniczeniami prawa do prywatno ści oraz nie- zac howaniem ustawowej formy ingerencji w przysługującą im autonomię informac yjną nie należy do zakresu działania Konfederacji Lewiatan. Z tego względu Prezydent Konfederacji Lewi atan, podnosząc zarzut niezgodności art. 8 ust. 2a u.s.u.s., w czę ści obejmującej zwrot „lub jeżeli w ramach takiej umowy wykonuje pracę na rzecz pracodaw cy, z którym pozostaje w stosunku pracy”, z art. 51 ust. 1 Konstytucji wystąpił jako podmiot niele gity mowany, a postępowanie w omawianym zakresie należało umorzyć z uwa gi na niedopusz czalność wy- dania wyroku. Pracodawcy RP wskazali jako jeden z wzorców kont roli zasadę proporcjonalności wynikającą z art. 2 Konstytucji. Trybunał przypomniał, że zarzut nar usze nia art. 8 ust. 2a w związku z art. 9 ust. 1 i 4b, art. 16 ust. 1 pkt 1, ust. 1b i 3, art. 17 ust. 1 i 2 i art. 18 ust. 1a u.s.u.s. z wywodzoną z art. 2 K onstytucji zasadą proporcjonalności był już przedmiotem roz- ważań Trybunału Konstytucyjnego w postę powa niu zainicjowanym przez Pracodawców RP i zakończonym wydaniem post anowienia z 1 g rudnia 2015 r. o sygn. Tw 16/15 (OTK ZU nr 6/B/2015, poz. 574), w którym Trybunał uznał, że „zgodnie z utrwalonym już orzecznic- twem zasada proporcjonalności wyrażona w art . 2 Konstytucji determinuje relacje między państwem a jednostkami samo rządu terytoria lnego (por. wyrok TK z 31 stycznia 2013 r., K 14/11, OTK ZU nr 1/A/2013, poz. 7; 4 marca 2014 r., K 13/11, OTK ZU nr 3/A/2014, poz. 28). Nabyte prawa i nałożone na pracoda wcę obowiązki nie pozwalają na zakwalifiko- wanie go do organów władzy p ublicznej. W zw iązku z powyższym zasadę proporcjonalności, wywodzoną z art. 2, jako wzor zec kontroli mają prawo wskazywać podmioty, które nie mogą powoływać się na art. 31 ust. 3 Konstyt ucji , ponieważ nie stosuje się do nich rozdziału II Konstytucji (Wolno ści, prawa i ob owiązki człowieka i obywatela). Jeżeli nabyte prawa oraz nałożone przez u stawodawcę obowiązki nie są związane bezpośrednio z sytuacją jednostki, wtedy wnioskodawca ma praw o ws kazywać zasadę proporcjonalności wynikającą z art. 2 Konstytucji j ako wzorzec kon troli”. Trybunał stwierdził wówczas, że Pracodawcy RP nie są podmiotem up rawnionym do powoływania jako wzorca kontroli zasady proporcjonalności wywodzonej z art. 2 Konstyt ucji , a brak adekwatnego wzorca kontroli wskazanego we wnio- sku przesąd ził o oczywiste j bezzasadności zarzutu. Trybunał Konstytucyjny w pełni podzielił argumen tację wyrażoną w postanowieniu o sygn. Tw 16/15 i uznał, że wskazana we wniosku Pracodawców RP zas ada proporcjonalności wywodzona z art. 2 Konstytucji jest nieadekwat- ny m wzorcem kontr oli również w niniejszej sprawie. Zarówno Prezydent Konfederacji Lewiata n, jak i Pracodawcy RP podnieśli zarzut na- ruszenia zasady wolności gospodarczej wywodzonej przez P rezy denta Konfederacji Lewiatan z art. 20 w związku z art. 22 Konstytu cji, a przez Pr acodawców RP z art. 22 Konstytucji. W ocenie wnioskodawców, zakwestionowa ne przepisy nakładały na pracodawców obowiązki płatnika składek na ubezpieczenia społeczne w związ ku z umową cywilnoprawną zawartą przez pracownika z osobą trzecią, jeż eli w ramach ta kiej umowy pracownik wykonywał pracę na rzecz pracodawcy, z którym pozost awał w stosunku pracy, stanowiąc nieuprawnioną, nie- proporcjonalną i niedopuszczalną ingerencję pań stwa w sferę wolności gospodarczej jednost- ki (s. 15 wniosku Prezydenta Konfederacji L ewiatan i s. 23 wniosku Pracodawców RP). Zgodnie z art. 20 Konstytucji, „ [s]połeczna gospodarka rynkowa oparta na wolności działalności gospodarczej, własności prywatnej o raz solidarności, dialogu i współpracy part- nerów społecznych stanowi p odstawę ustroju gospodarczego Rzeczypospolitej Polskiej”. Na- tomiast stosownie do art. 22 Konstytucji „[o]graniczenie wolności działalności gospodarczej jest dopuszczalne tylko w drodze u staw y i tylko ze względu na ważny interes publiczny”. W doktrynie wska zuje się, że „[ a]rtykuł 20 i art. 22, ujmowane łącznie, pełnią dwoja- ką funkcję: z jednej strony, wyrażają jedną z zasad ustroju gospodarczego RP, a z drugiej, stanowią podstawę do konstr uowania prawa podmiotowego, przysługującego jednostce (...). OTK ZU A/202 1 K 15/16 poz. 29 20 Treścią z asady wolności gospodarczej jest «swoboda podejmowania i prowadzenia działalno- ści gospod arczej w dowolnie wybranych formach prawnych oraz na zasadzie samodzielności, choć przy poszanowan iu interesu publicznego» (...). Wolność działalności gospodarczej nie ma charakteru a bsolutnego (...). Podlega ograniczeniom na zasadach ogólnych (art. 31 ust . 3 konstytucji), zmodyfikowanych treścią art. 22 konstytucji” (komentarz do art. 20, [w:] Kon- styt ucja Rzeczypospolitej Polskiej. Komentarz. Tom I, red. L. Garlicki, M. Zubik, Warszaw a 2016). W odniesieniu do danin publicznych (w tym także składek na ubez pieczenia społeczne opłacanych przez pracodawcę) Trybunał Konstytucyjny wielokrotnie podkreślał, ż e regulacja prawna obowiązku daninowego ma wyraźną podstawę konstytucy jną przede wszy stkim w ar t. 84 Konstytucji, a samo wprowadzenie tego obowiązku nie może być rozważane w ka- tegoriach związanych z ograniczaniem przysługujących danemu podmiotowi praw lub wolno- ści konstytucyjnych. W tym kontekście między innymi ,,[z]a pozbaw ione podstaw na leży (...) uznać łączenie obowiązku daninowego z ograniczaniem wolności d ziałalności gospodarczej. Przesłanki dopuszczalnego ograniczania wolności wyrażonej w art. 22 Kons tytucji odnosić należy do działań jej adresatów związanych z samym pod ejmowaniem okre ślonego ro dzaju działalności, nie zaś do konkretnych warunków (także fina nsowych) jej prowadzenia” (posta- nowienia TK z: 12 czerwca 2013 r., sygn. Ts 338/11, OTK ZU nr 6/B/ 2013, poz. 556 oraz 17 kwietnia 2015 r., sygn. Ts 15/15, OTK ZU nr 2/B /2015, poz. 196 ) Trybunał Konstytucyjny zaaprobował także pogląd wyrażony w wyroku z 6 g rudnia 2016 r. (sygn. SK 7/15, OTK ZU A/2016, poz. 100), w którym stwierdzono, że „podmioty gospod arcze muszą się liczyć z nakładaniem na nie przez ustawę ciężarów o ch arakterze pu- bli cznoprawny m. Konstytucyjne umocowanie do nakładania podatków i innych dan in pu- blicznych określonych w ustawie (...) sprawia, że nałożenie podatku, co do zasady, nie może b yć traktowane jako naruszenie wolności gospodarczej. Zastrzeżenia natu ry konstytucyjn ej (na tle art. 22 Konstytucji) mogą być rozpatrywane, gdy zarzut (...) d otyczy np. uchybień w sposobie nakładania podatku”. Podzielając powyższe stanowiska i uznając je z a aktualne w niniejszej sprawie, Try- bunał Konstytucyjny stwierdził, że zasada wolnośc i działaln ości gospodarczej nie stanowiła adekwatnego wzorca weryfikacji konstytucyjności zakwestionowanego art. 8 ust. 2a u.s.u.s. w części obejmującej zwrot „ lub jeżeli w ramach takiej umowy wykonuje pracę na rzecz pra- codawcy, z którym poz ostaje w stosun ku pracy” . Istota zarzutów, a także analiza powołanej na ich poparcie arg umentacji w omawianym zakresie sprowadzała się do konstatacji, że wnio- skodawcy upatrywali naruszen ia wolności gospodarczej w nałożeniu na pracodawcę obo- wiązku zapłaceni a składek na ub ezpieczeni a społeczne w związku z umową cywilnoprawną zawartą przez praco wnika z osobą trzecią, o ile w ramach takiej umowy pracownik świadczył pracę na rzecz tego pracoda wcy. Trybunał jeszcze raz podkreślił, że przesłanki dopuszczalne- go ogr aniczania wolno ści gospod arczej należy odnieść do działań związanych z samym po- dejmowani em określonego rodzaju działalności, a nie do konkretnych warunków jej prowa- dzenia, w tym finansow ych. Trybunał Konstytucyjny stwierdził brak związku normatywnego międ zy zaskarżonym przepisem a wzorcami kontroli, tj. art. 20 i art. 22 Konstytucji. Zarówno art. 20 w związku z art. 22 Konstytucji wskazane przez Prezydenta Konfederacji Lewiatan, jak i ar t. 22 Konsty- tucji podany przez Pracodawców RP nie mogły zatem stanowić adekwatnego wz orca kontr oli zaskarżonego przepisu. Co istotne, na nieadekwatność art. 2 0 i art. 22 Konstytucji, jako wzor- ca kontroli konstytucyjności art. 8 ust. 2a u.s.u.s., wskazywał już Trybunał Konstytucyjny w postanowieniach z: 12 czerwca 2013 r., sy gn. Ts 338/11 , 17 kwietni a 2015 r., sygn. Ts 15/15 i 5 kwietnia 2016 r., sygn. Ts 325/15 , OTK ZU B/2016, poz. 301 . Zarówno Prezydent Konfederacji Lewiatan, jak i Pracodawcy RP wskazali a rt. 31 ust. 3 Konstytucji jako związkowy wzorzec kontroli art. 8 ust. 2a u.s.u.s . w k ontekście z asady OTK ZU A/202 1 K 15/16 poz. 29 21 wolności gospodarczej (Prezydent Konfederacji Lewiatan z arzucił naruszenie art. 20 w zwią - zku z art. 22 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji, natomiast P racodawcy RP podnieśli za- rzut naruszenia art. 22 w związku z art. 31 us t. 3 Konstytuc ji). Zgodn ie z art. 31 ust. 3 Konstytucji „[o]graniczenia w zakresie kor zystania z konstytu- cyjnych wolności i praw mogą być ustanawiane tylko w ustawie i tylko wtedy, gdy są ko- nieczne w demokratycznym państwie dla jego bezpieczeństwa lub por ządku publiczn ego, bądź d la ochrony środowiska, zdrowia i moralności publicznej, albo w olności i praw innych osób. Ograniczenia te nie mogą naruszać istoty wolności i praw”. Art. 31 ust . 3 Konstytucji statuuje zatem kumulatywnie ujęte przesłanki dopuszczal ności ogranicz eń korzysta nia z kon- stytucyjnych praw i wolności. „Są to: ustawowa forma ograniczenia, istnienie w państwie demokratycznym konieczności wprowadzenia ograniczenia, funkcjon alny związek ogranicze- nia z realizacją wskazanych w art. 31 ust. 3 wart ości (bezpiecz eństwo pańs twa, porządek pu- bliczny, ochrona środowiska, zdrowia i moralno ści publicznej, wolności i praw innych osób) oraz zakaz naruszania istoty danego prawa lub wolnośc i” (wyrok TK z 27 lutego 2014 r., sygn. P 31/13, OTK ZU nr 2/A/2014, po z. 16). Mając na uwadze o rzecznictwo Trybunału, wypadało w tym miejscu przypomnieć, że art. 31 ust. 3 Konstytucji nie może stanowić samodzielnego wzorca kontroli, ponieważ ogra- niczenia konstytucyjnych wolności i praw winny być rozpatrywane wyłącznie w kont ekście tych pr aw. „Przepi s ten nie statuuje w sposób wyabstrahowany konstytucyjnej zasa dy propor- cjonalności. Może być on powoływany tylko łącznie z innym przepisem Konstytucji, który st anowi o konstytucyjnych wolnościach lub prawach człowieka i obywatela. Wówczas, w raz ie stwierdz enia ograniczeń w zakresie korzystania z takich wolności lub p raw, Trybunał bada, czy naruszenie mieści się w granicach dozwolonych przez art. 31 ust. 3 Konstyt ucji” (wyrok z 14 lutego 2012 r., sygn. P 20/10, OTK ZU nr 2/A/2012, po z. 15; zob. te ż powołane tam orzecznictwo). Wobec stwierdzenia, że zarówno art. 20 w z wiązku z art. 22 Konstytucji wskazane przez Prezydenta Konfederacji Lewiatan, jak i art. 22 Konsty tucji podniesiony przez Praco- dawców RP, z których wnioskodawcy wywodzil i zasadę wolno ści gospoda rczej, nie stanowi- ły adekwatnego wzorca kontroli art. 8 ust. 2 a u.s.u.s . , w części obejmującej zwrot „lub jeżeli w ramach takiej umowy wykonuje pracę na rzecz p racodawcy, z którym pozostaje w stosunku pracy”, brak było podstaw do an alizy zaskarż onej regulac ji w kontekście art. 31 ust. 3 Kon- stytucji, który został powo łany jako związkowy wzorzec kontroli tychże przepisów Konstytu- cji. Jako związkowy wzorzec kontroli Prezydent Konfederacji Lewiatan podał również art. 64 ust. 1 i 3 Konsty tucji (w zwią zku z art. 2 0, w związku z art. 22, w związku z art. 31 ust. 3 oraz w zwi ązku z art. 2 Konstytucji). Stanowiący przedmiot kontroli art. 8 ust. 2a u.s.u.s., w części obejmu jącej zwrot „lub jeżeli w ramach takiej umowy wykonuje pracę na rzecz pr acodawcy, z k tórym pozost aje w stosunku pracy”, w związku ze wskazanymi przepi- sami u.s .u.s. i innych ustaw , zdaniem Prezydenta Konfederacji Lewiatan, nakłada na praco- dawcę obowiązek op łacania z własnych środków składek również od przychodu, jaki pra- cownik pracodawcy uz yskał na moc y umowy cywilnoprawnej zawartej z osobą trzecią, co skutkuje pośrednim i bezpośrednim naruszeniem uprawnień majątkowych pracodawców. Zgodnie z art. 64 ust. 1 K onstytucji każdy ma prawo do własności, innych praw ma- jątkowych oraz pra wo dziedzicze nia. Natomia st stosownie do ust. 3 tego artykułu własność może być ograni czona tylko w drodze ustawy i tylko w zakresie, w jakim nie narusza ona istoty prawa własności. Tr ybunał Konstytucyjny wielokrotnie wypowiadał się na temat badania zgodno ści re- gulacji o charakter ze daninowym (w tym także art. 8 ust. 2a u.s.u.s.) z art. 64 ust. 1 i 3 Kon- stytucji. W wyroku z 30 stycznia 2001 r., sygn. K 17/00, OTK ZU nr 1/2001, poz. 4, w yda- nym w postępowaniu dotyczącym m.in. art. 110 ust. 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. OTK ZU A/202 1 K 15/16 poz. 29 22 o sy stemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. Nr 137, poz. 887, ze z m.), w brzmieniu nadanym przez art. 172 pkt 7 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i ren tach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. Nr 162, poz. 1118, ze zm .), z wniosku Konfederacj i Praco- dawców Polskich, Trybunał stwierdził nieadekwatność ar t. 64 ust. 3 Konstytucji. W ocenie Trybunału, przywołany „wzorzec konstytucyjny został wskazany pr zez wnioskodawcę nie- trafnie. (…), [a] nie każde oddziaływanie ustawodawc y na sytuację majątkową j ednostki jest równoznaczne z ingerowaniem w sferę prawa własn ości. Nie jest ingerowaniem w sferę pra- wa własności (nie jest ograniczeniem własności w rozumieniu art. 64 ust. 3 Konstytucji) zo- bowiązywanie odpowiednich podmiotów do po noszenia okre ślonych cięż arów finansowych (danin) na cele publiczne”. W postanowieniu o sygn. Ts 338/11 (dotyczącym art. 8 ust. 2a oraz art. 18 ust. 1a u.s.u.s.) Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że „każda danina publiczna stanowi formę ingerencji w sferę własności lu b innych pra w majątkowych (zob. wyrok TK z 2 kwietnia 2007 r., SK 19/06, OTK ZU nr 4/A/2007, poz. 37) i łączy się nieuchronnie z in- gerencją w prawa majątkowe jednostki (zo b. wyroki TK z: 11 grudnia 2001 r., SK 16/00, OTK ZU nr 8/2001, poz. 257 ; 14 września 2001 r., SK 11/00, OTK ZU nr 6/2001, poz. 166; 30 stycznia 2001 r., K 17 /00, OTK ZU nr 1/2001, poz. 4). Ze względu na to, że obowiązek ponoszenia ciężarów i świadczeń pub licznych znajduje swoje bezpośrednie zakotwiczenie w przepisach Konstytu cji (przede w szystkim w a rt. 84), samo jego wprowadzenie nie może być rozważane w kate goriach związanych z ograniczaniem przysługujących danemu podmio- towi praw lub wolności konstytucyj nych, w tym prawa własności lub innych praw majątko- wych. Trybunał Konsty tucyjny zwrac ał też uwagę na bezpodstawność stanowiska, zgodnie z którym każde ogranic zenie majątkowe spowodowane nałożeniem podatku lub innej daniny publicznej jest zawsze niedopuszcz alnym ograniczeniem własności. Podkreślał bowiem, że jego przyjęcie mogł oby prowadzić do fałszywe go wniosku, że każda niekorzystna zmiana w sytuacji majątkowe j jednostki stanowi ograniczenie jej własności (zob. wyrok TK z 30 sty - cznia 2001 r., K 17/00, OTK ZU nr 1/2001, poz. 4). Tak daleko idąca (absolutna) ochrona własności i innych praw m ajątkowych n ie znajduje uzasadnienia w świetle przepisów Konsty- tucji (por . też wyrok TK z 5 listopada 2008 r., SK 79/06, OTK ZU nr 9/A/2008, poz. 153)”. Podzielając powyż s ze stanowisko, Trybunał Konstytucyjny uznał, że art. 64 ust. 1 i 3 Kons ty- tucji nie m ogły stanowi ć adekwatnych wzorców kontroli również w niniejszej sprawie. Prezydent Konfederacji Lewiatan i Pracodawcy RP wskazali także jako wzorzec kon- troli zasadę popra w nej legislacji wywodzoną z art. 2 Konstytucji. Pracodawcy RP podnieśli art. 2 Konsty tucji samodz ielnie, natomiast Prezydent Konfederacji Lewiatan podniósł za rzut naruszenia art. 2 Konstytucji w kontekście powyższej zasady zarówno samodzielnie, jak i zwią z k owo (w związku z art. 20, w związku z art. 22, w związku z art. 31 ust. 3 oraz w zwi ązku z art. 64 ust. 1 i 3 Konstytucji) w ramach tego samego wniosku. Wobe c stwierdze- nia, że wskazane przez Prezydenta Konfederacji Lewiatan związkowo art. 20, art. 22, art . 31 ust. 3 oraz art. 64 ust. 1 i 3 Konstytucji stanowiły nieadekwatne w zorce kontrol i w niniejsz ej sprawie, a także biorąc pod uwagę tożsamą argumentację zar ówno Prezydenta Konfederacji Lewiatan, jak i Pracodawców RP wskazywaną niezależnie od tego, czy za r zut naruszenia za- sady prawidłowej legislacji wynikającej z art. 2 Konst ytucji podnie siony został samodzielnie, czy w związku z innymi przepisami Konstytucji, Trybunał dokonał analizy zaskarżonej regu- lacji z wywodzoną z art. 2 Konstytucji zasadą poprawnej l egislacji ujętą samodzielnie. 5. Analiza zgodności. Zgodnie z art. 2 Konstytucji, Rzeczpospo lita Polska jest demokratycznym państwem prawnym, urzeczywistn iającym zasady sprawiedliwości społecznej. Przepis ten wyraża trzy zasady konstytucyjne, tj. państ wa demokratycznego, państwa prawnego i sprawiedliwości społecznej, powi ązane ze sobą funkcjonaln ie i materialnie (zob. M. Florczak - Wątor, komen- OTK ZU A/202 1 K 15/16 poz. 29 23 tarz do art. 2, [w:] Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. Komentarz , red. P. Tuleja, Warsza- wa 2019). Jednym z za sadniczych elementów zasady państwa prawnego jest nakaz przestrzega- n ia zasady popra wnej legis lacji. Zasada poprawnej legislacji była wielokrotnie przedmiote m rozważań Trybunału Konstytucyjnego, który przypominał jej znaczenie. W wydanym w peł- nym składzie w yroku z 14 lipca 2010 r. (sygn. Kp 9/09, OTK ZU nr 6/A/2010, poz. 59 ) Try- bunał, ana lizując sw oje dotychczasowe orzecznictwo, zwrócił uwagę na trzy założenia , które są istotne dla oceny zgodności przepisu prawa z wymaganiami poprawnej legislacji. „ Po pier ws ze – każdy przepis prawa, a zwłaszcza ograniczający konstytucyjne wo lności lub pra- w a, powinie n być sformułowany w sposób pozwalający jednoznacznie ustalić, kto i w jakiej sytuacji podlega ograniczeniom. Po drugie – przepis ten powinien być na tyle precyz yj ny, aby zapewniona była jego jednolita wykładnia i stosowanie. Po tr zecie – przepis taki powi nien być tak sformułowany, aby zakres jego zastosowania obejmow ał tylko te sytuacje, w których działający racjonalnie ustawodawca istotnie zamierzał wprowadzić r eg ulację ograniczającą korzystanie z konstytucyjnych wolności i praw ( zob. wyrok z 30 październ ika 2001 r., sygn. K 33/00, OTK ZU nr 7/2001, poz. 217; podobni e m.in. wyrok z 27 listopada 2006 r., sygn. K 47/04, OTK ZU nr 10/A/2006, poz. 153). (…) Ważnym el em entem zasady poprawnej legi- slacji jest także przestrzeganie wymogów spójności logic znej i aks jologicznej systemu praw- nego. Z tego względu, «poprawność legis lacyjna to także stanowienie przepisów prawa w sposób logiczny i konsekwentny, z poszanowaniem zas ad ogólnosystemowych oraz z za- chowaniem należytych aksjologicznych sta ndardów. Niezgo dne z tą z asadą byłoby więc wprowadzanie do obrotu prawnego przepisów (na wet jeśli celowość takich przepisów mogła- by się wydawać słuszna), które tworzą regulacje prawne ni ek onsekwentne i niedające się wytłumaczyć w zgodzie z innymi przepisam i prawa. Celowo ść i ewent ualna zasadność wprowadzania w życie danych regulacji prawnych nie może być wytłumaczeniem dla two- rzenia prawa w sposób chaotyczny i przypadkowy. Dowolność i prz yp adkowość wprowadza- nych w życie przepisów prawnych jest zatem złamani em zasady popra wnej legis lacji, które stanowi naruszenie art. 2 Konstytucji» (wyrok z 21 lutego 2006 r., sygn. K 1/05, OTK ZU nr 2/A/2006, poz. 18; podobnie m.in. wyrok z 23 października 2 007 r., sygn. P 28/07, OTK ZU nr 9/A/2007, poz. 106). Kolejnym ważny m elementem zas ady przyzw oitej legislacji jest wymóg przestrzegania zasad racjonalności. W świetle dotychczasowego orzecznictwa Trybu- nału racjonalność stanowionego prawa musi zostać uzna na za składową przyzwoitej legislacji. Innymi słowy: legislacja nierac jonalna nie moż e być w de mokratycznym państwie prawnym uznana za «przyzwoitą», choćby na wet spełniała wszelkie formalne kryteria poprawności, na przykład w zakresie formy aktu czy trybu je go uchwalenia i ogłoszenia (zob. wyrok z 17 maja 2005 r., sygn. P 6/ 04, OTK ZU nr 5 /A/2005, p oz. 50). Jednocześnie Trybunał Konstytucyjny zwracał konsekwent nie uwagę, że nie każde naruszenie zasad prawidłowej legislacji formu- łowanych przez doktrynę prawa s tanowi jednocześnie naruszenie Konstytucji. Z dotychcza- sowych wypowi edzi Trybunału wynika, że przesłanką stwierdzenia niekonstytucyjności prze- pisu może być takie uchybienie rudymentarnym kanonom techniki prawodawczej, ujmowa- nym w postaci zasad przyzwoite j legislacji, które powoduje dowolność albo brak możliwości poprawnej logicznie i fun kcjonalnie oraz spójnej systemowo interpretacji (zob. wyrok z 23 maja 200 6 r., sygn. SK 51/05, OTK ZU nr 5/A/2006, poz. 58)”. Naruszeniem wymagań konstytucyjnych jest takż e niejasne i nieprecyzyjne formuło- wanie przepisu, które stwarza niepew ność jego adres atów odnoś nie do ich praw i obowiąz- ków. Taka sytuacja może tworzyć zbyt s zerokie ramy dla organów stosujących ów przepis, które w istocie muszą zastępować prawodawcę w zak re sie tych zagadnień, które uregulował on w sposób niejasny i nieprecy zyjny. Ogólnie rzecz ujmu jąc, z zasady określoności ustawo- wej ingerencji w sferę konstyt ucyjnych praw i wolności jednostek wynika, że przy ustalaniu zakresu podmiotowego i przedmiotowego o graniczeń konstytucyjnych praw i wolności jed- OTK ZU A/202 1 K 15/16 poz. 29 24 nostki ustawodawca nie może przez niej asne formu łowanie przepisów pozostawiać nadmier- nej swobody organom je sto sującym (zob. np. wyrok TK o sygn. K 7/13). Pracodawcy RP, podnosząc zarzut niezgodności art. 8 us t. 2a u.s.u.s. w kontekście za- sady prawidłowej legislacji wskazali, ż e istotny dla zr ekonstruo wania zaskarżonej normy zwrot „na rzecz pracodawcy, z którym poz ostaje w stosunku pracy”, użyty w odniesieniu do pracy świadczonej przez pracownika na podstawie u mo wy zawartej z osobą inną niż praco- dawca, nie odpowiadał postulatowi należytej i odp owiedniej dla rodzaju regulowanej normy precyzji. W szczególności wątpliw ości budziły następujące kwestie: 1) czy zamiarem pracownika było wykonywanie pracy „na rzecz” jeg o pracodawcy; 2) czy doniosłość prawną miała wiedza powzięta przez pr acownika w trakc ie wyko- ny wania umów cywilnoprawnych, że jego kontrahent zobowiązał się do spełnienia określone- go świadczenia „na rzecz” pracodawcy, z którym pracownik pozostaje w stosunku p racy; 3) czy odmówić doniosłości prawnej ryzyku gospodarczemu i odp owiedzialności p rawnej, k tórą kontrahent pracownika ponosił wobec osoby, z którą ten prac ownik pozosta- wał w stosunku pracy; 4) czy odmówić doniosłości prawnej zaangażowaniu w wykonanie us łu gi lub dzieła kontrahenta pracownika (choćby zaangażowanie polegało jedynie na stwo rzeniu wa runków organizacyjnych i materialnych umożliwiających wykonanie usługi lub dzieła); 5) czy odmówić doniosłości prawnej działaniom innych osób (pracowników kontra- h en ta, jego usługodawców, wykonawców fragmentów dzieła), bez których t o działań niemoż- liwe było by powstanie efektu końcowego w postaci usługi, dzieła lub towar u, które z mocy umowy cywilnoprawnej nabył od kontrahenta pracownika pracodawca, z którym pracowni k pozostawał w stosunku pracy; 6) czy i w jakim zakresie jest pracą w ykonaną na rzecz pracodaw cy, z którym pozo- stawał w stosunku pracy, praca, której efekty k ontrahent pracownika oferował i zbywał w postaci usługi, dzieła lub towaru także innym osobom niż pr acodawca, z którym pracownik pozostawał w stosunku pracy. Mając na uwadze powyższe okoliczn ości, Pracodawcy RP stwierdzili, że wykładnia art. 8 ust. 2a u.s .u.s., w części obejmującej wyrazy „w ramach takiej umowy wykonuje pracę na rzecz pracodawcy, z kt ór ym pozostaje w stosunku pracy”, nie pozwalała na usunięcie wąt- pliwo ści w drodze int erpretacj i. Ponadto zauważyli, że w praktyce stosowania tego przepisu wys tępowały sytuacje, w których organy władzy publicznej, m.in. ZUS, podejmowały arbi- tralne decyzje o p rzypisaniu pracodawcy obowiązków płatnika składek, mimo że pracowni k wykonywał świa dczenie n a rzecz swojego kontrahenta, a tylko układ stosunków faktycznych , niekiedy nieobjętych zamiarem ani wiedzą pracownika i jego pracodawcy sprawił, że efekt tego świ ad czenia w całości lub w części trafił do pracodawcy. Trybunał Kon stytucyjny niejedn okrotni e zwracał uwagę na potrzebę respektowania przez organy stanowiące prawo postulatów jasności, określoności i zrozumiałości wydawa- nych przepisów, które mają szczególn e znaczenie w dziedzinie prawa daninowego. Niemniej wskazywał także , że nie w każdym wypadku nieprecyzyjne brzmienie lub niejednoznaczna treść przepisu uzasad niają jego wyeliminowanie z systemu prawa. „[N]iejasność przepisu może uzasadniać stwierdzenie jeg o niezgodności z Konstytucją, o ile jest tak daleko posunię- ta, iż w ynikających z niej rozbie żności nie da się usunąć za pomocą zwyczajnych środków mających na celu wyeliminowanie niejednolitości w stosowaniu prawa. Pozbawienie mocy obowiązującej określoneg o przepisu z powodu jego niejasności winno być traktowane jako środ ek ostateczny, sto sowany dopiero wtedy, gdy inne metody usuwania skutków niejasności treści przepisu, w szczególności przez jego interpretację w orzecznictwie sądowym, okażą się niewystarcz aj ące. Z reguły niejasność przepisu powodująca jego niekonstytucyjn ość musi mieć char akter « kwalifikowany», przez wystąpienie określonych dodatkowych okoliczn ości z nią związanych, które nie mają miejsca w każdym przypadku wątpliwości co do rozumienia OTK ZU A/202 1 K 15/16 poz. 29 25 okre śl onego przepisu. Dlatego tylko daleko idące, istotne rozbieżności interpretacyjne al bo już występujące w praktyce, albo – jak to ma miejsce w przypadku kontr oli prewencyjnej – takie, których z bardzo wysokim prawdopodobieństwem można się spodziewać w przy sz ło- ści, mogą być podstawą stwierdzenia niezgodności z Konstytucją określonego przepi su pra- w a. Ponadto skutki tych rozbieżności muszą być istotne dla adresató w i wynikać z niejednoli- tego stosowania lub niepewności co do sposobu stosowania. Dotykać one winn y prawnie chronionych interesów adresatów norm prawnych i występowa ć w pewnym nasilen iu” (wy- rok z 3 grudnia 2002 r., sygn. P 13/02, OTK ZU nr 7/A/2002, poz. 9 0). Będący przedmiotem niniejszej sprawy art. 8 ust. 2a u.s.u.s. w części obejmującej zwrot „lub j eż eli w ramach takiej umowy wykonuje pracę na rzecz pracodawcy, z którym pozostaje w stosun ku pracy” , który w ocenie Pracodawców RP, jest nieprecyzyjny w stop niu kwalifikowanym, nasuwając wątpliwości, których nie da się usunąć w drodze interpretacji, jak j uż wskazano, był przedmiotem rozstrzygnięć Sądu Najwyższego, a tak że sądów po- wszechny ch. W uchwale z 2 września 2009 r., sygn. akt II UZP 6/09, Sąd Najwyższy wskazał, że art. 8 ust. 2a u.s.u.s. „rozszerza pojęcie pracownika dla celów ubezpieczeń społecznyc h poza sferę stosunku pracy. Rozszerzenie to dotyczy dwóch sytu acji. Pierwszą jest wy konywanie pracy na podstawie jednej z wymienionych umów prawa cywilnego, przez osobę, która umo- wę taką zawarła z pracodawcą, z którym pozostaje w stosunku pracy. Drugą, je st wykonywa- ni e pracy na podstawie jednej z tych umów przez osob ę, która umowę taką za warła z osobą trzecią, jednakże w jej ramach wykonuje pracę na rzecz prac odawcy, z którym pozostaje w stosunku pracy. Przesłanką decydującą o uznaniu takiej osoby za praco wn ika w rozum ieniu ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych je st to, że – będąc prac ownikiem związanym stosunkiem pracy z danym pracodawcą – jednocześnie świ adczy na jego rzecz pracę w ra- mach umowy cywilnoprawnej, zawartej z nim lub inną osobą. W konsekwe nc ji, nawet, gdy osoba ta (pracownik) zawarła umowę o dzieło z osobą trzecią, to prac ę w jej ramach wykonu- je faktycznie dla swojego pracodawcy (uzyskuje on re zultaty jej pracy). (…) [P]racodawca, którego pracownik wykonuje na jego rzecz pracę w ramach umow y o dzieło za wartej z osobą trzecią, jest płatnikiem składek na ubezpieczenia emeryta lne, rentowe, chorobowe i wypad- kowe z tytułu tej umowy. (…) [O]bowiązki p łatnika powinny [bowiem] obciążać podmiot, na rzecz którego praca w ramach umowy cywilnoprawnej je st faktycznie świadczona, i który w związku z tym uzyskuje jej rezultaty, unikając ob ciążeń i obowiązków wynikających z przepisów prawa pracy”. Powyższe stano wisko Sądu Najwyższego zostało ugruntowane i znalazło odzwiercie- dlenie w późniejszym orzecznictwie z arówno tego sądu, jak i sądów powszechnych, co po- zwoliło rozs trzygnąć problemy inte rpretacyjne pojawiające na tle art. 8 ust. 2a u.s.u.s. W tym miejscu Tryb unał uznał za zasadne przybliżyć wybrane orzeczenia Sądu Najwyższego i są- dów powszechnych w omawia ny m zakresie. Art. 8 ust. 2a u.s.u.s. nie dotyczy wyłącznie sy tuacji, gdy pracownik zawiera ze swoim pracodawcą umowę cywilnoprawną na dodatkową pracę na jeg o rzecz, to jest obok lub ponad dotychczasowe pracownicze zatrudnienie. Przepis ten obejmuje swym za kresem takż e sytua- cję, w której pracownik „w ramach takiej um owy wykonuje pracę na rzecz pracodawcy, z którym pozostaje w stosunku pracy”, a zatem gdy praco wnik świadczy pracę na rzecz swo- jego pracodawcy także na podstawie umowy zawartej z innym podmiote m (zob. wyrok SN z 16 maja 2014 r., sygn. akt II UK 444/13, Lex nr 1508967). W wyroku z 7 lutego 2017 r., sygn. akt II UK 693/15 (Lex nr 2238708), Sąd Najwyż- s zy wyjaśnił, że „praca wykonywana na rzecz pracodawcy” to praca, której pracodawca jest rzeczywist ym beneficjen tem, bez względu na formalną więź prawną łączącą p racownika z osobą trze cią. Niezależnie od rodzaju wykonywanych czynności przez pracownika wynik a- jących z umowy zawartej z innym podmiotem oraz bez względu na tożsamość rodzaju dzia- OTK ZU A/202 1 K 15/16 poz. 29 26 łalności prow ad zonej przez pracodawcę i osobę trzecią, przesłanką wystarczaj ącą do zastoso- wania ar t. 8 ust. 2a u.s.u.s. jest korzystanie przez pracodawcę z wymiernych rezu ltatów pracy swojego pracownika, który jest wynagradzany przez osobę trzecią ze środków pozyskanyc h od pracodaw cy w ramach umowy łączącej pracodawcę z innym podm iotem. „Z punku widze- n ia przepływów finansowych, to pracodawca przekazuje osobie trzeciej środk i na sfinanso- wanie określonego zadania, stanowiącego przedmiot swojej własnej działalności, a osob a trzecia, wy wiązując się z przyjętego zobowiązania, zatrudnia pracowników pracodawcy ”. Zwrot „działa na rzecz pracodawcy” w kontekście art. 8 ust. 2a u.s.u. s. opisuje sytua- cję faktyczną w tzw. trójkącie umów, to jest umowy o pracę, umowy zlecenia między pr a- cownikiem a innym podmiotem i umowy o podwykonawstwo między pracodawcą i zlecenio- d awcą. Pracodawca w wyniku umowy o podwykonawstwo przejmuje ostatecznie re zultat pracy wykonanej przez pracownika na rzecz zleceniodawcy, przy czym następuje to w wyni- ku za wa rcia umowy zlecenia/świadczenia usług z osobą trzecią oraz za wartej umowy cywil- nopr awnej między pracodawcą i zleceniodawcą (zob. wyrok Sądu Apelacyjnego w G dańsku z 15 kwietnia 2016 r., sygn. akt III AUa 1837/15, Lex nr 2050488). Sąd Apelacyjny w Krakowi e w wyroku z 1 sierpnia 2018 r., sygn. akt III AUa 1336/16 (Lex nr 2683690), wskazał, że w stosunku do pracowników w rozumieniu art. 8 ust. 2a u.s.u.s. pracod awca jest płatnikiem składek, a przychód z tytułu umowy cywilnoprawnej uwzględnia się jedynie w po ds tawie wymia ru składek z tytułu stosunku pracy (art. 18 ust. 1 a tej ustawy). W celu ustalenia podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne z tytułu st osunku pracy, pracodawca powinien zatem zsumować wynagrodzenie z umowy cywilno- prawnej z wynagrodze ni em ze stosu nku pracy. To samo tyczy się również sytuacji, w k tórej umowa cywilnopra wna została zawarta z osobą trzecią, natomiast praca w ramach tej umowy j est wykonywana na rzecz pracodawcy, ponieważ obowiązki płatnika składek powinny obcią- żać ten podmi ot , na rzecz którego czynności wynikające z umowy cywilnoprawne j są fak- tycznie świadc zone i który w związku z tym uzyskuje jej rezultaty, unikając tym samym o b- ciążeń i obowiązków wynikających z przepisów prawa pracy. Trybunał Konstytucyjny, uwzględniając or zecznictwo Sądu Najwyższego (w tym m.in. uchwałę o sygn. akt II UZP 6/09) i sądów p owszechnych, a także podzielając stanowi- sko Sejmu i Prokuratora Generalne go, stwierdził, że art. 8 ust. 2a u.s.u.s., w części obejmują- cej zwrot „lub jeżeli w ramach takiej u mowy wykonu je pracę na rzecz pracodawcy, z którym pozostaje w stosunku pracy”, jest jasny i precyzyjny w stopniu umożliwiającym adresatom tego przepisu odtw orzenie zakresu swojego zobowiązania. W tym zaś kontekście Trybunał jeszcze raz podkreślił, że poz ba wienie mocy obowiązującej określonego przepisu z powodu jego niejasności winno być środkiem ostatecznym, który jest stosowany wyłącznie wtedy, gdy inne meto dy usuwania skutków niejasności jego treści, w szczególności przez interpreta- cję tego przepisu w o rz ecznictwie sądowym, okażą się niewystarczające (zob. wyrok o sygn. P 13/02). Należa ło mieć również na względzie, że stała linia orzecznicza Sądu Najwyższego i sądów powszechnych pozwalała na rozstrzygnięcie pojawiających się na tle zaskarżonej regulacji wą tpliwości i nterpretacyjnych przy użyciu powszechnie przyjętyc h metod wykładni. Podn iesiony przez Pracodawców RP zarzut o kwalifikowanym charakterze trudnośc i interpre- tacyjnych powyższej regulacji oraz braku jej precyzji nie mógł zatem zostać uznany za uz a- s adniony. Co istotne, w postanowieniach dotyczących art. 8 ust . 2a u.s.u.s. z 12 cze rwca 2013 r. o sygn. Ts 338/11 oraz 5 kwietnia 2016 r. o sygn. Ts 325/15 Trybunał Konstytucyjny wskazywał już, że skoro Sąd Najwyższy w uchwale o sygn. akt II UZP 6/09 uzn ał , że to pra- codawca, którego pracownik wykonuje na jego rzecz pracę na podstawie umo wy o dzieło zawartej z osobą trzecią, jest płatnikiem składek na ubezpiec zenia emerytalne, rentowe, cho- robowe i wypadkowe z tytułu tej umowy, to nie można zarzucać braku j as nej wykładn i tej regulacji. OTK ZU A/202 1 K 15/16 poz. 29 27 Zarówno Prezydent Konfederacji L ewiatan, jak i Pracoda wcy RP podnieśli ponadto zarzut naruszenia zasady poprawnej legislacji, w ynikającej z art. 2 Konstytucji, w zakresie, w jakim art. 8 ust. 2a u.s.u.s., w części obejmującej z wrot „lub j eżeli w ramach takiej umowy wykonuje pracę na rzec z pracodawcy, z którym pozostaje w stosunku pracy”, nie odpowiada celom zamierzonym przez ustaw odawcę, ponieważ „obejmuje nie tylko sytuacje zamierzone przez ustawodawcę, tj. takie, gdy pracoda wc a świadomie stara się uniknąć obowiązku opła- cania składek na ubezpieczenia społeczn e swoich pracowników, ale także takie, które nie były objęte jego wolą, a nawet świadomością i godzą w chronione konstytucyjnie wartości” (s. 27 wniosku Prezydenta Konfede ra cji Lewiata n). Tożsame argumenty przedstawili także Praco- dawc y RP, podnosząc, że za skarżona regulacja skomplikowała sytuację pracodawców, tj. płatników, „a w szczególności tych uczciwych, którzy mogli być zaskoczeni odkryciem przez organy kontrolne ZUS, że ich pracow nik w czasie, gdy nie pozostawał do dyspozycji pra codawcy, wykonywał u o soby trzeciej – kontrahenta pracodawcy prace, których efekt w postaci usł ugi, dzieła lub towaru trafił z mocy umowy zawartej z tą osobą trzecią do praco- dawcy. Taki skutek dz iałania prz episu zapewne nie był objęty zamiarem ustawodawcy (…)” (s. 18 wniosku Pr acodawców RP). Trybunał Konstytucyjny przypomniał w kontekście zasady pop rawnej legislacji, że każdy przepis prawa powinien być tak skonstruowany, aby zakres jego stosowan ia obejmował wyłącznie te sytuacje, w których racjonalny ustawo dawca zamierzał wprowa dzić regulację kreującą prawa lub obowiązki (zob. wyrok z 24 lutego 2003 r., sygn. K 28/02, OTK ZU nr 2/A/2003, poz. 13). Zasady poprawnej legislacji obejmują zatem także po dstawowy z punktu widzenia procesu tworzenia prawa etap formu łowania celów, które m ają być osią- gnięte przez ustanowienie danej normy prawnej. Stanowią one p odstawę oceny, czy sformu- łowane przepisy prawa w sposób prawidłowy wyrażają daną normę oraz czy na da ją się do r ealizacji zakładanego celu (zob. wyrok TK z 27 lis topada 2006 r., sygn. K 47/04, OTK ZU nr 10/A/2006, poz. 153). Odnosząc się do powyższych zarz utów Prezydenta Konfederacji Lewiatan i Praco- dawców RP, Trybunał Konstytucyjny zwrócił uwagę na st an owisko judykatury wskazujące, że ratio legis art. 8 ust. 2a u .s.u.s. było dążenie d o ograniczenia korzystania przez pracodaw- ców z umów cywilnoprawnych w cel u zatrudnienia własnych pracowników do realizacji ty ch samych zadań, które wykonują w ramach łączą ce go strony stosunku pracy, aby ominąć ogra- niczenia wynikające z ochronnych przepisów prawa pracy (między innymi w zakresie regla- mentacji czasu pracy), a takż e uniknąć obciążeń z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne od tych umów. Co istotne, celem art . 8 ust. 2a u.s.u.s. była również ochrona pracowników przed sku tkami fluktuacji podmi otowej po stronie zatrudniających w trakcie procesu świad- czenia pracy, po legającej na przekazywaniu pracowników przez macierz ystego pracodawcę innym podmiotom (podwykonawc om ), zatrudniającym tych pracowników w ramach umów cywilnoprawn ych nieobjętych obowią zkiem ubezpieczeń społecznych (umowa o dzieło) lub zwolnionych z tego obo wiązku w razie zbiegu ze stosunkiem pracy (umowa age ncyjna, zle- cenia lub inna umowa o świadczenie us ług, do której stosuje się przepisy o zleceniu) – zob. wyrok SN z 18 października 2 011 r., sygn. akt III UK 22/11 (OSNP nr 21 - 22/2012, poz. 266). W orzeczni ctwie podkreślano również, że art. 8 ust. 2a u.s.u.s . wychodzi naprzeciw ograni- czaniu, czy próbom ob chodzenia przez pracodawców praw pracowniczych wskutek omijan ia bezwzględnych przep isów prawa pracy w szczególności w zakresie pracy w godzinach nad- liczbowy ch. Zwracano również uwagę na problem zatrudniania p racowników poza normal- nym czasem pracy na pods ta wie umów cywilnoprawnych przy pracach tego samego rodzaju co objęte stosunkiem prac y, a więc obchodzenia przepisów prawa dotyczących czasu pracy w godzinach nadliczbowych oraz składek na ubezpieczenie społecz ne (por. wyrok SN z 30 czerwca 2000 r., sygn. ak t II UKN 523/99, OSNP nr 1/2002, poz. 22). Podnoszono także, że włączenie w tę kons trukcję prawną dodatkowego podmiotu jako formalnego kontrahenta OTK ZU A/202 1 K 15/16 poz. 29 28 pracownik a nie powinno mieć większego znaczenia, skoro ostate cznym beneficjentem pracy jest nadal ten sam p ra codawca, kosztem pracy pracownika. Znaczenie ma tu też zmniej szenie oskładkowania p racy, na czym z kolei pracownik straci w przyszłości, gdy zrealizuje się ry- zyko ubezpieczeniowe związane ze zdrowiem lub star ością. Podkreślano również, że art. 8 ust. 2a u. s.u.s. spełnia cele nie tylko z zakresu ubezpieczeń społeczny ch, a rozwiązania przy- jęte na gruncie tej regulacji mają swoje racjonalne uzasadnienie, łączone z przeciwdziałaniem instrumentalnemu wykorzystywani u przepisów prawa (zob. wyrok SN z 16 maja 201 4 r., sygn. akt II UK 444/13, Lex nr 1508967 oraz wyrok SA we W rocławiu z 4 września 2018 r., sygn. akt III AUa 799/18, Lex nr 2932487). Trybunał Konstytucyj ny zwrócił uwagę, podzielając stanowisko Prokuratora General- nego, że prawidłowa ocena, czy art. 8 us t. 2a u.s.u.s. realizuje cel zamierzony przez ustawo- dawcę, a w konsekwencji czy odp owiada wymaganiom prawidłowej legislacji, nie może dotyczyć wyłącznie zas karżonej części tego przepisu, a powinna obejmować p rzyczyny wprowadzenia całego art. 8 ust. 2a u. s. u.s. Niniejszy przepis w obecnym brzmieniu został wprowadzony do u.s.u.s. na podsta wie art. 1 pkt 4 lit. b ustawy z dnia 23 grudnia 1999 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 110, poz. 1256). W uza sa dnieniu projektu tej ustawy (druk sejmowy nr 1480/III kadencj a) wskazano, że celem rozwiązań przyjętych w tym projekcie było „objęcie ubezpieczeniami społec znymi przychodów dotychczas nieoskładkowanych”. Pier wotny projekt ustawy nie zawierał jednak kwest io nowanej części art. 8 ust. 2a u.s.u.s. w brzmieniu: „lub jeże li w ra- mach takiej umo wy wykonuje pracę na rzecz pracodawcy, z którym pozostaje w stosunku prac y”, która została dodana w toku prac legislacyjnych w Sejmie (zob. druk sejmowy nr 1528/III kadenc ja ). Pierwotna treść tego przepisu miała następujące brzmienie: „[z]a pra- cownika, w r ozumieniu ustawy, uważa się także osoby wykonujące pracę na podstawie umo- wy agencyjnej, umowy zlecenia lub innej umowy o świa dczenie usług, do której zgodnie z Kodeksem cy wi lnym stosuje się przepisy dotyczące zlecenia, albo umowy o dz ieło, jeżeli umowy te zawarły z pracodawcą, z którym pozostają w stosunku pracy”. Analiza treś ci art. 8 ust. 2a u.s.u.s. nie pozostawia wątpliwośc i, że celem zarówno pierwszej części tego prze pi su dotyczącej uznania za pracownika w rozumieniu u.s.u.s. oso by, która wykonując pr acę na podstawie jednej z wymienionych umów prawa cywilnego, umowę taką z awarła z pracodawcą, z którym pozostaje w stosunku p racy, jak i jego końcowego fragmentu wskazując eg o, że pracownikiem w rozumieniu u.s.u.s. jest także osoba, kt óra w ramach takiej um owy wykonuje pracę na rzecz pracodawcy, z którym pozostaje w stosunku pra cy, było objęcie obowiązkiem ubezpieczeń społecznych przychodów dotychczas nieo- składkowanych, a w ko nsekwencji ochrona praw pracowniczych i przeciwdziałanie prak ty- kom obchodzenia prze pisów prawa, na co także wskazywał Trybunał Konstytucyjny (zob. m.in. pos tanowienia z: 25 lutego 2016 r., sygn. Ts 132/15, OT K ZU B/2016, poz. 146, 6 li- stopada 2019 r., sy gn . SK 1/19, OTK ZU A/2020, poz. 4). Trybunał, powołując się na orzecz- nictwo Sądu Naj wyższego, potwierdził, że istotą zakwestionowanej regulacji była ochrona praw pracowniczych i uniemożliwienie pracodawcom obc hodzenia przepisów prawa „przez «przekazywanie » pracowników innej firmie, która zawierałaby z nimi umowę zlec enia (objętą zwolnieni em ze składki) albo umowę o dzieło (nieobjętą obowiązkiem ubezpieczenia), w ra- mach których pracownik wykonywałby na rzecz pra codawcy takie same obowiązki, jakie były przed mi otem umowy o pracę” (postanowienie o sygn. SK 1/19). Trybunał Konstytucyjny nie pod zielił zatem zastrzeżeń Prezydenta Konfederacji Le- wiatan i Pracodawców RP w zakresie, w jakim art. 8 ust. 2a u.s.u.s., w częś ci obejmującej zwrot „lub jeżeli w ramach taki ej umowy wykonuje pracę na rzecz pracodawcy, z którym pozostaje w stosunku pracy”, ni e odpowiada celom zamierzonym przez ustawodawcę, uzna- jąc zarzuty naruszen ia zasady poprawnej legislacji polegające na objęciu zakresem zaskarżo- nego przepisu szerszego spek tr um przypadków niż założone przez ustawodawcę za nieuza- OTK ZU A/202 1 K 15/16 poz. 29 29 sadnion e. Co istotne w kontek ście zarzutów podnoszonych przez Prezydenta Konfederacji Lewiatan i Praco dawców RP, Trybunał zwrócił również uwagę, że pracod awca nie jest po- zbawiony wpływu na to, komu fa kt ycznie powierzy wykonanie zawartej umowy cywilno- prawnej, a co za tym idzie, czy będ zie podlegał obowiązkom z tytułu składek na ubezpiecze- nia społeczne. W is tocie pracodawca może zamieścić stosowne zastrzeżeni a w treści zawiera- nych umów, które będą gwaran to wały mu wpływ na wybór zleceniobiorców (zob. m.in. po- stanowie nia TK o sygn. Ts 132/ 15 i SK 1/19). Ponadto, w świetle przesłanek uznania za pracownika w rozu mieniu u.s.u.s. i związanych z tym skutków w zakresi e obowiązku skład- kowego, nie można tracić z po la widzenia faktu, że to pracodawca jest rzeczywistym, osta- tecz nym beneficjentem prac y swojego pracownika wykonywanej na podstawie umowy cywilnoprawnej zawart ej zarówno z nim samym, jak i z innym podmiotem, uzy skując jej re- zultaty. W kontekście naruszenia z asady poprawnej legislacji, wywodzonej z art. 2 Konstytu- cji, Prezydent Konfederacji Lewiatan i Pracodawcy RP podnieśli zarzut naruszenia przez art. 8 ust. 2 a u.s.u.s., w części obejmującej zwrot „lub jeżeli w ramach takiej umowy wykonu- je pracę na rzecz p ra codawcy, z którym pozostaje w stosunku pracy”, zasady spójnoś ci sys- temu prawa nakaz ującej takie formułowanie przepisów, by nakładane na adresatów prawa obow iązki były możliwe do zrealizowania w świetle innych obowiązujących regulacji. Za- równo Prezydent K on federacji Lewiatan, jak i Pracodawcy RP wskazywali przy tym n a brak możliwości uzys kania stosownych informacji, które są niezbędne do wykonania przez praco- d awców obowiązku z tytułu składek na ubezpieczenia sp ołeczne w związku z zawarciem przez pracownikó w umów cywilnoprawnych z innymi podmiotami, oraz zwracali uwagę na niespójność zaskar żonego przepisu m.in. z regulacjami podatkowymi. Przestrzeganie wymogów s pójności systemu prawnego stanowi istotny element za sady poprawnej legislacji. Trybunał zwracał wi el okrotnie uwagę na konieczność stanowienia prze- pisów prawa w s posób konsekwentny i l ogiczny, z poszanowaniem zasad ogólnosystemo- wych oraz należytych aksjolog icznych standardów (zob. wyrok TK z 23 października 2007 r., sygn. P 28/07, OTK ZU nr 9/A/2007, po z. 106). Trybunał zauważył, że kwestia spójności systemu prawa w kontekście braku moż liwo- ści uzyskania niezbędnych do wykonania przez pracodawców obowiązków s kładkowych in- formacji w związku z zawarciem przez pr acowników umów cywilnoprawnych z podmiotami tr ze cimi była już przedmiotem orzeczeń Sądu Najwyższego i sądów p owszechnych. Trybunał Konstytucyjny także wielokrotnie wypowiadał się na temat tożsamych zarzut ów dotyczących niekonstytucyjności art. 8 ust. 2a u. s.u.s. (m.in. postanowienia: o sygn. Ts 132/15 o raz z 25 lutego 2016 r., sygn. Ts 133/15, OTK ZU B/2016, poz. 148, z 25 lutego 2016 r., sygn. Ts 163/15, OTK ZU B/2016, poz. 153, a także o sygn. SK 1/19), wskazując w ślad za orzecz- nictwem Sądu Najwyższego, że pracodawca ma prawo domagania się informacj i w zakresie wysokości przychodu pracownika z tytułu umowy cywi lnoprawnej zawartej pr zez tego pra- cownika z innym podmiotem dla celów ustalenia podstawy wymiar u składek na ubezpiecze- nia społeczne przede wszystki m od samego pracownika w ramach trójstronnego st osunku ubezpieczeń społecznych łączącego ubezpieczonego, płat nika składek oraz orga n rentowy. Ten stosunek jest bowiem związany m.in. z realizacją przez pł atnika nałożonych na niego przez ustawodawcę zadań w zakresie obliczania i opłacania składek na ob owi ązkowe ubez- pieczenia pracownika, w tym także pracownika, o k tórym mowa w art. 8 us t. 2a u.s.u.s. (zob. wyrok SN o sygn. akt III UK 22/11). Pogląd ten Trybu nał podzielił także w niniejszej spra- wie, uznając po wyższe zarzuty za nieuzasadnione. Trybunał prz ypo mniał ponadto, co zostało już wielokrotnie wskazane w jego o rzecz- nictwie (w tym m. in. w postanowieniu z 8 marca 2010 r., sygn. P 33/10, OTK ZU nr 2/A/2011, poz. 15, w którym rozważał kwestie zgodności art. 8 ust. 2a u.s.u.s. z art. 2 Kon- stytucji), że ko gni cja Trybunału Konstytucyjnego nie obejmuje poziomej kontroli norm OTK ZU A/202 1 K 15/16 poz. 29 30 prawnych, co ozn acza, że Trybunał nie jest właściwy do badania zgodności norm tej samej r angi. Rozwiązywanie sprzeczności poziomej norm należ y do organów stosujących prawo, w tym sądów, k tór e mają możliwość samodzielnego dokonywania wykładni operacyj nej (zob. wyrok z 18 g rudnia 2008 r., sygn. P 16/07, OTK ZU nr 10/A/2008, poz. 183 i powołane t am orzecznictwo), a Trybunał orzeka w wypadkach koli zji pionowych, to jest sprzeczności z ak- tem wy ższ ej rangi. Tym samym, podniesione przez Prezydenta Konfederac ji Lewiatan i Pra- codaw ców RP zastrzeżenia w kontekście niespójności art. 8 ust. 2a u.s.u.s., w części obejmu- jącej zwrot „lub jeżeli w ramach takiej umowy wykonuje pracę na rzecz pracodawcy, z k tó- r ym pozostaje w stosunku pracy”, z przepisami podatkowymi, w tym m.in. z zasadami z ali- czania wydatków podatnika do kosztów uzyskania przychodów na podstawie art. 15 ust. 1 ustawy z dnia 15 lutego 1992 r. o po datku dochodowym od osób prawnych (Dz. U. z 20 20 r. poz. 1406, ze zm.), pozostają poza kognicją Trybunału. Z tych względów Trybun ał Konstytucyjny orzekł jak w sentencji.