P 10/23

O R Z E C Z N I C T W O TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria A Warszawa, dnia 28 sierpnia 2025 r. Pozycja 89 POSTANOWIENIE z dnia 23 lipca 202 5 r. Sygn. akt P 10/23 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Bartłomiej Sochański – przewodniczący Wojciech Sych – sprawozdawca Bogdan Święczkowski Michał Warciński Rafał Wojciechowski , po rozpoznaniu, na posied zeniu niejawnym w dniu 23 lipca 202 5 r., pytania prawnego Sądu Rejonowego w Koninie : czy art. 386 § 6 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cy- wilnego (Dz. U. z 2021 r. poz. 1805, ze zm.) w zakresie, w jakim „wyłącznie przewiduje to, że wyrażona w uzasadnieniu wyroku sądu drugiej instancji ocena prawna wiąże sąd, któremu sprawa została przekazana, jak i sąd drugiej instan- cji, przy ponownym rozpoznaniu sprawy, przy jednoczesnym braku wprost wyrażonego w tej ustawie zakazu formułowania przez sąd drugiej instancji ja- kichkolwiek wskazań co do sposobu i formy procedowania po uchyleniu orze- czenia, w tym zakresie dowodowym”, jest zgodny z art. 2, art. 7 oraz art. 45 ust. 1 i art. 178 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej , p o s t a n a w i a: umorzyć postępowanie. Orzeczenie zapadło jednogłośnie. UZASADNIENIE I 1. W po stanowieni u z 19 września 2023 r. (sygn. akt II I Nsm 861/23 ) Sąd Rejonowy w Koninie II I Wydział Rodzinny i Nieletnich (dalej: pytający sąd) przedstawił Trybunałowi Konstytucyjnemu pytanie prawne, czy art. 386 § 6 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Ko- deks postępowania cywilnego (Dz. U. z 2021 r. poz. 1805, ze zm.; obecnie: Dz. U. z 2024 r. poz. 1568, ze zm.; dalej: k.p.c. ) w zakresie, w jakim „wyłącznie przewiduje to, że wyrażona w uzasadnieniu wyroku sądu drugiej instancji ocena prawna wiąże sąd, któremu sprawa zosta- ła przekazana, jak i sąd drugiej instancji, przy ponownym rozpoznaniu sprawy, przy jedno- OTK ZU A/2025 P 10/23 poz. 89 2 czesnym braku wprost wyrażonego w tej ustawie zakazu formułowania przez sąd drugiej in- stancji jakichkolwiek wskazań co do sposobu i formy procedowania po uchyleniu orzeczenia, w tym zakresie dowodowym”, jest zgodny z art. 2, art. 7 oraz art. 45 ust. 1 i art. 178 ust. 1 Konstytucji . 1.1. Pytanie prawne zostało sformułowane w związku z następującą sprawą: Postanowieniem z 17 lipca 2023 r. s ąd o kręgowy uchylił do ponownego rozpoznania postanowienie pytającego sądu w spraw ie z wniosku matki, przy udziale ojca, o zmianę kon- taktów z małoletnim dzieckiem . W uzasadnieniu postanowienia sąd okręgowy uznał za wa- dliw y m.in. brak przeprowadzenia rozprawy, pomimo woli każdego z uczestników co do jej przeprowadzenia oraz stwierdził naruszenie zasady bezpośredniości przez przeprowadzenie całego postępowania dowodowego pisemnie. 1.2. Uzasa dnienie pytania prawnego p ytający sąd rozpoczął od wyjaśnienia, że na mo- cy ustawy z dnia 4 lipca 2019 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 1469 ; dalej: ustawa nowelizująca ) dokonano zmiany zakwestionowanego w pytaniu prawnym art. 386 § 6 k.p.c. przez wyłączenie z jego treści związania „wskazaniami co do dalszego postępowania”, które przed nowelizacją, obok oceny prawnej, miały wiązać sąd, któremu sprawa została przekazana, jak i sąd drugiej instancji, przy ponownym rozpoznaniu sprawy. Powołując się na uzasadnienie projektu ustawy noweli- zującej, pytający sąd wskazał, że celem zmiany było odstąpienie od związania sądu pierwszej instancji przy ponownym rozpoznaniu sprawy poglądem sądu odwoławczego co do tego, jak należy prowadzić postępowanie , gdyż, w ocenie projektodawców, „nie do przyjęcia jest zwią- zanie sędziego wskazaniami co do dalszego postępowania – które w istocie pośrednio deter- minują późniejsze rozstrzygnięcie” (cytowany przez pytający sąd druk sejmowy nr 3137/ VIII kadencj a ) . 1.3. W tym kontekście pytający sąd „podważa wyrażoną w motywach (…) postano- wienia [sądu drugiej instancji] , ocenę prawną w zakresie wykładni przepisów proceduralnych, a sprowadzając[ą] się w istocie do tego, jakiej formy procedowania będzie teraz oczekiwać [s]ąd [o]kręgowy od [s]ądu [r]ejonowego przy ponownym rozpoznawaniu sprawy ” (pytanie prawne, s. 2 - 3) . P ytając y sąd podał w wątpliwość, czy „wyrażona w ten sposób ocena prawna nie zawiera w sobie jakiejś zakamuflowanej i dodatkowej informacji, adresowanej do [s]ądu I instancji, którego postanowienie zostało już przecież jeden raz uchylone, a wskazującej na pożądany przez [s]ąd II instancji sposób dalszego prowadzenia postępowania w rudymentar- nej jego strukturze, jaką są czynności dowodowe sądu” ( ibidem ). Zdaniem pytającego sądu, „[s]ąd [o]kręgowy «omijając» wyznaczone granice normatywne treścią przepisu art. 386 § 6 kpc dokonuje w istocie transformacji pojęcia «oceny prawnej» na treść prawa derogowanego [ustawą nowelizującą], bo wyrażając swoją ocenę w istocie narzuca [s]ądowi I instancji okre- ślony kierunek, sposób i formę procedowania w zakresie dowodowym (dowody mają być bowiem przeprowadzone na rozprawie)” (pytanie prawne, s. 4). W jego ocenie, nie jest to odosobniony przyp adek uchylenia orzeczeń sądów niższej instancji przez „zastosowani[e] takiego sztucznego mechanizmu imputowania do granic dopuszczalnej oceny prawnej czegoś, co w dawnym stanie prawnym stanowiło element «wskazań co do dalszego postępowania» ” ( ibidem ), stanowiący „doniosłą egzemplifikacj [ ę ] próby wiązania sędziego w niezawisłym sprawowaniu swojego urzędu przez odwołanie się do konstrukcji już [ nieobowiązujących ] ” ( ibidem ). 1.4. Pytający sąd stwierdził, że opisany wyżej mechanizm jest skutkiem braku właści- wej oraz dostatecznej z punktu widzenia standardów konstytucyjnych i gwarancji proceso- OTK ZU A/2025 P 10/23 poz. 89 3 wych regulacji prawnej, która wprost zakazywałaby sądowi drugiej instancji przy uchyleniu orzeczenia i przekazaniu sprawy do ponownego rozpoznania formułowania jakichkolwiek wskazań co do dalszego postępowania. Zdaniem pytającego sądu, z powodu tego braku nowe- lizacja art. 386 § 6 k.p.c., która jedynie wyeliminowała z treści tego przepisu sformułowanie „i wskazania co do dalszego postępowania” , nie spełnia standardu należytej legislacji, wywo- dzonego z zasady demokratycznego państwa prawnego urzeczywistniającego zasady spra- wiedliwości społecznej (art. 2 Konstytucji), gdyż nie d ostatecznie zrealizowała cel ustawo- dawcy, którym było wzmocnienie standardu niezawisłości sędziego tak, by nie był związany jakimikolwiek wytycznymi co do tego, jak należy prowadzić postępowanie. Konsekwencj ą braku wskazanej przez pytający sąd treści normatywnej w art. 386 § 6 k.p.c. jest umożliwienie sądowi drugiej instancji podejmowania czynności ponad granicami prawa i ich legalizacja. Stanowi to naruszenie wyrażonej w art. 7 Konstytucji zasady legali- zmu. „Bezpośrednio skutkiem takiego kierunku stosowania prawa staje się naruszenie nieza- wisłości urzędu sędziego, jego niezależności oraz niezawisłości i niezależności sądu, bo zwią- zanego czymś, czym związany być nie może (art. 45 ust. 1 i art. 178 ust. 1 Konstytucji RP)” (pytanie prawne, s. 4 - 5). Pytający sąd podkreślił, że „ konstytucyjne prawo obywatela do roz- poznania jego sprawy przez sąd « niezawisły » musi być oparte, niejako też wywodzone, ze świadomości obywatela, że sąd będzie rozpoznawał jego sprawę będąc podległym wyłącznie prawu (…) . O bywatel ma zatem prawo «ufać», że sąd nie tylko zastosuje się do obowiązują- cego prawa, ale że nikt, w szczególności żaden inny organ, także sąd odwoławczy (…) nie będzie nakazywał sądowi niższej instancji rezygnacji z prawa doboru dostępnych środków procesowych w poszukiwaniu dowodów” (pytanie prawne, s. 6). 2. W piśmie z 20 października 202 3 r. Rzecznik Praw Obywatelskic h poinformował, że nie zgłasza udział u w postępowaniu . 3 . Do dnia wydania niniejszego postanowienia , prawidłowo powiadomieni o obowiąz- ku przedstawienia stanowisk w sprawie, uczestnicy postępowania – Sejm i Prokurator Gene- ralny – nie zajęli stanowisk w spr awie. II Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje: 1. Pytani e prawne jest j edną z form inicjowania procedury konkretnej kontroli norm . Na podstawie art. 193 Konstytucji pytanie prawne do Trybunału Konstytucyjnego może skie- rować każdy sąd. Powołany przepis Konstytucji o raz art. 52 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej: u.o.t.p.TK ) ustanawiają podstawowe warunki, od spełnienia których T rybu- nał uzależnia wydanie wyroku zawierającego odpowiedź na pytanie prawne. 1. 1 . P ytanie prawne musi spełniać trzy przesłanki: podmiotową, przedmiotową oraz funkcjonalną. P rzesłanka podmiotowa wskazuje na sąd jako jedyny podmiot uprawniony do przed- stawienia pytania prawneg o . P rzedmiotem pytania może być tylko kwestia zgodności aktu normatywnego z Kon- stytucją, ratyfikowanymi umowami międzynarodowymi lub ustawą (przesłanka przedmioto- wa). W reszcie , sąd może zadać pytanie prawne jedynie wówczas, gdy od odpowiedzi na nie zależy rozstrzygnięcie konkretnej sprawy toczącej się przed tym sądem – przesłanka funkcjo- OTK ZU A/2025 P 10/23 poz. 89 4 nalna (zob. art. 52 ust. 2 pkt 5 u.o.t.p.TK oraz np. postanowieni a TK z : 9 lutego 2021 r., sygn. P 15/19, OTK ZU A/2021, poz. 7 ; 30 marca 2022 r., sygn. P 12/19, OTK ZU A/ 2022, poz. 21 I powołane tam orzecznictwo i literaturę) . 1.2. Pytanie prawne, tak jak każde pismo procesowe inicjujące postępowanie przed Try bunałem, musi spełniać określone wymagania formalne , które z ostały sprecyzowane w art. 52 u.o.t.p.TK . Pytanie prawne musi mieć zatem formę postanowienia (art. 52 ust. 1 u.o.t.p.TK ) zawiera jącego : wskazanie sądu, przed którym toczy się postępowanie w sprawie, oraz oznaczenie sprawy ; wskazanie organu, który wydał kwestionowany akt normatywny ; określenie kwestionowanego aktu normatywnego lub jego części ; sformułowanie zarzutu nie- zgodności z Konstytucją, ratyfikowaną umową międzynarodową lub ustawą kwestionowanego aktu normatywnego oraz jego uzasadnienie, z powołaniem argumentów lub dowodów na jego poparcie oraz wyjaśnienie, w jakim zakresie odpowiedź na pytanie może mieć wpływ na roz- strzygnięcie sprawy, w związku z którą pytanie zostało przedstawione (art. 52 ust. 2 u.o.t.p.TK ). Do pytania prawnego dołącza się akta sprawy, w związku z którą zostało zadane (art. 52 ust. 3 u .o.t.p.TK ). 1.3. Powołane wyżej przepisy konstytucyjne i ustawowe nakładają na sąd występujący z pytaniem prawnym określone wymagania formalne , warunkujące skuteczne zainicjowanie postępowania w tym trybie. Trybunał nie może w tym zakresie zastępować sądu. Nie ma on też upoważnienia do zwolni enia profesjonaln ego organ u , jakim jest sąd, z wypełnienia usta- wowych wymogów związanych ze skierowaniem pytania prawnego ( zob. postanowienie TK z 11 lipca 2019 r., sygn. P 18/17, OTK ZU A/2019, poz. 5 0 ). Innymi słowy, to na pytającym sądzie ciąży bezwzględny obowiązek wskazania kwestionowanego przepisu, sformułowania zarzutu niezgodności z aktem prawnym wyższego rzędu , uzasadnienia tego zarzutu , z powo- łaniem stosownych argumentów i dowodów, a także wyjaśnienia, w jakim zakresie odpo- wiedź na zadane pytanie może mieć wpływ na rozstrzygnięcie sprawy, w związku z którą zostało p rzed stawione. Niespełnienie którejkolwiek z przesłanek kontroli w trybie pytania prawnego stanowi przeszkodę formalną w prowadzeniu merytorycznego badania zgodności zaskarżonych norm z powołanymi wzorcami kontroli. Powstaje wtedy konieczność umorzenia postępowania z uwagi na niedopuszczalność wydania wyroku (zob. np. postanowienia TK z: 3 marca 2009 r., sygn. P 63/08, OTK ZU nr 3/A/2009, poz. 31; 30 czerwca 2009 r., sygn. P 34/07 , OTK ZU nr 6/A/2009, poz. 101 i powołane tam orzecznictwo). Analizę pytania prawnego Trybunał rozpoczął od zbadania, czy spełni ło ono konstytu- cyjne i ustawowe wymogi. 2. W ątpliwości Trybunału nie budzi ło spełnienie przesłanki podmiotowej – pytanie prawne pochodzi od sądu w rozumieniu art. 175 Konstytucji. 3. Przedmiotem pytania prawnego pytający sąd uczynił art. 386 § 6 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. z 2021 r. poz. 1805, ze zm.; ob ecnie: Dz. U. z 2024 r. poz. 1568, ze zm.; dalej: k.p.c.). Przepis ten stanowi: „Ocena praw- na wyrażona w uzasadnieniu wyroku sądu drugiej instancji wiąże zarówno sąd, któremu sprawa została przekazana, jak i sąd drugiej instancji, przy ponownym rozpoznaniu sprawy. Nie dotyczy to jednak przypadku, gdy nastąpiła zmiana stanu prawnego lub faktycznego, albo po wydaniu wyroku sądu drugiej instancji Sąd Najwyższy w uchwale rozstrzygającej zagad- nienie prawne wyraził odmienną ocenę prawną”. N ie został on zakwestion owany wprost, lecz w zakresie, w jakim „wyłącznie przewiduje to, że wyrażona w uzasadnieniu wyroku sądu drugiej instancji ocena prawna wiąże sąd, któremu sprawa została przekazana, jak i sąd dru- OTK ZU A/2025 P 10/23 poz. 89 5 giej instancji, przy ponownym rozpoznaniu sprawy, przy jednoczesnym braku wprost wyra- żonego w tej ustawie zakazu formułowania przez sąd drugiej instancji jakichkolwiek wskazań co do sposobu i formy procedowania po uchyleniu orzeczenia, w tym zakresie dowodowym”. Zdaniem pytającego sądu, wskazany w petitum pytania prawnego brak określonej tre- ści w zakwestionowanym przepisie narusza art. 7 Konstytucji „przez to, że umożliwia sądowi drugiej instancji podejmowanie czynności ponad granicami prawa, a przez to takowe legalizu- je”, art. 45 ust. 1 i art. 178 ust. 1 Konstytucji „przez to, że naraża prawo każdego obywatela do rozpatrzenia jego sprawy przez sąd w istocie zależny i zawisły, w którego składzie zasiada sędzia pozbawiony poczucia niezawisłości swojego urzędu” oraz art. 2 Konstytucji „przez to, że nie wypełnia standardu tzw. przyzwoitej (dobrej) legislacji ” ( petitum pytania prawnego). 3 . 1 . Ustalenie przedmiotu kontroli w niniejszej sprawie wymagał o odwołania się przez Trybunał do poprzedniego brzmienia zakwestionowanego przepisu i porównania go z brzmieniem aktualnym, wprowadzonym ustawą z dnia 4 lipca 2019 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 1469; dalej: ustawa nowelizująca) , obowiązującym od 7 listopada 2019 r . Zgodnie z poprzednią formułą art. 386 § 6 k.p.c. , związanie sądu, któremu sprawa została przekazana, jak i sądu drugiej in- stancji, przy ponownym rozpoznaniu sprawy obejmowało zarówno ocenę prawną wyrażoną w uzasadnieniu wyroku sądu drugiej instancji, jak i wskazania co do dalszego postęp o wania. Nie dotyczyło to przypadku, gdy nastąpiła zmiana stanu prawnego. Ustawa n oweliz ująca zmieni ła powyższą formułę w ten sposób, że związanie sądów pierwszej i drugiej instancji przy ponownym rozpoznawaniu sprawy ogranicz yła tylko do oceny prawnej wyrażonej w uzasadnieniu wyroku sądu drugiej instancji. Zaniechano więc związania wskazówkami co do dalszego postępowania. Jednocześnie jednak rozszerzono odstępstwo od związania oceną prawną, gdyż wprowadzono zastrzeżenie, że nie dotyczy to przypadku, gdy nastąpiła zmiana stanu prawnego lub faktycznego, albo po wydaniu wyroku sądu drugiej instancji Sąd Najwyż- szy w uchwale rozstrzygającej zagadnienie prawne wyraził odmienną ocenę prawną. Powyż- sz a zmiana ściśle związana była z nowelizacją art. 386 § 5 k.p.c. i radykalną zmianą dotych- czasowego stanu prawnego w zakresie składu sądu pierwszej instancji w wypadku wydania przez sąd odwoławczy wyroku kasatoryjnego z przekazaniem sprawy do ponownego rozpo- znania. Zgodnie bowiem z art. 386 § 5 k.p.c. w brzmieniu ustalonym ustawą nowelizującą, w prz ypadku uchylenia wyroku i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania sąd rozpo- znaje ją w tym samym składzie, chyba że nie jest to możliwe lub powodowałoby nadmierną zwłokę w postępowaniu , a nie – jak dotychczas – w innym składzie . W tym kontekście, pro- ponując nowelizację art. 386 § 6 k.p.c., projektodawcy zmian wskazali, że skoro zasadą ma być ponowne rozpoznanie sprawy przez ten sam skład sędziowski, to związanie go wskazów- kami co do prowadzenia dalszego postępowania w określony sposób stanowiłoby rażące na- ruszenie niezawisłości sędziowskiej. „Tak więc sąd I instancji przy ponownym rozpoznaniu sprawy nie powinien być związany poglądem sądu odwoławczego (jak zresztą niczyim in- nym) co do tego, jak należy prowadzić postępowanie, natomiast oceną prawną sądu odwo- ławczego powinien być związany, o ile nie nastąpiła zmiana stanu prawnego lub faktycznego albo po wydaniu wyroku sądu drugiej instancji Sąd Najwyższy w uchwale wyraził odmienną ocenę prawną ” ( zob. druk sejmowy nr 3137/VIII kadencj a ) . Ten motyw został zaakcentowany również przez pytający sąd w uzasadnieniu pytania prawnego. Część przedstawicieli doktryn y procesu cywilnego opisan ą wyżej zmian ę oceni ła kry- tycznie. Komentatorzy wskaz ali przede wszystkim na niekonsekwencję ustawodawcy, który „[z] jednej strony (…), dążąc do zwiększenia sprawności i efektywności postępowania rozpo- znawczego, nie respektując przy tym w należytym stopniu gwarancji konstytucyjnych i kon- wencyjnych odnoszących się do bezstronności, rzetelności i niezawisłości sędziowskiej, zmienia w zasadniczy sposób dotychczasowe rozwiązanie dotyczące składu sędziowskiego OTK ZU A/2025 P 10/23 poz. 89 6 rozpoznającego ponownie sprawę wobec uchylenia zaskarżonego wyroku i wprowadza jako zasadę stałość tego składu, z drugiej strony zaś bagatelizuje pragmatyczną i tradycyjną oraz akceptowaną na ogół regułę związania sądu w toku ponownego rozpoznawania sprawy wska- zówkami instancyjnymi co do sposobu dalszego postępowania” (T. Wiśniewski, komentarz do art. 386, [w:] Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz. Tom. II. Artykuły 367 - 505 39 , red. T. Wiśniewski , Warszawa 2021 ; zob. także M. Manowska, komentarz do art. 386, [w:] Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz aktualizowany. Tom I. Art. 1 - 477 16 , red. M. Ma- nowska, L ex /el. 2022 ). A. Łazarska i K. Górski wskaz ali , że „w dotychczasow ym stanie prawnym ocena i wskazania co do dalszego toku postępowania stanowiły spójne i wzajemnie dopełniające się (tworzące logiczną i prawną całość) elementy uzasadnienia orzeczenia sądu odwoławczego, określające istotne następstwa prawnoprocesowe uchylenia wyroku i przeka- zania sprawy do ponownego rozpoznania” (komentarz do art. 386, [w:] Kodeks postępowania cywilnego. Tom I. Komentarz. Art. 1 - 458 16 , red. T. Szanciło (red.) , Warszawa 2023). Powoła- ni autorzy postulują zatem, aby zmieniony art. 386 § 6 k.p.c. rozumieć w ten sposób, że także w obecnym stanie prawnym (mimo formalnego ograniczenia związania sądów ponownie roz- poznających sprawę wyłącznie do oceny prawnej) sąd odwoławczy posiada kompetencje, aby formułując ocenę prawną, przedstawić jako jej element wnioski co do niezbędnych dla dal- szego postępowania czynności zmierzających do usunięcia stwierdzonych uchybień. Takie wnioski, odpowiadające dotychczasowemu pojęciu wskazań co do dalszego toku postępowa- nia, należy bowiem (jak wskazano wyżej) traktować jako istotny element (dopełnienie) oceny prawnej. T. Wiśniewski wskazuje zaś, że choć de lege lata nie obowiązuje związanie wskaza- niami co do dalszego postępowania, to w uzasadnieniu wyroku sądu drugiej instancji takie wskazania – aczkolwiek niewiążące – mogłyby się znaleźć. Zarówno przedstawiciele doktryny procesu cywilnego, jak i Sąd Najwyższy w swoim orzecznictwie, także przed zmianą stanu prawnego, gdy związanie sądu ponownie rozpozna- jącego sprawę dotyczyło również wskazań co do dalszego postępowania, podkreślali, ż e związanie, o którym mowa w art. 386 § 6 k.p.c., „jakkolwiek w odczuciu powszechnym może rzutować na niezawisłość sędziego, w istocie jest jedną z instytucji zapewniających prawi- dłowy tok postępowania” (M. Kłos, komentarz do art. 386, [w:] Kodeks postępowania cywil- nego. Tom II. Komentarz. Art. 205 1 - 424 12 , red. A. Marciniak , Warszawa 2019). W skaz ania co do dalszego postępowania miały wytyczać kierunek działalności sądu (np. obowiązek prze- prowadzenia dowodów, przyjęcie lub pominięcie prekluzji, rozważenie pewnych aspektów sprawy) , lecz nie mog ły z góry przesądzać rozstrzygnięcia problemów związanych z treścią powtórnego orzeczenia sądu pierwszej instancji . Nie ograniczały zatem sądu pierwszej in- stancji w ocenie dowodów lub możliwości uzupełnienia postępowania dowodowego zgodnie z ogólnymi kierunkami wskazanymi przez sąd odwoławczy; innymi słowy – wskazania te nie mogły narzucać ani sposobu oceny dowodów, ani – tym bardziej – sposobu rozstrzygnięcia (zob. wyroki SN z: 31 stycznia 2018 r., sygn. akt I CSK 195/17, Lex nr 2483682 oraz 16 lipca 2009 r., sygn. akt II UK 385/08, Lex nr 533101, a także postanowienie SN z 5 czerwca 2007 r., sygn. akt I CSK 155/07, Lex nr 442645). Konkludując, związanie w zakresie wska- zań co do dalszego postępowania nie niweczyło zasady, że sędziowie orzekają na mocy wła- snego przekonania, opartego na swobodnej ocenie dowodów i sąd drugiej instancji nie mógł w sposób stanowczy wiązać sądu pierwszej instancji swoimi ustaleniami faktycznymi, jeżeli je poczynił. W wyniku związania sąd pierwszej instancji miał jedynie obowiązek wykonać wszystkie zawarte w pisemnych motywach wskazówki co do uzupełnienia postępowania do- wodowego oraz zweryfikowania podanych w wątpliwość ustaleń faktycznych lub ponownego rozważenia tych okoliczności, które, według oceny sądu drugiej instancji, rzutowały na koń- cowe rozstrzygnięcie sprawy (por. T. Wiśniewski, Przebieg procesu cywilnego , Warszawa 2013, s. 381 i n.). OTK ZU A/2025 P 10/23 poz. 89 7 Problem zgodności z Konstytucją omawianej regulacji był kilkakrotnie przedmiotem wypowiedzi Trybunału. W wyrok u z 8 listopada 2016 r. , sygn. P 126/15 (OTK ZU A/2016, poz. 89 ), Trybunał, odpowiadając na pytanie prawne zadane , tak jak w niniejszej sprawie, przez Sąd Rejonowy w Koninie, orze kł o zgodności art. 386 § 6 k.p.c. w zakresie, w jakim ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w uzasadnieniu wyroku sądu drugiej instancji wiążą sąd, któremu sprawa została przekazana, z art. 45 ust. 1 i art. 178 ust. 1 Konstytucji. W uzasadnieniu powołan ego wyroku Trybunał , szeroko odwołując się do orzecznictwa Sądu Najwyższego, poglądów przedstawicieli doktryny procesu cywilnego oraz orzecznictwa własnego, stwierdził m.in., że „ [r]atio legis nadzoru instancyjnego polega na bezpośrednim zagwarantowaniu stronom praw, które statuowane są w art. 45 ust. 1 i art. 78 Konstytucji. Związanie sądu pierwszej instancji oceną prawną i wskazaniami dokonanymi przez sąd drugiej instancji w istocie powoduje, inaczej niż twierdzi pytający sąd, że, wyrażo- ne w art. 45 ust. 1 Konstytucji (…) prawo do sądu jest realizowane w sposób efektywniejszy, niż miałoby miejsce w braku takiego unormowania. W tym ostatnim wypadku postępowanie przed sądem pierwszej instancji częściej mogłoby zostać zakończone orzeczeniem, które z dużym prawdopodobieństwem nie utrzymałoby się w trakcie instancyjnej kontroli sprawo- wanej przez sąd drugiej instancji. Jeśli sąd pierwszej instancji nie byłby związany żadnymi wytycznymi sądu odwoławczego co do sposobu ponownego rozpoznania sprawy w pierwszej instancji, realizacja prawa do sądu byłaby w praktyce iluzoryczna. Poza tym, w takiej sytuacji postępowanie niepotrzebnie trwałoby dłużej niż z uwzględnieniem zaskarżonych przepisów, ponieważ kolejny wyrok sądu pierwszej instancji, inny niż oddający ocenę prawną sądu dru- giej instancji, zostałby uchylony. Wówczas sprawa nie byłaby wciąż merytorycznie rozpo- znana, co naruszałoby ekonomię procesową”. Podkreślił również, że wyrażona w art. 178 ust. 1 Konstytucji zasada niezawisłości sędziowskiej dopuszcza zarówno nadzór judykacyjny, jak i instancyjny. W wyroku tym Trybunał rozstrzygnął zatem część zarzutów sformułowa- nych także w niniejszym pytaniu prawnym. Trybunał ponadto kilka krotnie umorzył postępowania zainicjowane pytaniami praw- nymi różnych sądów, kwestionujących związanie sądu, któremu sprawa została przekazana do ponownego rozpoznania , oceną prawną i wskazaniami co do dalszego postępowania wyra- żonymi w uzasadnieniu wyroku sądu drugiej instancji , przede wszystkim ze względu na nie- spełnienie przez te pytania przesłanki funkcjonalnej (zob. np. postanowienia TK z: 16 marca 2011 r., sygn. P 36/09, OTK ZU nr 2/A/2011, poz. 16 ; 16 października 2012 r., sygn. P 14/12, OTK ZU nr 9/A/2012, poz. 115 ; 26 marca 2014 r., sygn. P 7/13, OTK ZU nr 3/A/2014, poz. 36 ; 17 lipca 2018 r., sygn. P 3/16, OTK ZU A/2018, poz. 47 ; 30 listopada 2021 r., sygn. P 12/20, OTK ZU A/2021, poz. 67 ) . Trybunał wskazywał m.in., że uregulowanie zawarte w art. 386 § 6 k.p.c. należy traktować jako zasygnalizowanie sądowi pierwszej instancji uchybień i nieprawidłowości w ustaleniach, by ponownie wydanemu orzeczeniu nie można było postawić tych samych i jednocześnie słusznych zarzutów wskazanych w apelacji. Wobec konstytucyjnej zasady dwuinstancyjności wydawanie przez sądy wyroków na skutek przeka- zania sprawy do ponownego rozpatrzenia nie może bowiem polegać na dowolności i niczym nieograniczonej swobodzie. Nie narzuca to jednak sądowi pierwszej instancji treści wyroku, a zatem obowiązek zastosowania się do wskazań sądu drugiej instancji nie ma bezpośrednie- go wpływu na rozstrzygnięcie sprawy. 3.2. Uwzględniając powyższe ustalenia podczas rekonstrukcji przedmiotu kontroli, Trybunał stwierdził, co następuje: 3.2.1. Nie ulega wątpliwości, że przedmiotem pytania prawnego pytający sąd uczynił nie normę wyrażoną w art. 386 § 6 k.p.c., lecz treść normatywną, której w tym przepisie nie ma, a która, zdaniem pytającego sądu, powinna się tam zna jdować . Podkreślić przy tym nale- ży, że w uzasadnieniu pytania prawnego kwestia wskazania jako przedmiot u kontroli braku OTK ZU A/2025 P 10/23 poz. 89 8 określonej regulacji nie została w żaden sposób rozwinięta , a przecież ma ona kluczowe zna- czenie w kontekście kompetencji Trybunału Konstytucyjnego. C o do zasady bowiem Trybu- nał bada jedynie to, co zostało unormowane przez ustawodawcę, a skutkiem stwierdzenia niezgodności określonej regulacji z Konstytucją (lub innym wzorcem kontroli) jest jej usunię- cie z systemu prawnego. Badanie natomiast tego, co nie zostało uregulowane, a więc orzeka- nie o pewnych przepisach „w zakresie, w jakim «coś» pomijają”, czy też „w zakresie, w ja- kim «czegoś» nie przewidują”, obwarowane jest restrykcyjnymi warunkami. Trybunał Kon- stytucyjny wielokrotnie wskazywał bowiem, że – co do zasady − brak określonej regulacji oznacza zaniechanie ustawodawcze, a więc stan, w którym „bezczynność legislacyjna” pra- wodawcy mieści się w zakresie jego swobody regulacyjnej i nie może zostać skutecznie za- kwestionowana przed Trybunałem Konstytucyjnym (por . postanowienie pełnego składu TK z 28 kwietnia 2022 r., sygn. K 20/15 , OTK ZU A/2022, poz. 51 ). Orzekanie przez Trybunał o braku określonej regulacji dopuszczalne jest – jak rów- nież wielokrotnie wskazywał Trybunał Konstytucyjny − tylko wówczas, gdy ów brak można zakwalifikować jako pominięcie ustawodawcze, a więc stan, w którym ustawodawca miał prawny obowiązek działania, czyli przyjęcia odpowiednich przepisów i z tego obowiązku się nie wywiązał. W świetle analizy relacji między pominięciem i zaniechaniem ustawodawczym dokonanej przez Trybunał Konstytucyjny (zob. np. postanowieni a z : 2 grudnia 2014 r., sygn. SK 7/14 , OTK ZU nr 11/A/2014, poz. 123 ; 7 listopada 2023 r., sygn. SK 41/22, OTK ZU A/2023, poz. 85; 29 listopada 2023 r., sygn. SK 29/21, OTK ZU A/2024, poz. 3; 14 grudnia 2023 r., sygn. SK 46/22, OTK ZU A/2024, poz. 9 ) można przyjąć, że pominięcie ustawodaw- cze ma miejsce wówczas, gdy: 1) występuje jakościowa tożsamość (a przynajmniej daleko idące podobieństwo) ma- terii pominiętej w zaskarżonym przepisie i materii w nim uwzględnionej; 2) na poziomie Konstytucji istnieje „norma o treści odpowiadającej normie pominiętej w ustawie kontrolowanej” (postanowienie z 1 marca 2010 r., sygn. SK 29/08, OTK ZU nr 3/A/2010, poz. 29), czyli w danym obszarze obowiązuje konstytucyjny nakaz uregulowa- nia w określony sposób kwestii pominiętych (w sposób wskazany przez wnioskodawcę); 3) decyzja ustawodawcy co do pominięcia w zaskarżonym przepisie materii wskazanej przez wnioskodawcę ma charakter przypadkowy (jest wynikiem bezrefleksyjności ustawo- dawcy; okoliczność ta nie może jednak samoistnie przesądzać o dopuszczalności wydania wyroku). W praktyce określenie granicy między zaniechaniem a pominięciem może budzić wątpliwości. Jednym z pomocnych kryteriów jest ustalenie ratio legis kwestionowanego przepisu, które może wskazywać, czy zarzucany brak danej regulacji nie stanowi zamierzone- go działania ustawodawcy, chcącego pozostawić określone zagadnienie poza regulacją praw- ną (zob. postanowienie TK z 22 marca 2022 r., sygn. SK 31/18, OTK ZU A/2022, poz. 20 i powołane tam orzecznictwo). Jednocześnie Trybunał zwr ócił uwagę, że ze względu na wy- jątkowy charakter jego kompetencji w zakresie badania pominięć prawodawczych, ewentual- ne wątpliwości co do zakwalifikowania konkretnych sytuacji należy zawsze rozstrzygać na rzecz zaniechań ustawodawczych. I nicjator postępowania przed Trybunałem kwestionujący pominięcie prawodawcze musi zatem wykazać się wyjątkową starannością i zaangażowa- niem, gdyż „postawione zarzuty muszą być precyzyjne i nie mogą polegać na wskazaniu, że przepis nie zawiera konkretnej regulacji, której istnienie zadowalałoby wnioskodawcę” (wy- rok z 19 listopada 2001 r., sygn. K 3/00, OTK ZU nr 8/2001, poz. 251). 3.2. 2 . W niniejszej sprawie, nawet jeśli hipotetycznie przyjąć, że pytający sąd , po wy- roku Trybunału stwierdzającym niezgodność z Konstytucją zakwestionowanego braku okre- ślonej treści normatywnej w art. 386 § 6 k.p.c., mógłby rozstrzygnąć zawisłą przed nim spra- wę przez niezastosowanie się do sformułowanych przez sąd drugiej instancji wskazań co do dalszego postępowania, to, w ocenie Trybunału, merytoryczne rozpoznanie analizowanego OTK ZU A/2025 P 10/23 poz. 89 9 pytania prawnego było niedopuszczalne z uwagi na uczynienie jego przedmiotem zaniechania prawodawczego, niepodlegającego kognicji Trybunału. W pierwszej kolejności Trybunał ponownie zauważył, że pytający sąd nie poświęcił ani jednego zdania w uzasadnieniu pytania prawnego kwestii, z jakiego rodzaju brakiem ma- my do czynienia w sprawie. Nie wywiązał się tym samym z obowiązku uzasadnienia sformu- łowanego zarzutu, wynikającego z art. 52 ust. 1 pkt 4 u.o.t.p.TK. Następnie Trybunał stwierdził, że n ie ulega żadnym wątpliwościom, i ż intencją usta- wodawcy nowelizującego art. 386 § 6 k.p.c. było wyeliminowanie dotychczasowego związa- nia sądu ponownie rozpoznającego sprawę „ wskazaniami co do dalszego postępowania ” sformułowanymi w uzasadnieniu wyroku sądu drugiej instancji i pozostawienie jedynie zwią- zania oceną prawną ( zob. uwagi w p unkcie 3, II cz. uzasadnienia) . Wyrazem powyższego stało się usunięcie z treści art. 386 § 6 k.p.c. sformułowania „wskazania co do dalszego postę- powania”. Gdyby ustawodawca widział potrzebę uzupełnienia art. 386 § 6 k.p.c. o wyrażony wprost postulowany przez pytający sąd zakaz formułowania przez sąd drugiej instancji ja- kichkolwiek wskazań co do sposobu i formy procedowania po uchyleniu orzeczenia, w tym w zakresie dowodowym, to, zakładając racjonalność jego działania, u mieściłby takową treść w nowelizowanym art. 386 § 6 k.p.c. Zdaniem Trybunału, zakaz o takiej treści adresowany do sądu drugiej instancji budziłby jednak poważne wątpliwości z perspektywy wyrażonej w art. 178 ust. 1 Konstytucji zasady niezawisłości sędziowskiej. W obecnym stanie prawnym z literalnej wykładni kwestionowanego przepisu, wspartej ratio legis jego nowelizacji, wyni- ka zatem, że sąd ponownie rozpoznający sprawę jest związany jedynie oceną prawną wyrażo- ną przez sąd drugiej instancji w uzasadnieniu wyroku przekazującego sprawę do ponownego rozpoznania. A contrario zaś, j eśli sąd drugiej instancji sformułuje w uzasadnieniu wyroku „wskazania co do dalszego postępowania”, to nie wiążą one sądu ponownie rozpoznającego sprawę. Konkludując, ustawodawca nie miał prawnego obowiązku ustanowienia w kwestio- nowanym przepisie postulowanego przez pytający sąd zakazu. W szczególności konieczność jego wprowadzenia nie wynikała z Konstytucji. Nowelizacja art. 386 § 6 k.p.c. jednoznacznie wyraziła intencje ustawodawcy. Zarzucany w pytaniu prawnym brak treści normatywnej Try- bunał zakwalifikował jako niepodlegające jego kognicji zaniechanie ustawodawcze, w związ- ku z czym stwierdził, że pytanie prawne nie spełniło przesłanki przedmiotowej. Pociągało to za sobą konieczność umorzenia postępowania na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 u.o.t.p.TK ze względu na niedopuszczalność wydania wyroku. 4. Niespełnienie przez pytanie prawne przesłanki przedmiotowej jest wystarczającą przesłanką umorzenia postępowania i czyni zbędną kontrolę, czy pytanie prawne spełniło pozostałe warunki formalne, w tym przesłankę funkcjonalną. W niniejszej sprawie jednak Trybunał uznał za celowe odniesienie się również do tej kwestii. 4.1. Przede wszystkim Trybunał stwierdził, że pytający sąd nie wyjaśnił, w jakim za- kresie odpowiedź na pytanie może mieć wpływ na rozstrzygnięcie sprawy, w związku z którą zostało ono przedstawione. Uzasadnienie występowania przesłanki funkcjonalnej zostało po- przedzone teoretycznym wyjaśnieniem, z powołaniem się na odnośne orzecznictwo Trybuna- łu, na czym ta przesłanka polega, po czym pytający sąd ograniczył się do stwierdzenia, że „w razie konieczności uwzględnienia i wprowadzenia w życie kierowanych przez [s]ąd II instancji (…) wskazań co do sposobu i formy procedowania po uchyleniu orzeczenia (…) działania te wpłyną nie tylko, jak mogłoby się wydawać, na formę przeprowadzenia przez tut. [s]ąd dowodów w sprawie, lecz jednocześnie nie pozostaną obojętne na poczynione na ich podstawie ustalenia faktyczne, a przede wszystkim wpłyną na ostateczne rozstrzygnięcie w sprawie” (pytanie prawne, s. 8) . Następnie pytający sąd krytycznie odniósł się do uzasad- OTK ZU A/2025 P 10/23 poz. 89 10 nienia postanowienia sądu okręgowego, na podstawie którego uchylony został wyrok pytają- cego sądu i sprawa została przekazana do ponownego rozpoznania oraz wyjaśnił, odwołując się do stanu faktycznego sprawy, w związku z którą zadał pytanie, dlaczego przeprowadził postępowanie dowodowe odmiennie, niż wskazał to w swoich wytycznych sąd okręgowy. Trybunał przypomniał zatem, że obowiązek uzasadnienia, w jakim zakresie odpowiedź na pytanie może mieć wpływ na rozstrzygnięcie sprawy, w związku z którą pytanie zostało przedstawione, nie zostaje zrealizowany przez powtórzenie ogólnej reguły ustawowej, lecz wymaga wykazania, że in casu spełniony jest konstytucyjny (i ustawowy) warunek dopusz- czalności pytania prawnego. Na pytającym sądzie ciąży obowiązek stosownego do charakteru sprawy odrębnego wskazania, w jaki sposób jego rozstrzygnięcie zmieniło by się wskutek stwierdzenia przez Trybunał niezgodności z Konstytucją przepisu będącego przedmiotem pytania prawnego (zob. postanowienie TK o sygn. P 12/19 i powołane tam orzecznictwo). 4.2. W niniejszej sprawie przesłanka funkcjonalna nie tylko nie została należycie wy- kazana , lecz w ogóle nie zachodzi , ponieważ pytający sąd w momencie formułowania pytania prawnego wiedział, jak ma rozstrzygnąć przekazaną mu do ponownego rozpoznania sprawę. W uzasadnieniu pytania prawnego stwierdził bowiem, że „skoro – co wprost wynika z art. 386 § 6 kpc w jego aktualnym brzmieniu – sądu (i sędziego) nie wiążą już «wskazania co do dalszego postępowania» (…) to takie [niewiążące] wskazanie sędzia może w zupełności zlekceważyć, pominąć i procedować w sposób samodzielny, przy wyborze (często dyskrecjo- nalnym) mechanizmów orzekania co do przeprowadzeni[a] dowodów, np. także na piśmie ” ( pytanie prawne, s. 3). Znaczy to, że pytając y sąd nie miał wątpliwości co do zgodności z Konstytucją kwestionowanej regulacji ( in casu : braku określonej treści normatywnej w art. 386 § 6 k.p.c.), a do rozstrzygnięcia zawisłej przed nim sprawy nie była mu potrzebna odpowiedź Trybunału , zwłaszcza że kwestionowane w pytaniu prawnym zagadnienie naru- szenia zasady niezawisłości sędziowskiej przez związanie sądu ponownie rozpoznającego sprawę oceną prawną i wskazaniami co do dalszego postępowania zawartymi w uzasadnieniu wyroku sądu drugiej instancji, było już przedmiotem wypowiedzi Trybunału w wyroku o sygn. P 126/15, w którym Trybunał, odpowiadając na pytanie prawne Sądu Rejonowego w Koninie, uznał art. 386 § 6 k.p.c. w brzmieniu sprzed nowelizacji za zgodny z art. 45 ust. 1 i art. 178 ust. 1 Konstytucji (zob. pkt 3.1, II cz. uzasadnienia). Lektura uzasadnienia pytania prawnego skłoniła Trybunał do konkluzji, że rzeczywistą intencją pytającego sądu była pole- mika z postanowieni em sądu okręgowego, którym zostało uchylone postanowienie pytającego sądu i oczekiwanie, że Trybunał przyzna pytającemu sądowi rację odnośnie do przyjętego przezeń sposobu prowadzenia postępowania dowodowego w pierwszej instancji. Trybunał przypomniał w związku z tym, że dokonywanie analizy tego rodzaju twierdzeń wykracza po- za kompetencje Trybun ału , który nie jest organem kontroli orzeczeń wydawanych przez or- gany wymiar u sprawiedliwości, a rozpatrując pytania prawne, nie pełni funkcji kolejnej in- stancji odwoławczej ani nie bada zgodności z prawem i słuszności rozstrzygnięć podjętych przez orzekające sądy (zob. postanowienie TK z 16 marca 2011 r., sygn. P 36/09, OTK ZU nr 2/A/2011, poz. 16 oraz wyrok o sygn. P 126/15). W ten sposób zainicjowane przez Sąd Rejonowy w Koninie postępowanie przed Trybunałem miało zatem stanowić jedynie środek do osiągnięcia założonego przez pytający sąd celu, co pozostaje w rażącej sprzeczności z isto- tą instytucji pytania prawnego określonej w art. 193 Konstytucji. Ta ostatnia wszak opiera się na obiektywnie istniejącej potrzebie stwierdzenia, czy przepis, który podlega zastosowaniu w toczącej się przed sądem sprawie, jest zgodny ze wskazanym wzorcem kontroli , zatem nie może być instrumentalnie stosowana przez sąd (zob. także postanowienia TK z 12 paździer- nika 2022 r.: sygn. P 4/22, OTK ZU A/2022, poz. 58 oraz sygn. P 5/22, OTK ZU A/2022, poz. 61) .