P 61/14

O R Z E C Z N I C T W O TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria A Warszawa, dnia 22 kwietnia 2016 r. Pozycja 13 POSTANOWIENIE z dnia 20 kwietnia 2016 r. Sygn. akt P 61/14 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Piotr Tuleja – przewodniczący Małgorzata Pyziak -Szafnicka Stanisław Rymar Sławomira Wronkowska - Jaśkiewicz – sprawozdawca Andrzej Wróbel , po rozpoznaniu, na posiedzeniu niejawnym w dniu 20 kwietnia 2016 r., pytania prawnego Sądu Rejonowego w O.: „czy art. 14 ust. 1 ustawy z dnia 19 listopada 2009 roku o grach hazardowych uznawany za przepis techniczny w rozumieniu dyrektywy 98/34/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 22 czerwca 1998 roku jest zgodny z art. 2 i art. 7 Konstytucji RP, w sytuacji, gdy ustawa z 19 listopada 2009 roku o grach hazar- dowych została uchwalona z naruszeniem obowiązku notyfikacji wynikającym z powołanej dyrektywy, ale i rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 23 grudnia 2002 roku w sprawie sposobu funkcjonowania krajowego systemu notyfikacji norm i aktów prawnych, z uwagi na naruszenie konstytucyjnego trybu ustawo- dawczego”, p o s t a n a w i a: na podstawie art. 39 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 1 sierpnia 1997 r. o Trybunale Konstytucyjnym (Dz. U. Nr 102, poz. 643, z 2000 r. Nr 48, poz. 552 i Nr 53, poz. 638, z 2001 r. Nr 98, poz. 1070, z 2005 r. Nr 169, poz. 1417, z 2009 r. Nr 56, poz. 459 i Nr 178, poz. 1375, z 2010 r. Nr 182, poz. 1228 i Nr 197, poz. 1307 oraz z 2011 r. Nr 112, poz. 654) w związku z art. 134 pkt 3 ustawy z dnia 25 czerwca 2015 r. o Trybunale Konstytucyj- nym (Dz. U. z 2016 r. poz. 293) umorzyć postępowanie. UZASADNIENIE I 1. Sąd Rejonowy w O. postanowieniem z 8 września 2014 r. (sygn. akt II K 371/14) zwrócił się do Trybunału Konstytucyjnego z pytaniem prawnym, czy art. 14 ust. 1 ustawy z dnia 19 listopada 2009 r. o grach hazardowych (Dz. U. Nr 201, poz. 1540, ze zm.; aktualnie: Dz. U. z 2015 r. poz. 612, ze zm.; dalej: ustawa o grach hazardowych) uznawany za przepis techniczny w rozumieniu dyrektywy 98/34/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia OTK ZU A/2016 P 61/14 poz. 13 2 22 czerwca 1998 r. ustanawiającej procedurę udzielania informacji w dziedzinie norm i prze- pisów technicznych oraz zasad dotyczących usług społeczeństwa informacyjnego (Dz. Urz. UE L 204 z 21.07.1998, s. 37, ze zm.) jest zgodny z art. 2 i art. 7 Konstytucji, w sytuacji gdy ustawa o grach hazardowych została uchwalona z naruszeniem obowiązku notyfikacji wyni- kającym z powołanej dyrektywy oraz rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 23 grud nia 2002 r. w sprawie sposobu funkcjonowania krajowego systemu notyfikacji norm i aktów prawnych (Dz. U. Nr 239, poz. 2039, ze zm.), równoznacznym z naruszeniem konstytucyjne- go trybu ustawodawczego. Pytanie prawne został o wniesione w związku z toczącym się postępowani em karnym skarbowym w sprawie o popełnienie czynu zabronionego określonego w art. 107 § 1 ustawy z dnia 10 września 1999 r. – Kodeks karny skarbowy (Dz. U. z 2013 r. poz. 186, ze zm.), polegając ego na organizowaniu gier na automacie z naruszen iem przepisów ustawy o grach hazardowych. 2. Do dnia wydania niniejszego postanowienia Se jm nie przedstawił stanowiska w sprawie. 3 . W piśmie z 2 9 grudnia 201 5 r. stanowisko w sprawie zajął Prokurator Generalny, wnosząc o umorzenie postępowania na podsta wie art. 39 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 1 sierpnia 1997 r. o Trybunale Konstytucyjnym (Dz. U. Nr 102, poz. 643, ze zm . ) w związku z art. 134 pkt 3 ustawy z dnia 25 czerwca 2015 r. o Trybunale Konstytucyjnym (Dz. U. poz. 1064, ze zm. ) , z powodu zbędności orz ekania. Uzasadniając swój wniosek, Prokurator Generalny zauważył , że kwestia konstytu- cyjności art. 14 ust. 1 ustawy o grach hazardowych w kontekście wskazanych przez pytający sąd wzorców kontroli została przesądz ona w wyroku TK z 11 marca 2015 r., sygn. P 4/14 (OTK ZU nr 3/A/2015, poz. 30), a w konsekwencji zachodzi w tym wypadku ujemna prze- słanka procesowa wynikająca z zasady ne bis in idem . II Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje: 1. Przystępując do rozpoznania sprawy, Trybunał uwzględnił, że 30 sierpnia 2015 r. weszła w życie ustawa z dnia 25 czerwca 2015 r. o Trybunale Konstytucyjnym (Dz. U. z 2016 r. poz. 293; dalej: ustawa o TK z 2015 r.). Ustawa ta została kilkukrotnie znowelizo- wana, m.in. ustawą z dnia 22 grudnia 2015 r. (Dz. U. poz. 2217; dalej: ustawa nowelizująca z 22 grudnia 2015 r.), która weszła w ż ycie z dniem ogłoszenia, tj. 28 grudnia 2015 r. Ustawa nowelizująca z 22 grudnia 2015 r. – w zakresie odnoszącym się do merytorycznego rozpo- znawania spraw – zmieniła liczne przepisy regulują ce postępowanie przed TK. Zgodnie z art. 134 pkt 3 ustawy o TK z 2015 r. w sprawach wszczętych i niezakończonych przed wejściem w życie ustawy o TK z 2015 r. w postępowaniu przed Trybunałem – jeżeli zachodzą przesłanki umorzenia postępowania – stosuje się przepisy do- tychczasowe, czyli przepisy ustawy z dnia 1 sierpnia 1997 r. o Trybunale Konstytucyjnym (Dz. U. Nr 102, poz. 643, ze zm.; dalej: ustawa o TK z 1997 r.). Przepis ten ma zastosowanie w każdej sprawie toczącej się przed Trybunałem bez względu na to , czy została wszczęta na podstawie wniosku, pytania prawnego czy też skargi konstytucyjnej. Według dotychczasowe- go, jednolitego orzecznictwa TK na tle tego przepisu, do rozpoznania spraw wszczętych w okresie o bowiązywania ustawy o TK z 1997 r., a niezakoń czonych przed 30 sierpnia 2015 r. – w wypadku gdy zachodzą przesłanki umorzenia postępowania – mają zastosowanie wszystkie przepisy proceduralne wynikające z ustawy o TK z 1997 r., a nie tylko te, które OTK ZU A/2016 P 61/14 poz. 13 3 określają ujemną przesłankę procesową (zob. wyroki pe łnego składu TK z: 7 październ ika 2015 r., sygn. K 12/14, OTK ZU nr 9/A/2015, poz. 143; 14 października 2015 r., sygn. Kp 1/15, OTK ZU nr 9/A/2015, poz. 147; 4 listopada 2015 r., sygn. K 1/14, OTK ZU nr 10/A/2015, poz. 163; postanowienia pełnego składu TK z: 28 października 2 015 r., sygn. P 6/13, OTK ZU nr 9/A/2015, poz. 161; 3 listopada 2015 r., sygn. SK 6 4/13, OTK ZU nr 10/A/2015, poz. 169; 3 listopada 2015 r., sygn. K 32/14, OTK ZU nr 10/A/2015, poz. 166 ). Ustawa nowelizująca z 22 grudnia 2015 r. zawier ała art. 2 regulujący sytuacje inter- temporalne we wszystkich sprawach wniesionych do Trybunału przed jej wejściem w życie. W wyroku z 9 marca 2016 r., sygn. K 47/15 (OTK ZU nr A/2016, poz. 2), Trybunał stwier- dził niekonstytucyjność tej ustawy w całości ze względu na tryb jej uchwalenia, a także – w punkcie 16 lit. b sentencji – stwierdził niezgodność jej art. 2, nakazującego co do zasady stosowanie jej przepisów do wszystkich spraw, w których postępowanie zostało wszczęte przed dniem wejścia w życie tej ust awy, z art. 2 Konstytucji. Skutkiem orzeczenia TK jest powrót do stanu prawnego nieuwzględniającego zmian wprowadzonych przez zakwestiono- waną ustawę nowelizującą z 22 grudnia 2015 r. Już ten argument sam przez się – niezależnie od relacji dwóch przepisów p rzejściowych: art. 134 pkt 3 ustawy o TK z 2015 r. oraz art. 2 ustawy nowelizującej z 22 grudnia 2015 r. – przesądza, że sprawy, które zostały wniesione do Trybunału przed wejściem w życie ustawy o TK z 2015 r., w wypadku kiedy zachodzą prze- słanki umorzeni a postępowania, muszą być rozpatrywane na podstawie przepisów ustawy o TK z 1997 r. Można jednak zauważyć, że nawet gdyby konstytucyjność art. 2 ustawy nowelizują- cej z 22 grudnia 2015 r. nie została zakwestionowana, w sprawach wszczętych i niezakończonych przed wejściem w życie ustawy o TK z 2015 r., w wypadku których za- chodziły przesłanki umorzenia postępowania, należałoby uwzględnić przepi sy ustawy o TK z 1997 r. Art. 2 ustawy nowelizującej z 22 grudnia 2015 r. rozstrzygał bowiem, że jeśli do wejścia w ży cie tej ustawy Prezes Trybun ału zawiadomił uczestników postę powania o prze- kazaniu wniosku, pytania prawnego lub skargi do rozpoznania przez skład orzekający, zasto- sowanie miała znajdować zasada dalszego działania prawa dawnego, a zgodnie z art. 134 pkt 3 u stawy o TK z 2015 r. do wyróżnionej wcześniej kategorii spraw należy stosować usta- wę o TK z 1997 r. Mając na uwadze, że rozpatrywane pytanie prawne został o wniesione przed wej- ściem w życie ustawy o TK z 2015 r., a w sprawie zachodziły przesłanki umorzenia postępo- wania, konieczne było uwzględnienie przepisów ustawy o TK z 1997 r. 2. Zgodnie z art. 193 Konstytucji, k ażdy sąd może przedstawić Trybunałowi Konsty- tucyjnemu pytanie prawne co do zgodności aktu normatywnego z Konstytucją, ratyfikowa- nymi umowami międzynarodowymi lub ustawą, jeżeli od odpowiedzi na pytanie prawne za- leży rozstrzygnięcie sprawy toczącej się przed sądem. W dotychczasowym orzecznictwie Trybunał wielokrotnie wyjaśniał, że dopuszczalność zadania pytania prawnego jest uwarun- kowana trzema przesłankami: 1) podmiotową – wedle której może to uczynić jedynie sąd jako państwowy organ władzy sądowniczej, oddzielony i niezależn y od legislatywy i egzeku- tywy, 2) przedmiotową – w myśl której przedmiotem pytania prawnego może być wyłącznie zarzut niez godności aktu normatywnego z Konstytucją, ratyfikowanymi umowami międzyna- rodowymi lub ustawą oraz 3) funkcjonalną, która ogranicza możliwość wystąpienia z pyta- niem prawnym tylko do sytuacji, gdy od odpowiedzi na nie zależy rozstrzygnięcie konkretnej sprawy toczącej się przed sądem. Niezależnie od tego, merytoryczne rozpoznanie sprawy uza- leżnione jest także od spełnienia przez pytający sąd wymogów formalnych określonych w ustawie o TK z 1997 r. OTK ZU A/2016 P 61/14 poz. 13 4 3 . Trybunał Konstytucyjny stwierdz ił, że w rozpatrywanej sprawie postępowanie podlega ło w całości umorzeniu na podstawie art. 39 ust. 1 pkt 1 ustawy o TK z 1997 r. z uwagi na niedopuszczalność wydania wyroku. 3.1. Trybunał uznał, że przedstawione pytani e prawne realizuje p rzesłankę podmio- tową i funkcjonalną; w ą tpliwości budził o natomiast spełnienie przesłanki przedmiotowej. N ależało zauważyć, że Sąd Rejonowy w O . zakwestionował konstytucyjność art. 14 ust. 1 ustawy z dnia 19 listopada 2009 r . o grach hazardowych (Dz. U. Nr 201, poz. 1540, ze zm.; aktualnie: Dz. U. z 2015 r. poz. 612, ze zm.; dalej: ustawa o grach hazardowych) , traktowan e- go jako przepis techniczny w rozumieniu dyrektywy 98/34/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 22 czerwca 1998 r. ustanawiającej procedurę udzielania informacji w dziedzinie no rm i przepisów technicznych oraz zasad dotyczących usług społeczeństwa informacyjnego (Dz. Urz. UE L 204 z 21.07.1998, s. 37, ze zm.; dalej : dyrektywa 98/34/WE) . Z treści pyta nia prawn ego wynika ło , że sąd oczek iwał oceny zgodności zaskarżone go przepisu z p unktu wi- dzenia dochowania obowiązku notyfikacji przepisów technicznych Komisji Europejskiej , określonego w dyrektywie 98/34/WE oraz w rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 23 grudnia 2002 r. w sprawie sposobu funkcjonowania krajowego systemu notyfikacji norm i aktów prawnych (Dz. U. Nr 239, poz. 2039, ze zm.; dalej: rozporządzenie z 2002 r.). Dopiero st wierdzenie przez Trybunał ewentualnego naruszenia trybu notyfikacyjnego okre- ślonego w tych aktach prawnych miałoby świadczyć o naruszeniu konstytucyjnego trybu ustawodawczego. Na marginesie należało zaznaczyć, że dyrektywa 98/34/WE została zastą- piona 7 paź dziernika 2015 r. dyrektyw ą (UE) 2015/1535 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 9 września 2015 r. ustanawiającą procedurę udzielania informacji w dziedzinie przepi- sów technicznych oraz zasad dotyczących usług społeczeństwa informacyjnego (ujednolice- nie) (Dz. Urz. UE L 241 z 17.09.2015, s. 1), co jednak nie miało znaczenia przy rozpatrywa- niu niniejszej sprawy, skoro w momencie ustanowienia ustawy o grach hazardowych w mocy pozostawała pierwsza wymieniona dyrektywa. Trybunał Konstytucyjny , podziela jąc pogl ąd wyrażony w swoim wyroku z 11 marca 2015 r., sygn. P 4/14 (OTK ZU nr 3/A/2015, poz. 30), stwierdz ił , że rozpatrywane pytani e prawne nie spełnia przesłanki przedmiotowej w zakresie dotyczącym kontroli art. 14 ust. 1 ustawy o grach hazardowych z dyrektywą 98/34/WE oraz z rozporządzeniem z 2002 r. Dy- rektywa nie jest bowiem ratyfikowaną umową międzynarodową, która – zgodnie z art. 188 pkt 2 Konstytucji – m oże być wzorcem kontroli ustawy. Z kolei rozporządzenie w hierarchii źródeł prawa powszechnie obowiązującego usytuowane jest poniżej ustawy i stąd nie może być punktem odniesienia w procesie jej badania . W związku z tym zarzut niezgodności art. 14 ust. 1 ustawy o grach hazardowych z dyrektywą 98/34/WE i rozporządzeniem z 2002 r. nie m ógł zostać przez Trybunał rozpoznany merytorycznie, a postępowanie w tym zakresie pod- lega ło umorzeniu ze względu na niedopuszczalność wydania wyroku. W ko nsekwencji, rozpatrywane pytanie prawne spełnia przesłankę przedmiotową je- dynie w zakresie, w jakim dotycz y kwestii zgodności art. 14 ust. 1 ustawy o gra ch hazardo- wych z a rt. 2 i art. 7 Konstytucji. 3. 2. Ustalając, czy w postępowaniu nie wystąpiły ujemne przesłanki procesowe, Trybunał Konstytucyjny zwrócił najpierw uwagę na okoliczność, że pytając y sąd zakwestio- nował art. 14 ust. 1 ustawy o grach hazardow y ch w jego pierwotnej wersji. Po wniesieniu rozpatrywan ego pyta nia prawn ego , 3 w rześnia 2015 r. weszła jednak w życie ustawa z dnia 12 czerwca 2015 r. o zmianie ust awy o grach hazardowych (Dz. U. poz. 1201), która nadała rozważanemu przepisowi nowe brzmien ie. Wziąwszy pod uwagę, że art. 1 4 ust. 1 ustawy o grach hazardowych w p ierwotn ej wersji został uchylon y w wyniku jego nowelizacji, do rozstrzygnięcia pozostała kwestia, czy utracił on moc obowiązującą, co mogłoby prowadzić – OTK ZU A/2016 P 61/14 poz. 13 5 na podstawie art. 39 ust. 1 pk t 3 ustawy o TK z 1997 r. – do umorzenia postępowania. W orzecznictwie Trybunału jednolicie przyjmuje się, że uchylenie przepisu prawnego nie jest równoznaczne z utratą przezeń mocy obowiązującej, jeżeli taki przepis na mocy regulacji intertemporalnych nad al normuje określone stany faktyczne, co oznacza – w świetle ustaleń współczesnej teorii prawa – że stanowi wciąż podstawę rekonstrukcji obowiązujących norm prawnych, różniących się od norm pierwotnie w nim wyrażonych ograniczonym zakresem czasowym. Trybun ał Konstytucyjny uznał, że art. 14 ust. 1 ustawy o grach hazardowych w wersj i pierwotnej podlega nadal stosowaniu, chociażby przez pytając y sąd . Należ ało zatem przyjąć, że nie utracił mocy obowiązującej. Dopuszczalność merytorycznego rozpoznania przedstawi on ego pyta nia prawn ego zależ ała jednak od stwierdzenia braku pozostałych ujem nych przesłanek procesowych, do których zalicza się m.in. zakaz ponownego orzekania w tej samej sprawie , będący konse- kwencją ostatecznego charakteru orzeczeń T rybunału ( art. 190 ust. 1 Konstytucji). T rybunał K onstytucyjny stwierdz ił , że główny problem konstytucyjny wynikający z rozpoznawan ego pyta nia prawn ego , tj. zarzut naruszenia konstytucyjnego trybu ustawo- dawczego z uwagi na brak notyfikacji Komisji Europejskiej ustawy o grach hazardowych, został ostatecznie rozstrzygnięty we wspomnianym już wcześniej wyroku TK z 11 marca 2015 r., sygn. P 4/14 . Orzeczono wówczas, że art. 14 ust. 1 i art. 89 ust. 1 pkt 2 ustawy o grach hazardowych są zgodne z art. 2 i art. 7 w związku z art. 9 Konstytucji oraz art. 20 i art. 22 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji. T rybunał stwierdził, że notyfikacja tzw. prze- pisów technicznych jest unijną procedurą, w ramach której państwo członkowskie jest zobo- w iązane do informowania Komisji Europejskiej i innych państw członkowskich o projekto- wanych prze pisach technicznych, a także do uwzględniania zgłoszonych przez nie szczegó- łowych o pinii i uwag tak dalece, jak to będzie możliwe przy kolejnych pracach nad proj ektem przepisów technicznych. D oszedł przy tym do wniosku, że żaden z przepisów Konstytucji nie reguluje tej kwestii ani też nie odwołuje się do niej wprost czy nawet poś rednio. Z tego po- wodu uznał, że notyfikacja, o której mowa w dyrektywie 98/34/WE, implementowanej do polskiego porządku prawnego rozporządzeniem z 2002 r., nie stanowi elementu konstyt ucyj- nego trybu ustawodawczego. N ależ ało zatem stwierdzić, że przedstawiony do roz poznania problem konstytucyjny został już ostatecznie rozstrzygnięty przez Trybunał Konstytucyjny w sprawie o sygn. P 4/14. O znacz a to , że w niniejszej sprawie wystąpiła ujem na przesłanka procesowa w postaci zakazu ne bis in idem . Postępowanie podlega ło więc umorzeniu na podstawie art. 39 ust. 1 pkt 1 ustawy o TK z 1997 r. Mając powyższe na uwadze, Trybunał postanowi ł jak w sentencji.