S 2/22

O R Z E C Z N I C T W O TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria A Warszawa, dnia 25 stycznia 2023 r. Pozycja 21 POSTANOWIENIE z dnia 20 grudnia 2022 r. Sygn. akt S 2/22 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Jarosław Wyrembak – przewodniczący Zbigniew Jędrzejew ski Andrzej Zielonacki – sprawozdawca, w związku z wyroki em z 20 grudnia 2022 r. (sygn. SK 78/21), p o s t a n a w i a: na podstawie art. 35 ust. 1 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i try- bie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393) zwró- cić Ministrowi Sprawiedliwości uwagę na obowiązek usunięcia u chybie ń w rozporzą- dzeniu Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy pra wnej udzielonej przez adwokata z urzędu (Dz. U. z 2019 r. poz. 18, ze zm.) oraz w r ozporządzeni u Ministra Sprawiedli- wości z dnia 3 pa ździern ika 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa ko sztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego z urzędu (Dz. U. z 2019 r. poz. 68, ze zm.) , polegających na nieuzasadnionym zró żnicowani u zasad wyna- gradzani a pełnomocnik ów lub obrońców ustanowionych z urzędu względem pełnomoc- ników lub obrońców ustanowionych z wyboru, a w konsekwencji – k onieczność podwyż- szenia stawek dla pełnomocników lub obrońców ustanowionych z urz ędu do stawek przewidzianych dla pełnom ocników lub obrońc ów ustanowionych z wyboru. Orzeczenie zapadło większością głosów . UZASADNIENIE 1. W wyroku z 20 grudnia 2022 r. (sygn. SK 78/21) Trybunał Konstytucyjny orzekł, że § 17 ust. 1 pkt 2 oraz § 17 ust. 2 pkt 3 rozporząd zenia Ministra Sprawiedl iwości z dnia 3 październik a 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej po- mocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (Dz. U. z 2019 r. poz. 18, ze zm.; dalej: rozporządzenie z 2016 r. ) są niezgodne z art. 64 ust. 2 w związku z art. 31 ust. 3, art. 32 ust. 1, art. 2 i art. 92 ust. 1 zdanie pierwsze Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej przez to, że wska- zane w nich stawki dla adwokatów u stanowionych obrońcami z urzędu są niższe od stawek w tych samych sprawach dla adwokatów ust anowionych obrońcami z wyboru . OTK ZU A/2023 S 2/22 poz. 21 2 2. W uzasadnieniu powyższego wy roku Trybunał stwierdził m.in. , że: – po pierwsze – „ a dwokaci stanowi ą grupę podm i otów podobnych, pos iadających – w zakresie prawa do wynagrodzenia – wspólną cechę istot ną w rozumieniu art. 64 ust. 2 Kon- stytucji, a więc takż e w rozumieniu art. 32 ust. 1 Konstytucji. Całą tę grupę charakteryzuje to , że jedynym przedm iotem dz ia łalności pa lestry jest świ a dcz enie profesjonalnej pomocy praw- n ej osobom fizycznym, osobom prawnym oraz innym podmiotom okr eślonym w ustawie. Pomoc ta – c o do zasady – świadczona je st w ramach wyboru: to adwokat i jego potencjalny klient ustalają warunki re prezentacji . Niemniej jedn a k a dwokat w określonych sytuacjach zostać może zobowiązany przez państw o do świadczenia pomocy prawnej z urzędu wobec osób, kt óre nie są w stanie ponieść k o sztów pomocy prawnej . W obu przypadkach adwokat zobligowany jes t do doc ho wania jak n ajwiększej staranno ści w wykonywaniu s woich obo- wiąz ków i dbania o interesy klienta ” ; – p o d rugie – „ nie d ostrze ga żadnych wartości konstytucyj nych, którym m a ją służyć ba da n e regulacj e . Co więcej, w ocenie Trybunału, brak jakichkolwiek racjonal nych argumen- tów (nie tylko konst ytucyjnych ), które uzasadniałyby dyskryminujące traktowanie obrońców w zależnośc i od tego, c zy działają oni z wyboru, czy t eż zostali ustanowieni z ur zę d u ” ; – po trzecie – „ [a] naliza statusu adwokatów i ich roli w postępowan iu, w którym wy- stępują jako podm ioty powołane i zob owiązane do zastępstwa prawnego , prowadzi do uzna- nia, że różnicowanie ich wynagrodzenia (tj. obniżenie p ełnomocnikom z urzędu o poł ow ę wynagrodzenia, które otrzymaliby , gdyby występowali w sprawie jako pełnom ocnicy z wybo- ru) nie ma konstytucyjnego uzasadnienia. Odstępstwo od zasady równości, w tym równie ż równej ochrony praw majątko wych, jest więc niedopuszczalne ” ; – po czwa rte – „ nie ulega wątpliwości, że w sprawach wymagających profesjonalnej wiedzy pr awnej prawidłowe wykon ywanie obowiązków przez adwokata (niezależnie od tego, czy jest to pełnomocnik lu b obrońca z wyboru czy z urzędu ) wymaga niejednokrotnie dużego nakładu pracy. P oza ściśle określonymi w prawie przypadkami, adwokat nie może uchylić się od wykonania zleconych mu obowiązków jako pełnomocnik lub obrońca z urzędu – w prze- ciwieństwie do adwok ata działającego jako pełnomocnik l ub obrońca z wyboru, który może odmówić podj ęcia się reprezentacji prawnej potencjalnego klienta . W przypadku adwokató w działających jako pe łnomocnicy lub obrońcy z urzędu łączyć się to może bez wątpienia z określonym usz czerbkiem w ich substancji majątkowej ; w przeciwieństwie bowiem do peł- nomocnikó w lub obrońców z wyboru nie mogą oni otrzymać wy nagrodzenia « z góry » ani w całości, ani w części zaliczkowej, co oznacza, że do zakończenia postępowania w danej instancji de fac to świadczą pomoc prawną za darmo ” ; – p o piąte – ani z analizy art. 29 ust. 2 u stawy z dnia 2 6 maja 1982 r. – Prawo o adwo- katurze (Dz. U. z 2022 r. poz. 1184, ze zm. ) , ani z p oz ostałych przepisów tej ustawy , nie można na gruncie językowym ani celowościowym wyprowadzić podstawy dla Ministra Sprawiedliwości do zróżnicowania wynagrodzeni a adwokatów w reżimie rozporządzenia z 201 6 r. , dotycząc ego pełnomocników lub obrońców z urzędu , w porównaniu z rozpor ządze- ni em Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. poz. 1800, ze zm. ; dalej: rozporządzenie z 2015 r. , dotycząc ym pełno- mocników lub obrońców z wybor u . „ W tym przypadku – j ak miało to miejsce w wobec skar- żącego – zróżnicowanie w akcie podustawowym wyso kości wynagrodzenia w zależności od tego, czy adwokat świadczy pomoc prawną jako obrońca z urzędu czy z wyboru w sprawie objętej śledztwem (300 zł – § 17 ust. 1 pkt 2 rozporzą d zenia z 2016 r. ; 600 zł – § 11 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia z 2015 r. ) lub w spra wie prow adzonej przed sądem rejonowym w postę- powaniu zwyczajnym (420 zł – § 17 ust. 2 pkt 3 r ozporządzenia z 2016 r.; 840 zł – § 11 ust. 2 pkt 3 rozporzą dzenia z 2015 r.) , sta nowi ł o niedopuszczalną w demokratycznym państwie prawa samowolę legislacyjną , w s posób nieproporcjonalny ingerującą w uprawnienia obroń- ców z urzędu do uzyskania wynagrodzenia za ich pracę ” . OTK ZU A/2023 S 2/22 poz. 21 3 3 . Uwa gi przedstawione w pop rzed nim punkcie pozostają aktualne od powi ednio w odnie sieniu do radców prawnych. 4 . W kontekście wyroku z 20 grudnia 20 2 2 r. ( sygn. SK 78 / 21 ) , a także zignor owane- go przez Ministra Sprawiedliwości postanowienia z 29 kwiet nia 2020 r. o sygn. S 1/20 ( OTK ZU A/2020, poz. 14 ) , będącego następstwe m wyroku z 23 kwietnia 2020 r. o sygn. SK 66/19 (OTK ZU A/2020, poz. 13) – T rybun ał Konstytucyjn y stwierdza , że w aktualnym stan ie prawnym z różnicowa nie mechanizmu wynag ra dzania adwoka tów i radców prawnych w za- leżności od tego, czy św iadczą oni pomoc prawn ą z wyboru bą dź z urzędu, nie ma podstaw p rawnych. 5. M ając powyższe na uwadze, T rybunał Konstytucyjny – na podstawie art. 35 ust. 1 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393) – zwraca Ministrowi Sprawiedliwości uwag ę odno śnie do konieczności wye liminowania z porządku prawnego regulacji, które – w swej istocie – w sposób dyskryminujący dla pełnomo cników lub obrońców ustanowionych z u rzę- du reguluj ą kwe stię ich wynagrodzenia. Z przedstawionych powodów postanowiono jak w sentencji. Zdanie odrębn e sędziego TK Jaro sława Wyrembaka do postanowienia Trybunału Konstytucyjnego z dnia 20 grudnia 2022 r., w sprawie o sygn. akt S 2/22 Na podstawie art. 106 ust. 3 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Tr ybunałem Kons tytucyjnym, zg łaszam zdanie odrębne do postano- wienia T rybunału Konstytucyjnego z 20 grudnia 2022 r., sygn. S 2/22, wydanego w związku z wyrokiem o sygn. akt SK 78/21. I. Niniejsze zdanie odrębne jest konsekwencją stanowiska przedstawionego w zdaniu odręb nym zg łoszonym do wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 20 grudnia 2022 r., wyda- nego w sprawie o sygnaturze akt SK 78/21. II. Na gruncie zdania odrębnego powołanego w punkcie poprzedzającym, wyraziłem przekonanie, że konstrukcja instytucji pomocy prawnej udzielane j przez adwokata z urzędu wkracza w obszar wolności wykonywania zawodu, podlegającej ochronie konstytucyjno - prawnej. O wszystkich jej istotnych elementach powinna zatem rozstrzygać ustawa. Do takich istotnych elementów należy wysokość opłat należnych adwokat om w związku z wykony - waniem obowiązku świadczenia pomocy prawnej z urzędu. Wspomniany obowiązek nałożony został ustawą – ustawa także powinna rozstrzygać o wysokości należnych w takim wypadku opłat. Wskazane materie pozostają w ścisłym, integralnym związku – reglamentują w taki właśnie sposób przestrzeń wolności wykonywania zawodu. Konstytucja nie dopuszcza mo żliwości rozrywania tegoż integralnego związku, poprzez powierzenie Ministrowi Sprawiedliwości – to jest: władzy wykonawcz ej – legitymacji do ustalania rozporządzeniem wysokości opłat należnych za wykonanie obowiązku zawodowego , nałożonego ustawą przez władzę prawodawczą. OTK ZU A/2023 S 2/22 poz. 21 4 Uznając, że podniesione okoliczności mają znaczenie zupełnie fundamentalne – i przesądzają o niekonstytu cyjności całego Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości, z dnia 3 października 2016 r., w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udz ielonej przez adwokata z urzędu – stwierdziłem, że rozstrzyganie o nie- konstytucyjności niektórych tylko prze pisów tegoż rozporządzenia – w oparciu o kryteria równościowe – było przynajmniej zbędne, a nawet niezasadne. III. Wobec wyżej wskazanych okoliczności, nie mogłem podzielić także ani sentencji ani uzasadnienia powołanego na wstępie post anowienia sygnalizacyjnego.