SK 10/16

O R Z E C Z N I C T W O TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria A Warszawa, dnia 8 stycznia 2018 r. Pozycja 1 WYROK z dnia 19 grudnia 2017 r. Sygn. akt SK 10/16 * W imieniu Rzeczypospolitej Polskiej Trybunał Konstytucyjny w składzie: Julia Przyłębska – przewodnicząca Henryk Cioch – sprawozdawca Zbigniew Jędrzejewski Mariusz Muszyński Justyn P iskorski , po rozpoznaniu w trybie art. 92 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. poz. 2072), na posiedzeniu niejawnym w dniu 19 grudnia 2017 r., skargi konstytucyjnej M . T . o zbadanie zgodności: art. 113a § 3 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodek s karny wykonawczy (Dz. U. Nr 90 , poz. 557 , ze zm.) w zakresie, w jakim przewiduje, ż e zamówienie na paczkę żywnościową dla skazanego może być złożone tylko pr zez osobę naj- bliższą, z art. 32 ust. 1 i 2 w zwi ązku z art. 41 ust. 4 , art. 2 Konstytucji , o r z e k a: Art. 113a § 3 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny wykonawczy (Dz. U. z 2017 r. poz. 665 , ze zm. ) , w brzmieniu obowiązującym od 1 lipca 2015 r. , w zakresie, w jakim przewiduje, że zamówienie na paczkę żywnościową dla skazanego może złożyć , oprócz samego skazanego, tylko osoba najbliższa , jest zgodny z art. 32 w związku z art. 41 ust. 4 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej . Ponadto p o s t a n a w i a: na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. poz. 2072) umorzyć postępowanie w pozostałym zakresie. Orzeczenie zapadło jednogłośnie. * Sentencja została ogłoszona dnia 4 stycznia 2018 r. w Dz. U. poz. 15. OTK ZU A/2018 SK 10/16 poz. 1 2 U Z A S A D N I E N I E I 1. W skardze konstytucyjnej z 15 grudnia 2015 r. (data nadania) M . T . (dalej: s karż ący) wniósł o stwierdzenie, że art. 113a § 3 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny wy- konawczy (Dz. U. Nr 90 , poz . 557, ze zm.; da lej: k.k.w. lub k odeks karny wykonawczy ) w zakresie, w jakim przewiduje, że zamówienie na paczkę żywnościową dla skazanego może być złożone tylko przez osobę najbliższą, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 i 2 w związku z art. 41 ust. 4 , art. 2 Konstytucji. 1 .1. Skarga konstytucyjna została złożona na tle następującego stanu faktycznego: W lipcu 2015 r. s karż ący odbywał karę pozbawienia wolności na terenie aresztu śled- czego w B . Skarżący nie ma na wolności bliskiej rodziny, jednakże utrzymuje liczne kontakty listowne ze swoimi znajomymi. 6 lipca 2015 r. na konto Pomorskiej Instytucji Gospodarki Budżetowej , Oddział u w C . , wpłynęła kwota 173 zł wpłacona przez znajomą s karż ącego ze wskazaniem, że kwota ta jest przeznaczona na paczkę żywności ową dla skazanego M . T. Areszt śledczy w B . odmówił realizacji paczki żywnościowej , wskazując, że osoba wpłacają- ca środki pieniężne nie jest dla skazanego osobą najbliższą , której przysługuje uprawnienie do złożenia zamówienia na paczkę żywnościową. 16 lipca 2015 r. s karż ący wniósł skargę do Sądu Okręgowego w B . , IV Wydział u Pe- nitencjarnego i Nadzoru nad Wykonywaniem Orzeczeń Karnych, zarzucając organom wię- ziennym naruszenie obowiązujących przepisów, w tym naruszenie jego praw konstytucyj- nych. 7 sierpnia 2015 r. sędzia penitencjarny uznał skargę M . T. za niezasadną , gdyż działania administracji Aresztu Śledczego w B . były zgodne z obowiązującym od 1 lipca 2015 r. po- rządkiem prawnym. W treści pisma s ędzia penitencjarny powołał się bezpośrednio na dyspo- zycję art. 113a § 3 k.k.w. , w brzmieniu obowiązującym od 1 lipca 2015 r., oraz art. 115 § 11 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (Dz. U. Nr 88, poz. 553, ze zm.; dalej: k . k . lub k odeks karny ) i wskazał , że znajoma skarżącego nie była uprawniona do złożenia zamó- wienia na paczkę żywnościową. Od rozstrzygnięcia sędziego penitencjarnego, wydanego w ramach pełnionego nadzoru penitencjarnego, nie przysługuje środek odwoławczy. Skarżący wyczerpał równ ież tryb skar gowy przewidziany w r ozporządzeniu Ministra Sprawiedliwości z dnia 13 sierpnia 2003 r. w sprawie sposobów załatwiania wniosków, skarg i próśb osób osadzonych w zakładach karnych i aresztach śledczych ( Dz. U. z 2013 r . poz. 647). 1.2 . Skarżąc y zarzucił, że art. 113a § 3 k.k.w. , w zakresie kwestionowanym w petitum skargi, narusza zasadę równości , gwarantowaną w art. 32 ust. 1 Konstytucji , i zasadę niedy- skryminacji , przewidzianą w art. 32 ust. 2 Konstytucji. W ocenie s karż ącego, treść zaskarżo- ne go przepisu różnicuje prawo osób pozbawionych wolności do uzyskania paczki żywno- ściowej jedynie z uwagi na posiadanie lub nieposiadanie osób najbliższych w rozumieniu art. 115 § 11 k . k. W myśl tego przepisu , osobą najbliższą jest małżonek, wstępny, zstępny , rodzeństwo, powinowaty w tej samej linii lub stopniu, osoba pozostająca w stosunku przyspo- sobienia oraz jej małżonek, a także osoba pozostająca we wspólnym pożyciu. W konsekwen- cji skazany, który nie ma najbliższej rodziny ani innych osób objętych dyspozy cją art. 115 § 11 k.k. , zostaje pozbawiony prawa do uzyskania raz w miesiącu paczki żywnościowej za- mówionej przez osobę trzecią. Kwestionowany przepis prowadzi również , zdaniem s karż ące- go, do bezpośredniej dyskryminacji osób , które odbywają karę pozbawieni a wolności, a nie mają na wolności osób najbliższych. OTK ZU A/2018 SK 10/16 poz. 1 3 W ocenie s karż ącego , art. 113a § 3 k.k.w. , w zakresie kwestionowanym w petitum skargi, narusza również prawo osoby pozbawionej wolności do humanitarnego traktowania, gwarantowane w art. 41 ust. 4 Konsty tucji. Zdaniem s karż ącego, zasadę sprawiedliwości społecznej , wyrażoną w art. 2 Konstytu- cji, ma ograniczać drastyczne różnicowanie członków społeczeństwa należących do określo- nych grup społecznych. 2. W piśmie z 13 lipca 2016 r. Rzecznik Praw Obywatelskic h (dalej: Rzecznik lub RPO) zgłosił udział w postępowaniu. W piśmie z 11 sierpnia 2016 r. Rzecznik zajął stanowisko w sprawie, wnosząc o stwierdzenie, że art. 113a § 3 k.k.w. w brzmieniu obowiązującym od 1 lipca 2015 r. , w zakresie, w jakim przewiduje, że oprócz skazanego, zamówienie na paczkę żywnościową dla skazanego może złożyć tylko osoba najbliższa , jest niezgodny z art. 32 ust. 1 i 2 w związ- ku z art. 41 ust. 4 i art. 2 Konstytucji. 2.1. Na wstępie stanowiska Rzecznik przytoczył treść korespondencji p rowadzonej z Ministrem Sprawiedliwości w sprawie nowelizacji art. 113a § 3 k.k.w. Rzecznik wskazał, że w wystąpieniu generalnym do Ministra Sprawiedliwości z 18 czerwca 2015 r. sygnalizował niektóre problemy związane z nowym brzmieniem art. 113a § 3 k.k.w. , w tym zawężenie kręgu osób, które mogą zamówić paczkę dla skazane- go. W przywołanym wystąpieniu Rzecznik podniósł, że trudno jest znaleźć uzasadnienie wprowadzenia tego rodzaju ograniczenia. Zgodnie z art. 105 § 1 k.k.w. skazanemu należy umożliwić utrzymy wanie więzi z rodziną i innymi osobami bliskimi przez widzenia, kore- spondencję, rozmowy telefoniczne, paczki i przekazy pieniężne. W konsekwencji art. 113a § 3 k.k.w. w części, w której ogranicza do osób najbliższych krąg podmiotów mogących zło- żyć zamówien ie na paczkę dla skazanego, jest niezgodny z art. 105 § 1 k.k.w . W kolejnym pi śmie z 16 października 2015 r . , odnosząc się do stanowiska Ministra Sprawiedliwości dotyczące go nowelizacji art. 113a § 3 k.k.w. , Rzecznik wskazał, że zawęże- nie kręgu podmiotów, które mogą zamówić paczkę dla skazanego, tylko do osób najbliższych nie jest niczym uzasadnione i nosi cechy dyskryminacji, bo powoduje, że z prawa do otrzy- mania paczki żywnościowej nie mogą skorzystać osadzeni, którzy nie mają osób najbliższych lub z osob ami takimi od wielu lat nie utrzymują kontaktów. Rzecznik nie podzielił argumentacji Ministra Sprawiedliwości, że uzasadnienie m dla wprowadzenia takiego ograniczenia może być chęć uniknięcia konieczności przyjmowania przez skazanego niechcianych produktów przesyłanych w paczkach. Takie twierdzenie opiera się bo wiem na niesłusznym założeniu, ż e tylko osoba najbliższa skazanemu wie najlepiej, czego on potrzebuje. Przyjąć natomiast należy, że najlep iej o tym wie osoba, z którą skazany utrzymuje stały kontakt, m.in. w formie korespondencji i rozmów telefonicznych, a często nie jest to osoba najbliższa. Rzecznik nie podzielił również stanowiska Ministra Sprawiedliwości, że członek dal- szej rodziny lub inna osoba bliska (nie najbliższa), chcąc przekazać skazanemu a rtykuły żyw- nościowe lub wyroby tytoniowe , może, zamiast składać zamówienie na paczkę, przelać na rachunek skazanego środki, jakie na ich zakup przeznacza, a wówczas skazany sam będzie mógł dokonać takiego samego zakupu, spośród tego samego asortymentu, pok rywając koszty w tej samej wysokości. W takim w ypadku skazany istotnie będzie mógł zamówić sobie pacz- kę, wybierając produkty z tego samego wykazu i po tych samych cenach , co składające za- mówienie osoby najbliższe, jednak będzie mógł wybrać tych produktów d użo mniej, gdyż dokona zakupu jedynie za część kwoty, która zostanie mu przekazana. Zgodnie bowiem z art. 126 § 2 pkt 3 k.k.w. , z każdego wpływu pieni ężnego skazanego potrąca się 50%, jednak nie więcej niż 4 % jednego przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia pracowników, z prze- OTK ZU A/2018 SK 10/16 poz. 1 4 znaczeniem na fundusz gromadzony dla skazanego, który będzie mu przekazany w chwili zwolnieni a z zakładu karnego, w celu wykorzystania na pokrycie kosztów przejazdu do miej- sca zamieszkania i na utrzymanie. Ponadto jeżeli środki finansow e przeznaczone na zakup paczki, dodane do innych otrzymanych w danym miesiącu przez skazanego, dadzą łącznie kwotę, która przekroczy 10% przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia pracowników, to ta nadwyżka będzie podlegała egzekucji w przypadku, gdy na skaz anym ciążą zobowiązania finansowe (por. art. 113 § 6 pkt 4 k.k.w. ). W piśmie z 15 lutego 2016 r. Minister Sprawiedliwości poinformował Rzecznika, że „istnieje potrzeba zmiany treści art. 113a § 3 k.k.w. w takim zakresie , aby również inne osoby mogły składa ć zamówienie na paczki żywnościowe dla skazanego, co zostanie uwzględnione w pracach nad najbliższą nowelizac ją Kodeksu karnego wykonawczego” . 2. 2 . Odnosząc się do zarzutu naruszenia art. 32 ust. 1 Konstytucji , Rzecznik wskazał, że art. 113a § 3 k.k.w. ró żnicuje w sposób ni euzasadniony sytuację skazanych w zakresie rea- lizacji ich prawa do otrzymania paczki żywnościowej. Cechą podobną jest fakt odbywania kary pozbawienia wolności, natomiast kryterium różnicującym jest posiadanie bądź nieposia- danie przez ska zanego osób najbliższych. W ocenie Rzecznika, kryterium posiadania osoby najbliższej, która będzie chciała (lub mogła) złożyć zamówienie na paczkę dla skazanego, pozostaje bez racjonalnego związku z treścią prawa skazanego do otrzymania paczki żywno- ściowej . Jak już wcześniej zauważono, nie każdy skazany ma osobę najbliższą. Ponadt o, tak jak w życiu „na wolności” , nie wszyscy skazani utrzymują kontakt z osobami najbliższymi. Czasami ściślejsze relacje łączą skazanych z przyjaciółmi i znajomymi, którzy w sens ie no r- matywnym przyjętym na gruncie k odeksu karnego nie należą do grupy osób najbliższych. Trzeba również zauważyć, że ustawodawca w art. 105 § 1 k.k.w. zachęca do utrzymywania więzi z szerszą grupą osób niż tylko osoby najbliższe, bo służy to podstawowemu celowi wy- konania kary, określonemu w art. 67 § 1 k.k.w. , tj. resocjalizacji skazanych. Jedną z form od- działywania na skazanych jest podtrzymywanie kontaktów z rodziną i światem zewnętrznym (por. art. 67 § 3 k.k.w. ). Przywołany art. 105 § 1 k.k.w. , który j est adresowany do władz pu- blicznych, w tym ustawodawcy i organów wykonujących karę pozbawienia wolności (por. art. 78 § 1 k.k.w. ), wskazuje, aby umożliwiać skazanemu utrzymywanie więzi przede wszystkim z rodziną i innymi osobami bliskimi przez widzenia, ko respondencję, rozmowy telefoniczne, paczki i przekazy pieniężne. Ograniczanie możliwości zamówienia paczki żyw- nościowej dla skazanego przez osobę inną niż najbliższa pozostaje bez racjonalnego związku z treścią prawa przyznanego skazanemu, a ponadto pozost aje w dysharmonii z innymi przepi- sami kodeksu karnego wykonawczego . Zdaniem Rzecznika, okoliczność , że skazany być mo- że otrzymałby w paczce produkty, których nie potrzebuje i nie chce, nie powinna przeważać nad tym, iż zawężenie kręgu osób, które mogą skaz anemu zamówić paczkę, pozbawia niektó- rych skazanych możliwości otrzymania paczki. W ocenie Rzecznika, kryterium dotyczące możliwości zamówienia paczki żywno- ściowej tylko przez osoby najbliższe narusza ponadto prawo do ochrony życia prywatnego i rodzinnego osoby pozbawionej wolności, gwarantowane w art. 47 Konstytucji. Jest rzeczą oczywistą, że w wyniku wykonywania kary pozbawienia wolności konstytucyjne prawo do prywatności ulega ograniczeniu. Istotny pozostaje natomiast poziom tych ograniczeń. Skoro w wiel u artykułach k odeksu karnego wykonawczego położony jest nacisk na szeroki kontakt skazanego ze środowiskiem zewnętrznym w różnych formach, tak aby umożliwić mu ponow- ną adaptację do społeczeństwa, to nie ma racjonalnego uzasadnienia wprowadzenia ograni- czeń w zakresie podmiotów mogących wspierać go w tym zadaniu. Ingerencja w sferę pry- watności skazanego n ie powinna być aż tak nadmierna . Skazany może utrzymywać kontakt nie tylko z osobami najbliższymi, ale także ze znajomymi, przyjaciółmi i innymi bliskimi mu osobami, a w tej sytuacji niejako naturalną konsekwencją utrzymywania tych relacji jest chęć OTK ZU A/2018 SK 10/16 poz. 1 5 tych osób niesienia pomocy skazanemu , który będąc pozbawiony wolności, znajduje się w sytuacji ograniczającej znacznie jego prawa. W ocenie Rzecznika , nie ma warto ści, zasad czy norm konstytucyjnych, które uzasadniałyby odmienne traktowanie skazanych w zakresie korzystania z prawa do paczki żywnościowej. 2. 3 . Rzecznik wskazał, że art. 113a § 3 k.k.w. , w z akresie, w jakim przewiduje, że oprócz skazanego, zamówienie na paczkę żywnościową dla skazanego może złożyć tylko osob a najbliższ a , narusza zasadę sprawiedliwości społecznej wynikającą z art. 2 Konstytucji . Z jednej strony , nie ma żadnego uzasadni enia wprowadzenia tego typu ograniczeń, z drugiej zaś , osoby pozostaj ące na wolnośc i zostają pozbawione możliwości udzielania pomocy oso- bom, które znajdują się w trudnej sytuacji życiowej. Naturalna skłonność człowieka do po- magania osobom potrz ebującym została więc w sposób nieuprawniony i niepotrzebny ograni- czona przez kwe stionowaną skargą konstytucyjną regulację prawną. 2.4 . Odnosząc się do zarzutu naruszenia art. 41 ust. 4 Konst ytucji, Rzecznik stwierdził, że ograniczenie możliwości zamówienia paczki żywnościo wej dla skazanego tylko do osób najbliższy ch jest niehumanitar ne, gdyż wykracza poza ce le wykonania kary, naruszając i utrudniając utrzymanie więzi z osobami innymi niż najbliż sze, a także ogranicza w sposób nadmierny prawo do prywatnych relacji z tymi osobami. Rzecznik wskazał, że punktem wyjścia humanitarnego trakt owania, istotnym zwłasz- cza podczas odbywania kary pozbaw ienia wolności, jest założenie możliwości resocjalizacji skazanego i jego powrotu do społeczeństwa oraz stwarzanie sprzyjających temu warunków odbywania kary. Chodzi więc o prowadzenie w sprzyjających warunkach zakładu karnego oddziaływań penitencjarnych, które przygotują do życia na wolności oraz powstrzymają od powrotu do przestępstwa, a więc pozwolą zrealizować cele kary. Wszystkie formy postępo- wania, które nie są zgodne z celami kary, np. powodowan ie udręki fizycznej i poniżanie god- ności osobistej, uniemożliwianie skazanym obrony, bezpodstawne uszczuplenie lub pozba- wienie skazanych przysługujących im praw albo wykraczające poza przepisy i poza rzeczywi- ste potrzeby związane z wykonaniem kary rozszerz anie obowiązków skazanych i zaostrzenie stosow a nych względem nich rygorów, są niehumanitarne. 3. W piśmie z 24 listopada 2016 r. stanowisko zajął Prokurator Generalny, który wniósł o stwierdzenie, że art. 113a § 3 k.k.w. w zakresie, w jakim przewiduje, że zamówienie na paczkę żywnościową dla skazanego może złożyć, oprócz skazanego, tylko osoba najbliż- sz a , jest zgodny z art. 32 ust. 1 i 2 w związku z art. 41 ust. 4 i art. 2 Konstytucji. 3.1. Prokurator Generalny wskazał, że art. 113a § 3 k.k.w. określa pra wo skazanego, odbywającego karę pozbawienia wolności, do otrzymywania w ciągu roku, w ściśle określo- nych przedziałach czasowych (raz w miesiącu), po jednej paczce żywnościowej. Paczka żyw- nościowa jest dostarczana skazanemu, po uprzednim jej zamówieniu na p iśmie przez skaza- nego samodzielnie albo przez osobę najbliższą. W ocenie Prokuratora Generalnego , krąg osób najbliższych skazanemu jest bardzo szeroki, gdyż obejmuje wszystkie osoby, z którymi skazany pozostaje (może pozostawać) w osobistych relacjach. Jeś li paczkę żywnościową zamawia osoba najbliższa skazanemu i komponuje jej zawartość spośród artykułów żywnościowych lub wyrobów tytoniowych ak- ceptowanych przez zakła d karny, to zakres jej swobody decydowania o paczce ogran icza się w istocie do wydatkowani a określonych środków pieniężnych. Jednocześnie nie ma prze- szkód, aby to sam skazany zamówił dla siebie paczkę żywnościową, co w tym w ypadku wy- daje się lepszym rozwiązaniem, bo skazany wie najlepiej, jakie artykuły żywnościowe i wy- roby tytoniowe są mu potrze bne. OTK ZU A/2018 SK 10/16 poz. 1 6 W konsekwencji – zdaniem Prokuratora Generalnego – prawo skazanego do otrzy- mywania raz w miesiącu paczki żywnościowej nie dozna uszczerbku, o ile na indywidualnym rachunku sum depozytowych skazany będzie miał środki pieniężne wystarczające do opłace- ni a paczki żywnościowej raz w miesiącu. Na indywidualnym rachunku sum depozytowych są gromadzone wszystkie wpływ y pieniężn e skazanego. Nie ma zatem przeszkód, aby środki pieniężne na rzecz skazanego przekazała inna osoba niż osoba najbliższa (także podmiot ś wiadczący pomoc więźniom). 3.2. Prokurator Generalny podniósł, że posiadanie bądź nieposiadanie przez skazanych osób najbliższych nie jest kryterium, które różnicuje ich sytuację prawną. Posiadanie przez skazanego osób najbliższych nie warunkuje bowiem sk orzystania przez skazanego z prawa do otrzymywania paczki żywnościowej raz w miesiącu. Warunkiem jest posiadanie środków na pokrycie kosztów przygotowania takiej paczki, a to kryterium nie jest uzależnione od posia- dania osób najbliższych. Prokurator Genera lny uznał , że skoro przyjęte w zaskarżonym przepisie kryterium, w postaci posiadania bądź nieposiadania osób najbliższych, nie stanowi podstawy zróżnico- wania sytuacji prawnej skazanych odbywających karę pozbawienia wolności (tj. nie pozbawia dostępu do pac zki żywnościowej raz w miesiącu), nie prowadzi ono również do dy skrymina- cji skazanych nieposiada jących osób najbliższych. W konsekwencji art. 113a § 3 k.k.w. , w zakresie kwestionowanym w petitum skargi konstytucyjnej, jest zgodny z art. 32 ust. 1 i 2 Konst ytucji. Prokurator Generalny stwierdził, że zgodność art. 113a § 3 k.k.w. z zasadą równości i zak azem dyskryminacji powoduje jed noczesną zgodność tej normy z zasadą sprawiedliwo- ści społecznej wywodzoną z art. 2 Konstytucji. Zaskarżona norma jest ponadto zg odna z za- sadą humanitarnego traktowania osób pozbawionych wolności, gwarantowaną w art. 41 ust. 4 Konstytucji. 4. W piśmie z 26 stycznia 2017 r. stanowisko w sprawie zajął, w imieniu Sejmu Rze- czypospolitej Polskiej, Marszałek Sejmu. Wniósł o stwierdzenie, że art. 113a § 3 zdanie trze- cie k.k.w. w zakresie, w jakim stanowi, iż oprócz samego skazanego, zamówienie na paczkę żywnościową dla skazanego może złożyć tylko osoba najbliższa , jest zgodny z art. 32 ust. 1 i 2 w związku z art. 41 ust. 4 Konstytucji. Pon adto, na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. poz. 2072; dalej: otpTK) , wniósł o umorzenie postępowania w pozostałym zakresie, ze względu na zbędność w ydania wyroku. 4.1. Marszałek Sejmu podzielił stanowisko s karż ącego, że art. 113a § 3 zdanie trzecie k.k.w. różnicuje podmioty prawa charakteryzujące się wspólną cechą istotną (relewantną), którą jest skazanie i odbywanie kary pozbawienia wolności. W rama ch tej grupy kwestiono- wana norma prawna dokonuje zróżnicowania w kontekście możliwości otrzymania paczki żywnościowej, gdyż inaczej traktuje skazanych odbywających karę pozbawienia wolności, którzy posiadają osoby im najbliższe w rozumieniu art. 115 § 11 k .k. , a inaczej tych, którzy takich osób nie posiadają. Jednak nie każde odstępstwo od zasady równości oznacza narusze- nie art. 32 ust. 1 Konstytucji. Marszałek Sejmu wskazał, że w niniejszej sprawie brak naruszenia art. 32 ust. 1 Kon- stytucji wynika nie tyle z przyjętego kryterium zróżnicowania, lecz zgodności kwestionowa- nej normy z art. 41 ust. 4 Konstytucji, który został wskazany przez s karż ącego jako związko- wy wzorzec kontroli. Innymi słowy, jeśli s karż ący zarzuca naruszenie zasady równości w związku z pra wem osadzonego do bycia traktowanym w sposób humanitarny, to stwierdze- OTK ZU A/2018 SK 10/16 poz. 1 7 nie nienaruszenia przez kw estionowany przepis owego prawa niweczy cały podniesiony przez s karż ącego zarzut. 4.2. W ocenie Marszałka Sejmu, niehumanitarne traktow anie osób pozbawionych w olności nie może być utożsamiane z każdego rodzaju dolegliwo ściami, uciążliwościami czy też ograniczeniami, które dotykają lub mogą dotykać skaz anych. Jest oczywiste, że osoby pozbawione wolności podlegają i muszą podleg ać określonym rygorom, które są odcz uwane przez nie jako dolegliwość czy uciążli wość. W doktrynie prawa karnego podkreśla się, że każda kara jest dolegliwością, a k ara kryminalna, jaką jest kara pozbawienia wolności, cha- rakteryzuje się szczególną dotkliwością dla skazanego. Zdaniem Marszałka Sejmu, niehumanitarne traktowanie osób pozbawionych wolnoś ci, które narusza art. 41 ust. 4 Konstytucji, obejmuje tylko takie sytuacje, gdy wobec skazanych stosuje się nadmierne rygory o wysokim poziomie dolegliwości czy uciążliwości. Tego , że skazani odby wający karę pozbawienia wolności, nieposiadający osób najbliższych w rozu- mieniu art. 115 § 11 k.k. , mogą otrzymać paczkę żywnościową tylko wówczas, gdy sami zło- żą stosowne zamówienie i pokryją koszty przygotowania takiej paczki , nie można – w ocenie Marsza łka Sejmu – uznać za traktowanie ich w sposób niehumanitarny. Nie jest to bowiem nadmierny rygor, którego poziom dolegliwości czy uciążliwości dla skazanego byłby na tyle wysoki, że zbliżałby się do nieludzkiego traktowania w ujęciu art. 40 Konstytucji. Te go ro- dzaju ograniczenie nie godzi również w minimalne potrzeby skazanych odbywających karę pozbawienia wolności, które są ustalane z uwzględnieniem przeciętnego poziomu życia w danym społeczeństwie. Brak możliwości otrzymania paczki żywnościowej zamówionej z zewnątrz nie oznacza dla skazanych odbywających karę pozbawienia wolności braku dostę- pu do wyżywienia o odpowiedniej jakości lub odpowiednim zróżnicowaniu. Wiele osób prze- bywających na w olności nie ma dostępu do takiego wyżywienia, jakie przysługuje osa dzo- nym. 4.3. Marszałek Sejmu wskazał ponadto, że skazany odbywający karę pozbawienia wolności może otrzymywać od dowolnej osoby, w tym także od osoby niebędącej osobą naj- bliższą w rozumieniu art. 115 § 11 k.k. , przekazy pieniężne bez limitów ilościowych i kwotowych. Zgodnie z art. 105 § 1 k.k.w. skazanemu należy umożliwiać utrzymywanie więzi przede wszystkim, ale nie wyłącznie, z rodziną i innymi osobami bliskimi za pomocą m.in. przekazów pieniężnych . Nie ulega zatem wątpliwości, że osoba, która nie jest o sobą najbliższą osadzonemu w rozumieniu art. 115 § 11 k.k. i nie może złożyć zamówienia na przeznaczoną dla niego paczkę żywnościową, jest w pełni uprawniona do przekazania skaza- nemu środków pieniężnych na pokrycie kosztów przygotowania paczki. Z kolei osa dzony, po otrzymaniu takiego przekazu pieniężnego, może wykorzystać środki pieniężne na zamówienie sobie paczki żywnościowej. W ocenie Marszałka Sejmu , jedynym elementem, który pogarsza sytuację osadzonych, jest dokonywanie potrąceń kwot z przekazów pienię żnych z tytułu ciążących na osadzonym zobowiązań egzekucyjnych i na poczet środków gromadzonych na podstawie art. 126 § 1 k.k.w. Środki pieniężne gromadzone na podstawie art. 126 § 1 k.k.w. są jednak oprocentowa- ne, a z chwilą zwolnienia skazanego z zakła du karnego przekazuje mu się je w gotówce z przeznaczeniem na przejazd do miejsca zamieszkania i na utrzymanie. Zdaniem Marszałka Sejmu, można nawet przyjąć, że potrącenia dokonywane w trybie art. 126 § 1 k.k.w. są wyra- zem humanitarnego traktowania sk azanego , któremu zapewnia się w ten sposób powrót do miejsca zamieszkania i utrzymanie w trudnym okresie po opuszczeniu jednostki penitencjar- nej. OTK ZU A/2018 SK 10/16 poz. 1 8 4.4. Marszałek Sejmu uznał, że przedstawione przez s karż ącego argumenty mające przemawiać za niezgodnością art. 113a § 3 zdanie trzecie k.k.w. z art. 2 i art. 32 Konstytucji są tożsame, dlatego orzekanie o zgodności kwestionowanego przepisu z wyprowadzaną z art. 2 Konstytucji zasadą sprawiedliwości społecznej jest zbędne. Z tego względ u postępo- wanie powinno zostać umorz one na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 3 otpTK . II Zgodnie z art. 92 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. poz. 2072) , Trybunał może rozpo- znać skargę konstytucyjną na posiedzeniu niejawnym, jeżeli pisemne stanowiska wszystkich uczestników postępowania oraz pozostałe dowody zgromadzone w sprawie stanowią wystar- czającą podstawę do wydania orzeczenia. Trybunał uznał, że w niniejszej sprawie przesłanka ta została spełniona. I I I Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje: 1. Podstawa prawna postępowania przed Trybunałem. 3 stycznia 2017 r. weszła w życie (z wyjątkiem kilku przepisów, których wejście w życie zostało określone odmiennie) ustawa z dnia 30 listopada 2016 r. o or ganizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. poz. 2072; dalej: otpTK lub ustawa o organizacji TK). Na podstawie art. 9 ust. 1 ustawy z dnia 13 grudnia 2016 r. – Przepisy wprowadzające ustawę o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyj- nym oraz ustawę o statusie sędziów Trybunału Konstytucyjnego (Dz. U. poz. 2074) do postę- powań przed Trybunałem Konstytucyjnym wszczętych i niezakończonych przed dniem wej- ścia w życie ustawy o organizacji TK stosuje się przepisy te j ustawy. W związku z powyższym do postępowania zainicjowanego skargą konstytucyjną z 15 grudnia 2015 r. zastosowanie mają przepisy ustawy o organizacji TK. 2 . Przedmiot kontroli. 2 . 1 . W przedstawionej Trybunałowi skardze konstytucyjnej, M . T. (dalej: s karż ący) podniósł zarzut niezgodności art. 113a § 3 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny wykonawczy (Dz. U. z 2017 r., poz. 665, ze zm.; dalej: k.k.w. lub kodeks karny wykonawczy ) w zakresie, w jakim zamówienie na paczkę żywnościową dl a skazanego może być złożone tylko przez osobę najbliższą, z art. 32 ust. 1 i 2 w związku z art. 41 ust. 4 i art. 2 Konstytucji. Kwestionowany przez s karż ącego przepis ma następujące brzmienie: „Skazany ma prawo otrzymać raz w miesiącu paczkę żywnościową, w skład której wchodzą artykuły żywnościowe lub wyroby tytoniowe zakupione za pośrednictwem zakładu karnego. Skazany otrzymuje paczkę żywnościową po złożeniu zamówienia na piśmie oraz po pokryciu kosztów przygotowania paczki. Zamówienie może być również złożone pr zez osobę najbliższą” . 2 .2 . Trybunał Konstytucyjny wskazuje, że art. 113 a § 3 k.k.w. , w brzmieniu kwestio- nowanym przez s karż ącego, został wprowadzony przez art. 4 pkt 44 lit. a ustawy z dnia 20 lutego 2015 r. o zmianie ustawy – Kodeks karny oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 396; dalej: ustawa nowelizująca), która weszła w życie 1 lipca 2015 r. Zgodnie z art. 113 a § 3 k.k.w. , w brzmieniu obowiązującym przed w ejściem w życie ustawy nowelizu- OTK ZU A/2018 SK 10/16 poz. 1 9 jącej, skazany miał prawo otrzymać raz na kwartał paczkę z żywnością o ciężarze nieprzekra- czającym wraz z opakowaniem 5 kg. W uzasadnionym wypadku skazany mógł otrzymać, za zgodą dyrektora zakładu karnego, paczkę przekraczają cą dopuszczalny ciężar. Art. 113a k.k.w. nie przewidywał żadnych ograniczeń kręgu podmiotów uprawnionych do przesłania paczki żywnościowej dla skazanego. W projekcie ustawy nowelizującej z 10 grudnia 2013 r. przedstawionym przez stronę rządową do konsultac ji społecznych i uzgodnień , projektodawcy proponowali uchylenie art. 113a § 3 k.k.w. (por. wykaz prac legislacyjnych Rady Ministrów, numer UD108 , http://legislacja.rcl.gov.pl/docs//2/194900/194903/194904/dokument96053.pdf). W u zasadnieniu tego projektu ws kazano, że „zgodnie z projektowanym i przepisami zmienią się zasady dotyczące przesyłania osadzonym paczek. Proponuje się rezygnację z możliwości przesyłania paczek żywnościowych, poprzez uchylenie art. 113a § 3, i pozosta- wienie możliwości przesyłania pacze k higienicznych, przewidzianych w art. 113a § 4. Przy- czyną tych zmian jest z jednej strony niebezpieczeństwo nadużywania możliwości, jakie daje formuła paczki żywnościowej, do celów niezgodnych z jej przeznaczeniem, a z drugiej strony fakt, że funkcjonując e przy zakładach karnych i aresztach śledczych punkty, w których osa- dzeni mogą wyposażyć się w odpowiednie produkty, zapewniają w wystarczającym stopniu p otrzeby osadzonych” ( http://legislacja.rcl.gov.pl/docs/ /2/194900/194903/194904/ dokument 96306.pdf, s. 4 5 ). W piśmie z 20 stycznia 2014 r., przedłożonym Ministrowi Sprawiedliwości w ramach konsultacji społecznych i uzgodnień, Rzecznik Praw Obywatelskich wskazał, że „nie można uznać za zmianę właściwą usunięcie całkowicie możliwości otrzymywania przez osadzon ych paczek żywnościowych. (...) paczka żywnościowa pełni funkcję uzupełniającą w stosunku do otrzymywanej diety. Z tego względu całkowite usunię cie tej fo rmy utrzymywania więzi z rodziną (por. art. 105 § 1 k.k.w.) jest zbyt daleko idącą ingerencją, nie prz ekonywującą w świetle przedstawionego uzasadnienia. Nie bez znaczenia jest tu także fakt, że taka paczka stanowi formę podtrzymywania więzi rodzinnych. Z informacji, którymi dysponuje RPO wy- nika również, że w Służbie Więziennej była testowana forma otrzymy wania tzw. e - paczki. Zamówienie wówczas było składane przez osoby, z którymi osadzony utrzymuje kontakt i po uiszczeniu zapłaty i sprawdzeniu, że osadzony ma prawo paczkę otrzymać, zamówienie było realizowane. Jest to też rozwiązanie w ocenie Rzecznika Pra w Obywatelskich zasadne. Z tego względu usunięcie art. 113 a § 3 k.k.w. i dalszych przepisów będących konsekwencją jego usunięcia (...) ocenić należy jako niecelowe i nieuzasadnione” ( http://legislacja.rcl.gov.pl/ docs/ /2/194900/194903/194906/dokument105180. pdf) . Również Rada Legislacyjna przy Prezesie Rady Ministrów w opinii z 21 lutego 2014 r. dotyczącej projektu ustawy noweliz ując ej, wskazała, że koncepcja uchylenia art. 113a § 3 k.k.w. wymaga rozważenia. „Przyjmując motywację tego rozwiązania, przedstawio ną jako niebezpieczeństwo nadużywania możliwości, jakie daje uprawnienie do paczki żywno- ściowej, zupełnie nie przekonuje drugi z użytych argumentów, wskazujący na istnienie w zakładach karnych i aresztach śledczych punktów, w których osadzeni mogą się zaop atrywać w potrzebne produkty. Według s tatystyk zaledwie mniej niż 0,5 % ogółu obecnie osadzonych uzyskuje wynagrodzenie z tytułu pracy w jednostkach penitencjarnych, co podany argum ent czyni zupełnie iluzorycznym. I stotniejszy, lecz pominięty przez projekto dawcę, skutek rezy- gnacji z możliwości przesyłania paczek żywnościowych dotyka relacji osadzonego z osobami bliskimi, których elementem na pewno jest obecny przepis art. 113a § 3 k.k.w. W dalszej per- spektywie jego realizacja składa się na indywidualny efekt resocjalizacyjny. Pewne znaczenie w tej ocenie powinna mieć również okoliczność, że prawo do otrzymywania paczek żywno- ściowych jest jednym ze starszych przywilejów penitencjarnych osób osadzonych i w tej sy- tuacji rezygnacja z niego może mieć g łębszą wymow ę” ( http://legislacja.rcl.gov.pl/docs/ /2/194900/194908/194918/dokument104858.pdf , s . 16 - 17). OTK ZU A/2018 SK 10/16 poz. 1 10 Mimo przedstawionych powyżej stanowisk, Minister Sprawiedliwości nie zdecydował się na zmianę pierwotnego założenia projektu ustawy. W skierowanym 15 maja 2014 r. do Sejmu projekcie ustawy o zmianie ustawy – Kodeks karny oraz niektórych innych ustaw, art. 3 pkt 43 lit. a przewidywał uchylenie art. 113a § 3 k.k.w . Jedyną zmianą w porównaniu z dokumentami przedłożonymi do konsultacji społecznych i uzgodnień było usuni ęcie argu- mentów za uchyleniem art. 113a § 3 k.k.w. z uzasadnienia projektu ustawy przedłożonego Sejm owi (por. druk sejmowy nr 2393/ VII kadencja). Dopiero podczas posiedzenia Komisji Nadzwyczajnej Sejmu do spraw zmian w kody- fikacjach, które odbyło się 27 li stopada 2014 r. po pierwszym czytaniu na forum Sejmu, przedstawiciel rządu zaproponował poprawkę nr 41 a do projektu ustawy, zainicjowaną przez Centralny Zarząd Służby Więziennej. Główny specjalista w Ministerstwie Sprawiedliwości wyjaśnił, że „ c hodzi o to, żeby dokonać takiej zmiany, by paczki były dostępne dla osadzo- nych bez ograniczeń. Natomiast wprowadzona byłaby zasada, że produkty wchodzące w skład paczek żywnościowych byłyby kupowane za pośrednictwem zakładu karnego. Z ini- cjatywą mógłby wystąpić zarów no skazany, jak i osoba dla niego najbliższa. Wyeliminowali- byśmy możliwość przekazywania niedozwolonych produktów lub substancji do zakładu kar- nego i uprościli całą procedurę. Służba Więzienna zwraca też uwagę na fakt, że jeżeli paczki zawierają niedozwolo ne materiały, to są zwracane na koszt nadawcy, więc to też obciąża fi- nans e osób, które przesyłają paczki” ( zapis przebiegu posiedzenia KN ds. zmian w kodyfika- cjach nr 80 , s. 9). W świetle tego wyjaśnienia można odnieść wrażenie, że zamysłem inicjato- rów pop rawki mogło nie być ogranic zenie kręgu osób uprawnionych do złożenia paczki żyw- nościowej do osób najbliższych skazanemu . Jednakże takie ograniczenie wynika z treści przepisu. Należy podkreślić, że zadaniem Trybunału Konstytucyjnego nie jest badanie trafno- ś ci i zasadności rozwiązań przyjętych przez ustawodawcę w ramach przysługującej mu swo- body . Trybunał bada zgodność przepisu ze wskazaną normą wyższego rzędu – w tym wypad- ku normą konstytucyjną. Na tym samym posiedzeniu komisji sejmowej Dyrektor Biura Prawne go Centralnego Zarządu Służby Więziennej wskazał: „pierwotnie chcieliśmy odstąpić w ogóle od paczek żywnościowych, ale była tu uwaga rzecznika. Teraz przepis został zmodyfikowany i wydaje się względniejszy dla więźnia. Paczka żywnościowa była raz na kwarta ł, teraz raz na miesiąc, tyle że produkty będą konfek cjonowane w więziennej kantynie” ( zapis przebiegu posiedze- nia … , s. 10). Zastąpienie tradycyjnych paczek żywnościowych przygotowywanych bezpośrednio przez nadawców (tzw. paczek zewnętrznych) paczkami, kt óre są komponowane z artykułów spożywczych i wyrobów tytoniowych zamawianych za pośrednictwem zakładu karnego, mia- ło zatem wpłynąć na zapewnienie bezpieczeństwa więźniów, funkcjonariuszy i pracowników w jednostkach penitencjarnych. W piśmiennictwie wskazuj e się, że tzw. paczki zewnętrzne były podstawowym kanałem przedostawania się narkotyków, alkoholu i innych niedozwolo- nych przedmiotów na teren jednostek penitencjarnych. Ponadto procedura związana z przyj- mowaniem, sprawdzaniem i wydawaniem paczek była znac znie wydłużona i angażowała du- żą liczbę funkcjonariuszy S łużby W ięziennej (por. wypowiedzi D. Salak, Koniec z przemytem w żywności, „ Forum Penitencjarne ” nr 12/2015, s. 11). Ostateczne brzmienie art. 113a § 3 k.k.w. zostało ustalone wraz z przyjęciem przez Sejm poprawki zgłoszonej przez Senat, która dotyczyła możliwości nabywania produktów do paczek za pośrednictwem zakładów karnych, a nie tylko w sklep ach znajdujących się na tere- nie jednostki. W ocenie Senatu, rozwiązanie, zgodnie z którym paczka mogła być zamówiona i skompletowana wyłącznie z produktów zakupionych na terenie zakładu karnego, w nieuza- sadniony sposób preferował o po d mioty prowadzące sklepy na terenie zakładów karnych, nie dając osadzonym możliwości wyboru towaru i ceny nabywanych produktów (p or. uchwała OTK ZU A/2018 SK 10/16 poz. 1 11 Senatu z 7 lutego 2015 r. w sprawie ustawy o zmianie ustawy – Kodeks karny oraz niektórych innych ustaw , druk sejmowy nr 3131 /VII kadencja , poprawka 26 ). 2 . 3 . Z godnie z art. 113a § 3 k.k.w. skazany ma prawo otrzymać raz w miesiącu paczkę żywno ściową, w skład której wchodzą artykuły żywnościowe lub wyroby tytoniowe zakupio- ne za pośrednictwem zakładu karnego. Skazany otrzymuje paczkę żywnościową po złożeniu zamówienia na piśmie oraz po pokryciu kosztów przygotowania paczki. Zamówienie na paczkę ż ywnościową może być również złożone przez osobę najbliż- szą. Ustalając zakres znacze niowy pojęcia „osoba najbliższa” należy sięgnąć do definicji za- wartej w art. 115 § 11 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny ( Dz. U. z 2017 r . poz. 2204 ; dalej: k.k. ). Stosownie do tego przepisu, osobą najbliższą jest małżonek, wstępny, zstępny, rodzeństwo, powinowaty w tej samej linii lub stopniu, osoba pozostająca w stosunku przysposobienia oraz jej małżonek, a także osoba pozostająca we wspólnym pożyciu. Wska- zane w yliczenie ma charakter wyczerpujący i nie podlega wykładni rozszerzającej. Zatem w konkretnym przypadku bycie najbliższym względem drugiej osoby musi się opierać na którejś z następujących podstaw: węźle małżeństwa, więzach krwi, stosunku powinowactwa, sto sun- ku przysposobienia albo wspólnym pożyciu (por. postanowienie SN z 21 stycznia 2014 r., sygn. akt V KK 247/13, OSNKW nr 6/2014, poz. 48). Po złożeniu zamówienia, paczka jest przygotowywana przez pracowników Służby Więziennej we współpracy z osobami prowa dzącymi kantyny. Przed wejściem w życie usta- wy nowelizującej paczki żywnościowe mogły być przygotowywane przez członków rodzin, znajomych bądź przez organizacje społeczne zajmuj ące się pomocą więź niom. Komentatorzy wskazuj ą, że obecny system przygotowywani a paczek żywnościowych, składających się z artykułów zakupionych za pośrednictwem zakładu karnego, ma racze j charakter „zakupów sklepowych” niż paczek w tradycyjnym tego słowa znaczeniu (por. wypowiedź prof. T . Szy- manowskiego, Paczki żywnościowe dla więźni ów, „ Forum Penitencjarne ” nr 4/2015, s. 20). 3 . Wzorce kontroli . 3 .1. Skarżący zarzucił niezgodność art. 113 a § 3 k.k.w. , we wskazanym w petitum skargi zakresie, z zasadą równości (art. 32 ust. 1 Konstytucji) i zasadą niedyskryminacji (art. 32 ust. 2 Kon stytucji) w powiązaniu z zasadą humanitarnego traktowania osób pozba- wionych wolności (art. 41 ust. 4 Konstytucji) i zasadą sprawiedliwości społecznej wywodzo- ną z art. 2 Konstytucji. 3 .2. Trybunał Konstytucyjny stwierdza, że przedstawione w uzasadnieniu sk argi ar- gumenty za naruszeniem zasady sprawiedliwości społecznej pokrywają się z zarzutami s kar- ż ącego dotyczącymi naruszenia zasady równości. W orzecznictwie Trybunału, dotyczącym relacji między art. 32 Konstytucji i zasadą spraw iedliwości społecznej wywodz oną z art. 2 Konstytucji, utrwalił się pogląd o zbędności orzekania o naruszeniu zasady sprawiedliwości społecznej w sytuacji, gdy jako wzorce kontroli wskazywane są przepisy Konstytucji formu- łujące zasadę równości, a argumentacja przedstawiona na poparcie obu zarzutów się powtarza (jest zbieżna) lub podmiot inicjujący postępowanie przed TK nie powołał odrębnych, dodat- kowych argumentów wskazujących na samoistne (tj. w oderwaniu od zasady równości) naru- szenie zasady sprawiedliwości społecznej. Jeżeli bowiem podstawę kontroli stanowi zasada równości wyrażona w art. 32 ust. 1 Konstytucji, nie jest celowe sięganie do zasady sprawie- dliwości społecznej jako odrębnej podstawy kontroli podczas ba dania zarzutów dotyczących nieusprawiedliwionych zróżnicowań sytuacji p odmiotów prawa. Trybunał podkreślał jedno- cześnie, że zasada sprawiedliwości społecznej ma charakter bardziej ogólny niż zasada rów- ności. W ocenie Trybunału, nie jest konieczne powoływanie jako podstawy kontroli nor my OTK ZU A/2018 SK 10/16 poz. 1 12 bardziej ogólnej, w sytuacji gdy zarzut naruszenia tej normy sprowadza się do naruszenia bardziej szczegółowej normy konstytucyjnej, konkretyzującej zasadę ogólną (por. wyr ok z 4 czerwca 2013 r., sygn. SK 49/12 , OTK ZU nr 5 / A/2013, poz. 56 oraz cytowane tam orzecznictwo). Z uwagi na to, że s kar ż ący oprócz zarzutu nieusprawiedliwionego zróżnicowania sytu- acji podmiotów podobnych nie wyprowadza innych treści normatywnych z zasady sprawie- dliwości społecznej, Trybunał Konstytucyjny uznał, że nie ma potrzeb y odrębnego rozważe- nia zarzutu niezgodności z askarżonego przepisu z zasadą sprawiedliwości społecznej. Dlatego umorzył postępowanie w sprawie kontroli art. 113a § 3 k.k.w. , w zaskarżonym zakresie, z zasadą sprawiedliwości społecznej, ze względu na zbędność wydania wyroku. Z powyższych względów Trybun ał rozważy ł poniżej zarzut niezgodności art. 113a § 3 k.k.w. w zakresie, w jakim przewiduje, że oprócz samego skazanego, zamówienie na paczkę żywnościową dla skazanego może złożyć tylko osob a najbliższa , z art. 32 w związku z art. 41 ust. 4 Konstytucji. 4 . Ocena zgodno ści art. 113 a § 3 k.k.w. z art. 32 w związku z art. 41 ust. 4 Konstytucji. 4 .1. W art. 32 ust. 1 Konstytucji została wprowadzona ogóln a zasad a równości, a w ust. 2 został ustanowiony zakaz dyskryminacji. Zakres y zasady równości i zakazu dys- k ryminacji są bardzo szerokie, zarówno pod względem podmiotowym („wszyscy” ), jak i przedmiotowym (zakaz dyskryminacji „w życiu politycznym, społecznym lub gospoda r- czym z jakiejkolwiek przyczyny” ). Oczywiste jest, że równość w rozumieniu art. 32 ust. 1 Konst ytucji nie polega na tym, że w stosunku do wszystkich podmiotów obowiązują i są stosowane te same normy prawne. Zgodnie z ustalonym orzecznictwem Trybunału Konstytucyjnego z zasady równości, wyrażo- nej w art. 32 ust. 1 Konstytucji, wynika nakaz jednakowego traktowania podmiotów prawa w obrębie określonej klasy (kategorii). Wszystkie podmioty prawa charakteryzujące się w równym stopniu daną cechą istotną (relewantną) powinny być traktowane równo, a więc według jednakowej miary, bez zróżnicowań, zarówno dyskry minujących, jak i faworyzują- cych. To znaczy, że podmioty należące do tej samej kategorii muszą być traktowane równo, zaś podmioty należące do różnych kategorii mogą być traktowane różnie (por. wyrok i TK z : 13 grudnia 2007 r. , sygn. SK 37/06 , OTK ZU nr 11 / A /2007, poz. 157 ; 26 lutego 2008 r., sygn. SK 89/06 , OTK ZU nr 1 / A/2008, poz. 7 ; 22 lipca 2008 r., sygn. P 41/07 , OTK ZU nr 6/A/2008, poz. 109 ; 15 lipca 2010 r., sygn. K 63/07 , OTK ZU nr 6 / A/2010, poz. 60 ; 11 maja 2010 r. , sygn. SK 50/08 , OTK ZU nr 4 / A/2010 , poz. 34 oraz 23 lis topada 2010 r., sygn. K 5/10 , OTK ZU nr 9 / A/2010, poz. 106 ). W orzecznictwie Trybunału przyjmuje się także , że z nakazu równego traktowania podmiotów równych nie wynika „logicznie albo in- strumentalnie, nakaz nierównego traktowania nier ównych czy też zakaz równego traktowania nierównych” ( wyrok TK z 19 kwietnia 2011 r., sygn. P 41/09 , OTK ZU nr 3 / A/2011, poz. 25 ; zob. też: wyrok i TK z : 12 lipca 2012 r. , sygn. P 24/10 , OTK ZU nr 7 / A/2012, poz. 79 ; 3 mar- ca 2015 r., sygn. K 39/13 , OTK ZU nr 3 / A/2015, poz. 27 ; 25 września 2014 r., sygn. SK 4/12 , OTK ZU nr 8 / A/2014, poz. 95 oraz 30 września 2015 r., sygn. K 3/13 , OTK ZU nr 8 / A/2015, poz. 125 ). Ocena każdej regulacji prawnej z punktu widzenia zasady równości powinna być po- przedzona dokładnym zb adaniem sytuacji prawnej podmiotów i przeprowadzeniem analizy, jeśli chodzi o ich cechy wspólne i cechy różniące. Trybunał musi przede wszystkim ustalić, czy w ogóle zachodzi podobieństwo jej adresatów, a więc czy możliwe jest wskazanie istnie- nia wspólnej istotnej cechy faktycznej lub prawnej uzasadniającej konieczność ich równe go traktowani a . Uznanie, że podmioty są podobne, pozwala na podjęcie badania, czy podmioty podobne są traktowane podobnie przez przepisy prawa. Stwierdzenie zaś, że prawo nie traktu- OTK ZU A/2018 SK 10/16 poz. 1 13 j e podmiotów podobnych w sposób podobny (wprowadza zróżnicowanie), wymaga zbadania, czy takie zróżnicowanie jest dopuszczalne w świetle zasady równości. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału, odstępstwo takie jest dozwolone, jeżeli zróżnicowanie odpo wiada wymogom relewantności, proporcjonalności oraz powiązania z innymi normami, zasadami lub wartościami konstytucyjnymi, w tym w szczególności z zasadą sprawiedliwości społe cz- nej (por. wyrok i TK o sygn.: P 41/09 , P 24/10 , K 39/13 , K 3/13). Zakaz dyskry minacji wynikający z art. 32 ust. 2 Konstytucji nie jest tożsamy z zaka- zem różnicowania sytuacji podmiotów prawa. Jest to natomiast zakaz nieuzasadnionego, róż- nego kształtowania sytuacji podobnych podmiotów prawa, w procesie stanowienia oraz sto- sowania pra wa. Dyskryminacja oznacza zatem nieznajdujące uzasadnienia tworzenie różnych norm prawnych dla podmiotów prawa, które powinny być zaliczone do tej samej klasy (kate- gorii) albo nierówne traktowanie podobnych podmiotów prawa w indywidualnych przypad- kach, gdy zróżnicowanie nie znajduje podstaw w normach prawnych. Tak więc, dla oceny danej sytuacji jako dyskryminacji, albo jej braku, istotne jest określenie kryterium zróżnico- wania, a także ocena zasadności jego wprowadzenia. W w ypadku podmiotów podobnych, należ ących do tej samej klasy (kategorii) istotnej, domniemanie przemawia za brakiem zróż- nicowania ( por. wyrok TK o sygn. K 63/07). 4 .2. W yrażony w art. 41 ust. 4 Konstytucji obowiązek humanitarnego traktowania osób pozbawionych wolności jest konsekwencją ochr ony godności człowieka wyrażonej w art. 30 Konstytucji. Obejmuje on więcej niż tylko niestosowanie tortur, kar cielesnych oraz okrutnego, nieludzkiego i poniżającego traktowania. Traktowanie humanitarne musi uwzględniać minimalne potrzeby każdego człowieka , z uwzględnieniem przeciętnego pozio- mu życia w danym społeczeństwie i wymaga od władzy publicznej pozytywnych działań w celu zaspokojenia tych potrze b (por. wyrok i TK z : 26 maja 2008 r., sygn. SK 25/07 , OTK ZU nr 4 / A/2008, poz. 62 ; 20 listopada 2012 r. , s ygn. SK 3/12 , OTK ZU nr 10 / A/2012, poz. 123; 31 marca 2015 r., sygn. U 6/14 , OTK ZU nr 3 / A/2015, poz. 34 ). W tym kontekście w nauce prawa konstytucyjnego wskazuje się, że wykładnia Konstytucji nie powinna abstra- hować od realiów społecznych, m.in. warunków życia w gospodarstwach domowych, a także aprobowanych w społeczeństwie miar sprawiedliwości (por. L. Bosek, Glosa do wyroku Try- bunału Konstytucyjnego z dnia 26 maja 2008 r., sygn. SK 25/07, „Przegląd Sejmowy” nr 6/2008, s. 249). Jako że godność człowieka m a charakter nienaruszalny, prawo do traktowania huma- nitarnego, o którym mowa w art. 41 ust. 4 Konstytucji, jako jedno z niewielu praw obywatel- skich, ma charakter absolutny i nie może być w żadnych warunkach ograniczone (por. wyrok i TK o sygn. SK 25/07 i U 6/14). 4 .3. Powyższe wzorce konstytucyjne zostały przez s karż ącego wskazane związkowo . Skarżący formułuje zarzut nierówności w humanitarnym traktowaniu osób pozbawionych wolności . N ie podnosi samodzielnego zarzutu naruszenia istoty humanitarnego traktowan ia. N ie kwestionuje, że osoby pozbawione wolności, które nie otrzymują dodatkowych paczek żywnościowych, mają zapewnione – w zakresie wyżywienia – huma nitarne warunki odbywa- nia kary . Zarzut s karż ącego dotyczy zróżnicowania tych warunków w taki sposób, że c zęść osób pozbawionych wolności zostaje pozbawiona prawa do pozyskania dodatkowego comie- sięcznego oprowiantowa nia wyłącznie z powodu nieposiadania osób najbliższych (por. s . 7 skargi konstytucyjnej). 4 . 4 . Odwołując się do kryteriów badania zgodności zask arżonego przepisu z zasadą równości, Trybunał stwierdz ił , że cechą relewantną decydującą o wyodrębnieniu grupy pod- miotów podobnych jest pozbawieni e wolności. Trybunał wskazał , że dla całej tej grupy pod- OTK ZU A/2018 SK 10/16 poz. 1 14 miotów podobnych, tj. dla wszystkich osób pozbawionych wolności , u stawodawca wprowa- dził prawo do dodatkowej paczki żywnościowej. Zdaniem Trybunału, brzmienie zaskarżone- go przepisu nie daje podstaw do sformułowania odrębnego prawa do paczki zamówionej sa- modzielnie, przysługującego wszystkim pozbawionym wolnośc i, oraz odrębnego prawa do paczki zamówionej przez inną osobę, przysługującego tylko niektórym z nich. Niesłuszny jest więc argument s karż ącego, że skazany nieposiadający osób wyszczególnionych w dyspozycji art. 115 § 11 k.k. zostaje pozbawiony prawa do uz yskania raz w miesiącu paczki żywnościo- wej zamówionej przez osobę trzecią przebywającą na wolności . W ocenie Trybunału, posia- danie bądź nieposiadanie osób najbliższych nie różnicuje sytuacji prawnej osób pozbawio- nych wolności w zakresie możliwości otrzyman ia paczki żywnościowej, o której mowa w art. 113a § 3 k.k.w . Osoba skazana zachowuje prawo do otrzymania paczki żywnościowej raz w miesiącu, niezależnie od tego , czy ma na wolności osobę najbliższą w rozumieniu art. 115 § 11 k.k . Trybunał podziel ił pogląd Prokuratora Generalnego, że warunkiem otrzy- mania paczki żywnościowej przez osobę pozbawioną wolności jest posiadanie środków na pokrycie kosztów przygotowania takiej paczki, a to kryterium nie jest uzależnione od posia- dania bądź nieposiadania przez osadzon ego osób najbliższych. Dlatego też wskazane przez s karż ącego kryterium dotyczą ce sytuacji rodzinnej skazanych nie powoduje zróżnicowania ich sytuacji prawnej w kontekście prawa do otrzymywania paczek żywnościowych, o których mowa w art. 113a § 3 k.k.w . 4 . 5. Zarzut s karż ącego odnosi się w istocie do twierdzenia, że nie wszyscy skazani znajdują się w takiej samej sytuacji. Zdaniem Trybunału , zróżnicowanie to ma charakter fak- tyczny, a nie prawny , i dotyczy jedynie sposobu realizacji prawa do paczki. Brak osob y naj- bliższej w ogóle, a także brak osoby najbliższej, która zechce złożyć zamówienie, nie pozbawia skazanego przysługującego mu prawa. Ustawodawca nie ma wpływu na sytuację rodzinną skazanych, która ma znaczenie z punktu widzenia sposobu realizacji prawa do otrzymania dodatkowej paczki żywnościowej. Ustawodawca nie ma jednak, z konstytucyjnego punktu widzenia, obowiązku rozszerzenia kręgu osób uprawnionych do złożenia zamówienia na paczkę żywnościową, nie ma też możliwości zmuszenia kogokol- wiek do złożenia takiego zamówienia, niezależnie od tego, jak to odbiera skazany . Brak do- datkowej paczki żywnościowej może więc wynikać z indywidualnej sytuacji skazanego, nie wynika jednak z braku prawnej możliwości otrzymania paczki. Prawo takie , przyznane wolą ustawoda wcy, mają wszystkie osoby pozbawione wolności. U stawodawc a nie gwarantuje każdemu skazanemu dodatkowego oprowiantowania, ale też nie pozbawia tego prawa żadnej grupy skazanych . Zastosowane rozwiązanie , przyznające wszystkim skazanym prawo do do- datkowej pac zki żywnościowej, a jednocześnie rozszerzające prawo do złożenia zamówienia na tę paczkę na osoby najbliższe skazanemu , sprzyja realizacji konstytucyjnej zasady, zgodnie z którą rodzina objęta jest ochroną i opieką Rzeczypospolitej Polskiej. 4 . 6 . Argumen tacja Rzecznika Praw Obywatelskich, który zgłosił udział w postępowa- niu, odnosi się również do możliwości utrzymywania więzi z dowolnie wybranymi osobami. Wątpliwości Rzecznika dotyczą w szczególności relacji między zakwestionowanym przepi- sem a art. 105 § 1 k.k.w. , który stanowi, że skazanemu należy umożliwiać utrzymywanie wię- zi przede wszystkim z rodziną i innymi osobami bliskimi przez widzenia, korespondencję, rozmowy telefoniczne, paczki i przekazy pieniężne. Przepis ten uwzględnia umożliwianie utrzymywa nia więzi z osobami bliskimi m.in. dzięki paczkom . RPO zauważa sprzeczność między tym przepisem a normą zakwestionowaną w skardze konstytucyjnej. Trybunał pod- kreśla jednak, że tego rodzaju relacje norm nie podlegają kognicji Trybunału Konstytucyjne- go, któr y może orzekać jedynie o hierarchiczn ej zgodnoś ci zaskarżonych norm z przepisami wyższej rangi. Niemniej , w ocenie Trybunału , możliwe jest, w aktualnej sytuacji prawnej, OTK ZU A/2018 SK 10/16 poz. 1 15 utrzymywanie więzi z osobami bliskimi przez sfinansowanie paczki. Trybunał uwzględnia wyrażany w piśmiennictwie pogląd, że możliwość otrzymania przez skazanego paczki stano- wi jedną z form utrzymywania kontaktu z rodziną i osobami bliskimi i jest jednym ze star- szych przywilejów osób osadzonych w więzieniu. Prawo otrzymywania paczek jest ściś le związane z relacją skazanego z osobami bliskimi, bez wątpienia jest elementem tych relacji, a jego efektywna i rzeczywista realizacja może ostatecznie wpływać na końcowy indywidual- ny efekt resocjalizacyjny (por. K. Dąbkiewicz, Kodeks karny wykonawczy. K omentarz, War- szawa 2015 , s. 506; E. Dawidziuk, Traktowanie osób pozbawionych wolności we współcze- snej Polsce na tle standardów międzynarodowych, Warszawa 2013, s. 222). Trybunał pragnie jednak podkreślić, że w sytuacji gdy wszystkie paczki konfekcjonowane są przez służby wię- zienne według sporządzonej listy, osobiste zaangażowanie osób bliskich w przygotowanie paczki uległo znacznemu zredukowaniu. W konsekwencji Trybuna ł Konstytucyjny podzielił stanowisko Sejmu i Prokuratora Generalnego, że brak możliwości z łożenia zamówienia na paczkę żywnościową przez podmiot inny niż osoba najbliższa , w rozumieniu art. 115 § 11 k.k.w. , może zostać zrównoważony przekazaniem skazanemu środków pieniężnych na pokry- cie kosztów przygotowania paczki. Co prawda, zgodnie z art. 126 § 2 pkt 3 k.k.w. z każdego wpływu pieniężnego skazanego potrąca się 50%, ale nie więcej niż 4% jednego przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia pracowników, jednak fundusz ten jest gromadzony dla skazanego i zostanie mu przekazany w chwili zwolnienia z zak ładu karnego, w celu wy- korzystania na pokrycie kosztów przejazdu do miejsca zamieszkania i na utrzymanie , co również wzmacnia więzi z osobami, które przyczyniły się do powstania tego funduszu . Zdaniem Trybunału, brzmienie zaskarżonego przepisu nie jest zat em źródłem nierówności w zakresie możliwości utrzymywania więzi z dowolnie wybranymi osobami. Przyjęte rozwią- zanie mieści się w granicach swobody ustawodawcy i nie pozostaje w sprzeczności z warto- ściami i zasadami rangi konstytucyjnej. Z powyżs zych względ ów Trybunał stwierdził , że art. 113a § 3 k.k.w. , w brzmieniu obowiązującym od 1 lipca 2015 r. , w zakresie, w jakim przewiduje, że oprócz samego skaza- nego, zamówienie na paczkę żywnościową dla skazanego może złożyć tylko osob a najbliższ a , jest zgodny z art. 32 w związku z art. 41 ust. 4 Konstytucji.