SK 20/15

O R Z E C Z N I C T W O TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria A Warszawa, dnia 20 lutego 2018 r. Pozycja 7 POSTANOWIENIE z dnia 7 lutego 2018 r. Sygn. akt SK 20/15 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Michał Warciński – przewodniczący Leon Kieres Julia Przyłębska Stanisław Rymar Piotr Tuleja – sprawozdawca, po rozpoznaniu, n a posiedzeniu niejawnym w dniu 7 lutego 2018 r., połączonych skarg konsty- tucyjnych: 1) A . P . F . z 20 stycznia 2015 r. o zbadanie zgodności: a) art. 14 ust. 1 oraz, w zakresie, w jakim dotyczy on urządzania gier na automa- tach poza kasynami gry, art. 6 ust. 1 w związku z art. 2 ust. 3 - 5 oraz z art. 3 ustawy z dnia 19 listopada 2009 r. o grach hazardowych (Dz. U. Nr 2 01, poz. 1540, ze zm.), a także, w zakresie, w jakim sankcjonuje on urządzanie gier na automatach z naruszeniem p owyższych przepisów, art. 107 § 1 w związku z art. 6 § 2 oraz art. 53 § 35 ustawy z dnia 10 września 1999 r. – Kodeks karn y skarbowy (Dz. U. z 2013 r. poz. 186, ze zm.), z art. 42 ust. 1 zdanie pierwsze Konstytucji, a także z art. 22, art. 30 oraz art. 31 ust. 1 w związku z art. 2, art. 7, art. 9, art. 20, art. 31 ust. 3 zdanie pierwsze, art. 88 ust. 1 i 2, art. 90 ust. 1 oraz art. 91 ust. 3 Konstytucji, w związku z § 2 pkt 5 lit. d, § 4 ust. 1, § 8 ust. 1 - 3, § 9, § 10 ust. 1 ora z § 13a rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 23 grudnia 2002 r. w sprawie sposobu funkcjonowania krajowego systemu no- tyfikacji norm i aktów prawnych (Dz. U. Nr 239, poz. 2039, ze zm.) oraz w związku z art. 1 pkt 11 i art. 8 ust. 1 dyrektywy 98/34/WE Parlamentu Eu- ropejskiego i Rady z dnia 22 czerwca 1998 r. ustanawiającej procedurę udzie- lania informacji w dziedzinie norm i przepisów technicznych oraz zasad do- tyczących usług społeczeństwa informacyjnego (Dz. Urz. UE L 204 z 21.07.1998, s. 37, ze zm.), b) art. 30 § 5 zdanie pier wsze w związku z art. 53 § 35 i 35a ustawy z 10 wrze- śnia 1999 r. powołanej w punkcie 1 lit. a z art. 42 ust. 1, art. 46 oraz art. 64 ust. 1 - 3 w związku z art. 2 Konstytucji; 2) C . A . P . z 27 grudnia 2014 r. o zbadanie zgodności: a) art. 14 ust. 1 oraz, w zakresie, w jakim dotyczy on urządzania gier na automa- tach poza kasynami gry, art. 6 ust. 1 w związku z art. 2 ust. 3 i 4 oraz art. 3 ustawy z 19 listopada 2009 r. powołanej w punkcie 1 lit. a, a także, w zakre- OTK ZU A/2018 SK 20/15 poz. 7 2 sie, w jakim sankcjonuje on urządzanie gier na automatach z naruszeniem po- wyższych przepisów, art. 107 § 1 ustawy z 10 września 1999 r. powołanej w punkcie 1 lit. a, z art. 42 ust. 1 zdanie pierwsze Konstytucji, a także z art. 22, art. 30 , art. 31 ust. 1 oraz art. 41 ust. 1 zdanie pierwsze Konstytucji w związku z art. 2, art. 7, art. 9, art. 20, art. 31 ust. 3 zdanie pierwsze, art. 88 ust. 1 i 2, art. 90 ust. 1 oraz art. 91 ust. 3 Konstytucji, w związku z § 2 pkt 5 lit. d, § 4 ust. 1, § 8 ust. 1 - 3, § 9, § 10 ust. 1 ora z § 13a rozporządzenia z 23 grudnia 2002 r. powołanego w punkcie 1 lit. a oraz w związku z art. 1 pkt 11 oraz art. 8 ust. 1 dyrektywy 98/34/WE powołanej w punkcie 1 lit. a, b) art. 196 § 1 i 3 w związku z art. 40 § 1 pkt 1 - 3 i 5 oraz art. 193 § 2 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz. U. Nr 89, poz. 555 , ze zm.) w związku z art. 113 § 1 ustawy z 10 września 1999 r. powołanej w punkcie 1 lit. a „w zakresie, w jakim nie wyłączają od wydania opinii in- stytucji będącej jednostką organizacyjną organu nadrzędnego nad finanso- wym organem postępowania przygotowawczego, który prowadził postępo- wanie przygotowawcze, oraz osób będących pracownikami tego organu nad- rzędnego lub pełniących w nim służbę” , z art. 45 ust. 1 w związku z art. 2 Konstytucji; 3) A . P . F . z 8 marca 2015 r. o zbadanie zgodności: a) art. 14 ust. 1 oraz, w zakresie, w jakim dotyczy on urządzania gier na automa- tach poza kasynami gry, art. 6 ust. 1 w związku z art. 2 ust. 3 - 5 oraz art. 3 ustawy z 19 listopada 2009 r. powołanej w punkcie 1 lit. a, a także, w zakre- sie, w jakim sankcjonuje on urządzanie gier na automatach z naruszeniem po- wyższych przepisów, art. 107 § 1 w związku z art. 53 § 35 ustawy z 10 wrze- śnia 1999 r. powołanej w punkcie 1 lit. a, z art. 42 ust. 1 zdanie pierwsze Kon- stytucji, a także z art. 22, art. 30 oraz art. 31 ust. 1 w związku z art. 2, art. 7, art. 9, art. 20, art. 31 ust. 3 zdanie pierwsze, art. 88 ust. 1 i 2, art. 90 ust. 1 oraz art. 91 ust. 3 Konstytucji, w związku z § 2 pkt 5 lit. d, § 4 ust. 1, § 8 ust. 1 - 3, § 9, § 10 ust. 1 ora z § 13a rozporządzenia z 23 grudnia 2002 r. po- wołanego w punkcie 1 lit. a oraz w związku z art. 1 pkt 1 1 oraz art. 8 ust. 1 dyrektywy 98/34/WE powołanej w punkcie 1 lit. a, b) art. 196 § 1 i 3 w związku z art. 40 § 1 pkt 1 - 3 i 5 oraz art. 193 § 2 ustawy z 6 czerwca 1997 r. powołanej w punkcie 2 lit. b oraz z art. 113 § 1 ustawy z 10 września 1999 r. powołanej w punkcie 1 lit. a „w zakresie, w jakim nie wyłą- czają od wydania opinii instytucji będącej jednostką organizacyjną organu nadrzędnego na d finansowym organem postępowania przygotowawczego, który prowadził postępowanie przygotowawcze, oraz osób będących pracow- nikami tego organu nadrzędnego lub pełniących w nim służbę” , z art. 45 ust. 1 w związku z art. 2 Konstytucji; c) art. 30 § 5 zdanie p ierws ze w związku z art. 53 § 35 i 35a ustawy z 10 wrze- śnia 1999 r. powołanej w punkcie 1 lit. a z art. 42 ust. 1, art. 46 oraz art. 64 ust. 1 - 3 w związku z art. 2 Konstytucji, p o s t a n a w i a: na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 i 3 ustaw y z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. poz. 2072) umorzyć po- stępowanie . Orzeczenie zapadło jednogłośnie. OTK ZU A/2018 SK 20/15 poz. 7 3 UZASADNIENIE I Do Trybunału Konstytucyjnego wpłynęły trzy skargi konstytucyjne, w których zostały zakwestionowane o kreślone przepisy: ustawy z dnia 19 listopada 2009 r. o grach hazardowych (Dz. U. Nr 201, poz. 1540, ze zm.; dalej: u.g.h.), ustawy z dnia 10 września 1999 r. – Kodeks karny skarbowy (Dz. U. z 2013 r. poz. 186, ze zm.; dalej: k.k.s .), ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz. U. Nr 89 , poz. 555 , ze zm.; dalej: k.p.k.) . Skargi konstytucyjne, z uwagi na tożsamość przedmiotową, zostały przekazane do łącz- nego rozpoznania pod wspólną sygnaturą akt SK 20/15. 1. W skardze konstytucyjnej z 20 stycznia 201 5 r. (sygn. SK 20/15) A . P . F . (dalej: skar- żący) zakwestionował zgodność : a) art. 14 ust. 1 u.g.h., b) art. 6 ust. 1 w związku z art. 2 ust. 3 - 5 oraz z art. 3 u.g.h. w zakresie, w jakim dotyczy urządzania gier na automatach poza kasynami gry, c) art. 107 § 1 w związku z art. 6 § 2 i art. 53 § 35 k.k.s. w zakresie, w jakim sankcjonuje urządzanie gier na automatach z naruszeniem art. 14 ust. 1 oraz art. 6 ust. 1 w związku z art. 2 ust. 3 - 5 oraz z art. 3 u.g.h. – z ar t. 42 ust. 1 zdanie pierwsze, art. 22, art. 30 oraz art. 31 ust. 1 w związku z art. 2, art. 7, art. 9, art. 20, art. 31 ust. 3 zdanie pierwsze, art. 88 ust. 1 i 2, art. 90 ust. 1 oraz art. 91 ust. 3 Konstytucji w związku z § 2 pkt 5 lit. d, § 4 ust. 1, § 8 ust. 1 - 3, § 9, § 10 ust. 1 ora z § 13a rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 23 grudnia 2002 r. w sprawie sposobu funkcjonowania krajowego systemu notyfikacji norm i aktów prawnych (Dz. U. Nr 239, poz. 2039, ze zm.; da- lej: rozporządzenie w sprawie notyfikacji) oraz w związku z art. 1 pkt 11 i art. 8 ust. 1 dyrek- tywy 98/34/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 22 czerwca 1998 r. ustanawiającej procedurę udzielania informacji w dziedzinie norm i przepisów technicznych oraz zasad doty- czących usług społeczeństwa informacyjnego (Dz. Urz. UE L 204 z 21.07.1998, s. 37, ze zm.; dalej: dyrektywa 98/34/WE), d) art. 30 § 5 zdanie pierwsze w związku z art. 53 § 35 i 35a k.k.s. z art. 42 ust. 1, art. 46 oraz art. 64 ust. 1 - 3 w związku z art. 2 Konstytucji. 1.1. Skarga została złożona w związku z następującym stanem faktycz nym i prawnym: Skarżący został oskarżony o urządzanie gier na automatach z naruszeniem art. 3, art. 6 ust. 1 i art. 14 ust. 1 u.g.h. (jeden zarzut dotyczył urządzania gier o wygrane pienię ż n e; drugi – urządzania gier o charakterze loso wym w celach komercyjnych ). Wyrokiem z marca 2014 r. s ąd r ejonowy uznał skarżącego za winnego zarzucanych mu czynów, wyczerpujących dyspo- zycję art. 107 § 1 w związku z art. 6 § 2 k.k.s., i wymierzył mu karę gr zywny . Ponadto, na pod- stawie art. 30 § 5 k.k.s., orzekł przepadek na rzecz Skarbu Państwa urządzeń do gier losowych w postaci automatów „HOT SPOT” , nakazując ich zniszczenie, oraz przepadek zabezpieczo- nych środków pieniężnych. Sąd okręgowy, wyrokiem z września 2014 r., utrzymał w mocy wyrok sądu rejono- wego. 1. 2. Skarżący zarzucił, że na skutek zastosowania art. 14 ust. 1 i art. 6 ust. 1 u.g.h. oraz art. 107 § 1 k.k.s. została naruszona konstytucyjnie zagwarantowana wolność od odpowiedzial- ności karnej z a czyn, który nie był zabroniony pod groźbą kary przez ustawę obowiązującą w czasie jego popełnienia (art. 42 ust. 1 Konstytucji). Według skarżącego, skoro art. 14 ust. 1 OTK ZU A/2018 SK 20/15 poz. 7 4 i art. 6 ust. 1 u.g.h. nie zostały notyfikowane Komisji Europejskiej, zgodnie z art. 8 ust. 1 dy- rektywy 98/34/WE, to nie mogły być stosowane od chwili uchwalenia. Toteż nie została speł- niona przesłanka określoności czynów zabronionych pod groźbą kary. Ustanowienie przepisów rodzących ryzyko bezpodstawnego skazania narusza również zasadę rz etelnej legislacji oraz zasadę zaufania do państwa i stanowionego przez nie prawa (art. 2 Konstytucji). Zakwestiono- wane przepisy, wbrew zasadzie proporcjonalności (art. 31 ust. 3 Konstytucji), stanowiły źródło ryzyka bezpodstawnego obciążenia skarżącego od powiedzialnością karną. W ocenie skarżącego, art. 42 ust. 1 w związku z art. 88 ust. 1 i 2 oraz art. 2 Konstytucji został naruszony przez to, że ustawa o grach hazardowych została ogłoszona z naruszeniem § 13a rozporządzenia w sprawie notyfikacji, który w wypadku ustaw zawierających przepisy techniczne wymaga zawarcia informacji o notyfikacji przy ogłaszaniu ustawy w Dzienniku Ustaw i tym samym zabrania ogłoszenia ustawy zawierają cej przepisy techniczne, jeżeli noty- fikacja nie miała miejsca. W konsekwencji, naruszona została „wolność skarżącego od ponoszenia odpowiedzial- ności karnej za czyny, które zostały zabronione z naruszeniem przewidzianego prawem trybu oraz z naruszeniem prawa międzynarodowego” (art. 42 ust. 1 zdanie pierwsze w związku z art. 2, art. 7 , art. 9 oraz art. 90 ust. 1 i art. 91 ust. 3 Konstytucji). Naruszenia te są traktowane przez organy Unii Europejskiej jako poważne; „prowadzą wręcz do niestosowalności nienoty- fikowanych przepisów”. W świetle wyroku Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejsk iej (da- lej: TSUE) z 19 lipca 2012 r. w połączonych sprawach C - 213/11, C - 214/11 i C - 217/11, Fortuna sp. z o.o., Grand sp. z o.o. i Forta sp. z o.o. przeciwko Dyrektorowi Izby Celnej w Gdyni, prze- pisy tego rodzaju co art. 14 ust. 1 u.g.h. są przepisami techn icznym i w rozumieniu art. 1 pkt 11 dyrektywy 98/34/WE, wobec tego powinny być notyfikowane. Zdaniem skarżącego, brak no- tyfikacji oznacza, że art. 6 ust. 1 i art. 14 ust. 1 u.g.h. nie mogły mieć zastosowania do żadnych stanów faktycznych. W związku z tym wy nikająca z art. 107 § 1 k.k.s. norma, przewidująca odpowiedzialność karną za naruszenie nienotyfikowanych przepisów ustawy o grach hazardo- wych, jest niezgodna z powołanymi wzorcami konstytucyjnymi. Skarżący zarzucił, że skazanie go – na podstawie przepisów uchwalonych z narusze- niem trybu ustawodawczego, a także wbrew obowiązkowi wynikającemu ze zobowiązań mię- dzynarodowych Rzeczypospolitej Polskiej, a ponadto ogłoszonych niezgodnie z obowiązują- cymi przepi sami – spowodowało naruszenie prawa do godności (art. 30 Konstytucji). W ocenie skarżącego , zakwestionowane przepisy naruszają „prawo skarżącego do pro- wadzenia działalności gospodarczej ” (art. 22 Konstytucji) oraz „prawo do wolności w ogólno- ści” (art. 31 ust. 1 Konstytucji). Zakaz ustanowiony w art. 14 ust. 1 i art. 6 ust. 1 w związku z art. 2 ust. 3 i 4 u.g.h. nie spełnia kryterium proporcjonalności określonego w art. 22 i art. 31 ust. 3 Konstytucji. Po pierwsze , zakaz ten nie wywołuje żadnego skutku prawnego, gdyż zgod- nie z prawem Unii Europejskiej nie może być stosowany, a tym samym nie służy żadnemu konstytucyjnie uzasadnionemu celowi. Po drugie, nie istnieje żaden ważny interes publiczny, w rozumieniu art. 22 Konstytucji, uzasadniający zakaz urządzania gier na automatach, w któ- rych nie są przewid ziane żadne wygrane, czyli gier niemających nic wspólnego z hazardem . Tego rodzaju zakaz nie jest niezbędny w demokratycznym państwie ze względu na bezpieczeń- stwo państwa, porządek publiczny, ochronę środowiska, moralność publiczną, zdrowie pu- bliczne ani wolnośc i i prawa innych osób (art. 31 ust. 3 Konstytucji). Tym bardziej nie jest spełniony test proporcjonalności w zakresie, w jakim zakaz taki opatrzony jest sankcją karną , przewidującą także karę pozbawienia wolności. Naczelny Sąd Administracyjny w postanowie- n iu z 15 stycznia 2014 r., sygn. akt II GSK 686/13, zwrócił uwagę, że „gry, w których jedyna «wygrana» polega na możliwości kontynuowania gry lub rozpoczęcia nowej gry, jak również gry «o charakterze losowym», w których nie ma jakiejkolwiek wygranej rzeczow ej ani pienięż- nej – trudno nawet uznać za formę hazardu, jest to bowiem aktywność o charakterze czysto rozrywkowym. Korzystanie z tego typu gier jest możliwe przy wykorzystaniu innych urządzeń, OTK ZU A/2018 SK 20/15 poz. 7 5 do których społeczeństwo ma powszechny, nieograniczony dostęp (komputery, konsole, ta- blety, itp.). Nie istnieje więc jakikolwiek racjonalny powód – a tym bardziej powód związany z potrzebą ochrony wartości konstytucyjnych – dla którego zachodziłaby konieczność ograni- czenia wolności działalności gospodarczej w zakresi e urządzania takich gier”. 1.3. Odnośnie do art. 30 § 5 zdanie pierwsze k.k.s. skarżący postawił zarzut naruszenia zasady nullum crimen sine lege certa (art. 42 ust. 1 zdanie pierwsze w związku z art. 2 Konsty- tucji). W ocenie skarżącego, art. 30 § 5 zdanie pierwsze k.k.s., przewidujący przepadek rzeczy, został sformułowany w sposób wadliwy , gdyż ustawodawca posłużył się niedookreślonymi po- jęciami. Art. 53 § 35 k.k.s. odsyła do definicji zawartych w ustawie o grach hazardowych, ale tylko na potrzeby ro zdziału 9 k.k.s. („Przestępstwa skarbowe i wykroczenia skarbowe prze- ciwko organizacji gier hazardowych”); art. 30 § 5 k.k.s. mieści się zaś w rozdziale 3 („Prze- stępstwa skarbowe”). W świetle istniejących wątpliwości co do zakresu zastosowania art. 30 § 5 k .k.s., przepis ten nie spełnia wymogów wynikających z art. 42 ust. 1 i art. 46 w związku z art. 2 Konstytucji. Z tych samych względów art. 30 § 5 k.k.s. narusza prawo własności (art. 64 w związku z art. 2 Konstytucji) . Pozbawienie własności, mając charakte r sankcji karnej, może mieć miejsce wyłącznie na podstawie zrozumiałych dla obywateli i dostatecznie precy- zyjnych przepisów; art. 30 § 5 k.k.s. tych wymogów nie spełnia. 2. W skardze konstytucyjnej z 27 grudnia 2014 r. (pier wotna sygn. SK 21/15) C . A . P . (dalej: skarżący) zakwestionował zgodność : a) art. 14 ust. 1 u.g.h., b) art. 6 ust. 1 w związku z art. 2 ust. 3 i 4 oraz art. 3 u.g.h. w zakresie, w jakim dotyczy urządzania gier na automatach poza kasynami gry, c) art. 107 § 1 k.k.s. w zakresie, w jakim sankcjonuje urządzanie gier na automatach z naruszeniem art. 14 ust. 1 oraz art. 6 ust. 1 w związku z art. 2 ust. 3 i 4 oraz art. 3 u.g.h. – z art. 42 ust. 1 zdanie pierwsze, art. 22, art. 30, art. 31 ust. 1 oraz art. 41 ust. 1 zdanie pierwsze w związku z art. 2, art. 7, art. 9, art. 20, art. 31 ust. 3 zdanie pierwsze, art. 88 ust. 1 i 2, art. 90 ust. 1 oraz art. 91 ust. 3 Konstytucji w związku z § 2 pkt 5 lit. d, § 4 ust. 1, § 8 ust. 1 - 3, § 9, § 10 ust. 1 ora z § 13a rozporządzenia w sprawie notyfikacji oraz w związku z art. 1 pkt 1 1 i art. 8 ust. 1 dyrektywy 98/34/WE, d) art. 196 § 1 i 3 w związku z art. 40 § 1 pkt 1 - 3 i 5 oraz art. 193 § 2 k.p.k. i art. 113 § 1 k.k.s. „w zakresie, w jakim nie wyłączają od wydania opinii instytucji będącej jednostką orga nizacyjną organu nadrzędnego nad finansowym organem postępowania przygotowaw- czego, który prowadził postępowanie przygotowawcze, oraz osób będących pracownikami tego organu nadrzędnego lub pełniących w nim służbę”, z art. 45 ust. 1 w związku z art. 2 Konsty- tucji. 2.1. Skarga została złożona w związku z następują cym stanem faktycznym i prawnym: Skar żący został oskarżony o urządzanie gier na automacie poza kasynem gry wbrew art. 6 i art. 14 u.g.h. Sąd rejonowy wyrokiem z marca 2014 r. uznał skarżącego za winnego popeł- nienia zarzucanego mu czynu i za to na mocy art. 107 § 1 w związku z art. 2 § 2 w związku z art. 23 § 1 i 3 k.k.s., skazał go na karę 6 miesięcy pozbawienia wolności , z warunkowym za- wieszeniem jej wykonania na 2 lata , i grzywnę . Sąd ustalił , że automat jest typowym elektro- nicznym automatem podlegającym przepisom u.g.h., umożliwiającym uzyskanie wygranej rze- czowej w postaci punktów kredytowych. Na podstawie art. 29 pkt 1 i 2 k.k.s. sąd orzekł prze- padek na rzecz Skarbu Państwa automatu do gier i pieniędzy. Wyrok ten został utrzymany w mocy wyrokiem sądu okręgowego z sierpnia 2014 r. OTK ZU A/2018 SK 20/15 poz. 7 6 2.2. Uzasadnienie zarzutów dotyczących niekonstytucyjności art. 14 ust. 1, art. 6 ust. 1 u.g.h. i art. 107 § 1 k.k.s. jest tożsame z tym, które zostało przedstawio ne w skardze konstytu- cyjnej omówionej w punkcie 1. Skarżący dodatkowo wskazał jedynie, że w wyniku zastosowa- nia zaskarżonych przepisów naruszone zostało również prawo do wolności osobistej (art. 41 ust. 1 zdanie pierwsze Konstytucji). Skarżący, u zasadniają c zarzut niekonstytucyjności art. 196 § 1 i 3 k.p.k. we wskaza nym w skardze zakresie, podniósł, że zastosowanie tych przepisów spowodowało naruszenie kon- stytucyjnego prawa do sądu, a ściślej biorąc prawa do sprawiedliwie ukształtowanej procedury w sprawach karnych (art. 45 ust. 1 w związku z art. 2 Konstytucji). Zdaniem skarżącego, nie może być uznana za sprawiedliwą procedura, w ramach której kwestie wymagające wiadomo- ści specjalnych są rozstrzygane na podstawie opinii instytucji specjalistycznej, będącej jed- nostką organizacyjną organu nadrzędnego nad finansowym organem, który prowadzi postępo- wanie przygotowawcze i jest oskarżycielem publicznym w sprawie karnoskarbowej. Skarżący podkreślił, że opinia biegłego w sprawie karnej wpływa bezpośrednio na roz- strzygnięcie o odpowiedzialności karnej oskarżonego. W związku z tym, elementem sprawie- dliwej procedury sądowej muszą być gwarancje zapewniające bezstronność biegłego, który wydaje opinię w sprawie karnej. Bezstronności takiej nie gwarantuje ani art. 19 6 § 1 k.p.k., ani art. 196 § 3 k.p.k., który nakazuje powołanie innego biegłego, gdy ujawnią się powody osła- biające zaufanie do bezstronności powołanego pierwotnie biegłego, zwłaszcza że w orzecznic- twie sądowym przyjmuje się, iż wydanie opinii przez instyt ucję wchodzącą w skład struktury organu nadrzędnego nad finansowym organem postępowania przygotowawczego, prowadzą- cym postępowanie przygotowawcze i będącym oskarżycielem publicznym w sprawie, nie osła- bia zaufania do bezstronności biegłego (instytucji). Wed ług skarżącego, opisany problem „stanowi klasyczny wypadek pominięcia prawo- dawczego”. Ustawodawca, przewidując określone podstawy wyłączenia biegłego, pominął wy- padek, w którym biegły (instytucja) musi zostać wyłączony. Zdaniem skarżącego, nie mamy tu do c zynienia z luką w prawie, lecz właśnie z pominięciem, które miało miejsce w art. 196 § 1 k.p.k. w związku z art. 113 § 1 k.k.s. Z ostrożności, jako przedmiot kontroli, skarżący zakwe- stionował także art. 196 § 3 k.p.k. w związku z art. 113 § 1 k.k.s., na wy padek gdyby Trybunał uznał że pominięcie dotyczy tego właśnie przepisu. 3. W skardze konstytucyjnej z 8 marca 2015 r. (pierwotna sygn. S K 22/15) A . P .F. (dalej: skarżący) zakwestionował zgodność : a) art. 14 ust. 1 u.g.h., b) art. 6 ust. 1 w związku z art. 2 ust. 3 - 5 oraz z art. 3 u.g.h. w zakresie, w jakim dotyczy urządzania gier na automatach poza kasynami gry, c) art. 107 § 1 w związku z art. 53 § 35 k.k.s. w zakresie, w jakim sankcjonuje urządza- nie gier na automatach z naruszeniem art. 14 ust. 1 oraz art. 6 ust. 1 w związku z art. 2 ust. 3 - 5 oraz z art. 3 u.g.h. – z art. 42 ust. 1 zdanie pierwsze, art. 22, art. 30 oraz art. 31 ust. 1 w związku z art. 2, art. 7, art. 9, art. 20, art. 31 ust. 3 zdanie pierwsze, art. 88 ust. 1 i 2, art. 90 ust. 1 ora z art. 91 ust. 3 Konstytucji w związku z § 2 pkt 5 lit. d, § 4 ust. 1, § 8 ust. 1 - 3, § 9, § 10 ust. 1 ora z § 13a rozporządzenia w sprawie notyfikacji oraz w związku z art. 1 pkt 11 i art. 8 ust. 1 dyrektywy 98/34/WE, d) art. 196 § 1 i 3 w związku z art. 40 § 1 pkt 1 - 3 i 5 oraz art. 193 § 2 k.p.k. i z art. 113 § 1 k.k.s. „w zakresie, w jakim nie wyłączają od wydania opinii instytucji będącej jednostką organizacyjną organu nadrzędnego nad finansowym organem postępowania przygotowaw- czego, który prowadził postę powanie przygotowawcze, oraz osób będących pracownikami tego organu nadrzędnego lub pełniących w nim służbę”, z art. 45 ust. 1 w związku z art. 2 Konsty- tucji, OTK ZU A/2018 SK 20/15 poz. 7 7 e) art. 30 § 5 zdanie pierwsze w związku z art. 53 § 35 i 35a k.k.s. z art. 42 ust. 1, art. 46 oraz art. 64 ust. 1 - 3 w związku z art. 2 Konstytucji. 3.1. Skarga została złożona w związku z następują cym stanem faktycznym i prawnym: Sąd rejonowy, w yrokiem z czerwca 2014 r. , uznał skarżącego za winnego popełnienia czynu z art. 107 § 1 k.k.s. polegają cego na urządzaniu, bez koncesji, gier o charakterze loso- wym, w celach komercyjnych, na urządzeniu elektronicznym , tj. automacie , czym naruszył art. 6 ust. 1, art. 14 ust. 1 w związku z art. 2 ust. 3 i 5 u.g.h., i za to skazał go na karę grzywny oraz, na podstawie art. 30 § 5 k.k.s., orzekł przepadek „urządzenia o nazwie Multi Gaminator 42” na rzecz Skarbu Państwa. Sąd okręgowy, wyrokiem z listopada 2014 r., utrzymał w mocy wyrok sądu rejono- wego, uznając za oczywiście bezzasadną apelację skazanego. 3.2. Skarga konstytucyjna obejmuje przepisy zakwestionowane także w skargach kon- stytuc yjnych z 27 grudnia 2014 r. i z 20 stycznia 2015 r. Uzasadnienie postawionych zarzutów pokrywa się z argumentacją przytoczoną w wyżej omówionych skargach konstytucyjnych o pierwotnych sygnaturach: SK 20/15 i SK 21/15. 4 . Prokurator Generalny, w piśmie z 1 marca 2016 r., zajął następujące stanowisko: 1) art. 107 § 1 k.k.s. w zakresie, w jakim penalizuje prowadzenie i urządzanie g ier na automatach z naruszeniem art. 6 ust. 1 i art. 14 ust. 1 u.g.h. , jest zgodny z art. 42 ust. 1 zdanie pierwsze, art. 30, art. 41 ust. 1 zdanie pierwsze, art. 88 ust. 1 oraz art. 20 i art. 22 w związku z art. 2, art. 7, art. 9 i art. 31 ust. 3 oraz nie jest niezgodny z art. 88 ust. 2 Konstytucji, 2) art. 30 § 5 zdanie pierw sze w związku z art. 53 § 35 i 35a k.k.s. jest zgodny z art. 42 ust. 1 w związku z art. 2, art. 46 oraz art. 64 ust. 1 Konstytucji , 3) art. 196 § 1 w związku z art. 40 § 1 pkt 1 - 3 i 5 k.p.k. oraz w związku z art. 113 § 1 k.k.s. , w zakresie, w jakim nie wyłącza wydania w postępowaniu karnym skarbowym opinii przez instytucję będącą jednostką organizacyjną organu nadrzędnego nad finansowym o rganem postępowania przygotowawczego, który prowadził postępowanie przygotowawcze w danej sprawie, ani przez osoby będące pracownikami tego organu nadrzędnego lub pełniące w nim służbę, jest zgodny z art. 45 ust. 1 Konstytucji, 4) w pozostałym zakresie pos tępowanie podlega umorzeniu na podstawie art. 39 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 1 sierpnia 1997 r. o Trybunale Konstytucyjnym (Dz. U. Nr 102, poz. 643 , ze zm.) w związku z art 134 pkt 3 ustawy z dnia 25 czerwca 2015 r. o Trybunale Konstytucyj- nym (Dz. U. poz. 1 064 , ze zm.). 4 .1. Prokurator Generalny na wstępie odniósł się do kwestii formalnych dotyczących dopuszczalności i zakresu rozpoznania przez Trybunał Konstytucyjny skarg konstytucyjnych. Po pierwsze , Prokurator Generalny stwierdził, że niedopuszczalne jest orzekanie przez Trybunał o zgodności zaskarżonych przepisów z dyrektywą 98/34/WE i rozporządzeniem w sprawie notyfikacji. Po drugie , odwołując się do zasady falsa demonstratio non nocet , Prokurator Generalny przyjął, że przedmiotem kontroli (ujętym w p unkcie 1 petitum skarg) są zarzuty niezgodności art. 107 § 1 w związku z art. 6 § 2 i art. 53 § 35 k .k.s., w zakresie, w jakim penalizuje urządze- nie i prowadzenie gi er na automatach wbrew art. 6 ust. 1 i art. 14 ust. 1 u.g.h. , oraz art. 14 ust. 1 i art. 6 ust. 1 w związku z art. 2 ust. 3 - 5 oraz art. 3 u.g.h. z art. 42 ust. 1 zdanie pierwsze, art. 30, art. 41 ust. 1 zdanie pierwsze, art. 88 ust. 1 i 2 oraz art. 20 i art. 22 w związku z art. 2, art. 7, art. 9, art. 31 ust. 1 i 3 , oraz art. 90 ust. 1 i art. 91 ust. 3 Konstytucji. Prokurator Generalny, odnosząc się do tak zakreślonego przedmiotu skarg konstytucyj- nych , stwierdził, że problem y konstytucyjne , związane z naruszeniem trybu ustawodawczego OTK ZU A/2018 SK 20/15 poz. 7 8 na skutek braku uprzedniej n otyfikacji Komisji Europejskiej a rt. 14 ust. 1 u.g.h. , a także z na- ruszeniem przez ten przepis wolności działalności gospodarczej i związanej z tym z asady pro- porcjonalności, zostały ostatecznie rozstrzygnięte przez Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 11 marca 2015 r., sygn. P 4/14. W związku z tym , w zakresie dotyczącym zarzutów niezgod- ności art. 14 ust. 1 u.g.h. z art. 2, art. 7 w związku z art. 9 oraz art. 20 i art. 22 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji, występuje przesłanka umorzenia postępowania w postaci ne bis in idem . W o cenie Prokurator a Generalnego, zważywszy na formalny charakter zarzutów , nie- celowe byłoby także prowadzenie postępowania w zakresie dotyczącym kontroli zgodności ar t. 6 ust. 1, art. 2 ust. 3 - 5 oraz art. 3 u.g.h. z art. 2, art. 7 i art. 9 oraz z art. 20 i art. 22 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji, gdyż kwestia wpływu braku notyfikacji na naruszenie konstytucyj- nego trybu ustawodawczego oraz ograniczenia wolności działalności gospodarczej w sferze gier na automatach została już jednoznacznie i ostateczni e rozstrzygnięta w sprawie o sygn. P 4/14 , w odniesieniu do wszystkich przepisów ustawy o grach hazardowych. W związku z tym postępowanie w tym zakresie podlega umorzeniu ze względu na zbędność wydania wyroku. Prokurator Generalny zwrócił uwagę, że skarżąc y , oprócz wzorców kontroli , które były przedmiotem analizy w sprawie o sygn. P 4/14, wskazali także inne przepis y Konstytucji. Jed- nak, w opinii Prokuratora Generalnego, skarżący nie uzasadnili zarzutów niezgodności przepi- sów zakwestionowanych w punkcie 1 petitum poszczególnych skarg z tymi wzorca mi, co skut- kuje umorzeniem postę powania w tym zakresie ze względu na niedopuszczalność wydania wy- roku. 4 .2. Podsumowując analizę formalną skarg konstytucyjnych, Prokurator Generalny uznał, że w zakresie dotyczący m zarzutów sformułowanych w punkcie 1 petitum skarg konsty- tucyjnych, merytorycznemu rozpoznaniu podlegają tylko zarzuty dotyczące niezgodności art. 107 § 1 k .k.s., w zakresie, w jakim sankcjonuje prowadzenie i urządzanie gier na automatach z naruszeniem art. 6 ust. 1 i art. 14 ust. 1 u.g.h. , z art. 42 ust. 1 zdanie pierwsze , art. 30, art. 41 ust. 1 zdanie pierwsze, art. 88 ust. 1 i 2 oraz art. 20 i art. 22 w związku z art. 2, art. 7, art. 9 i art. 31 ust. 3 zdanie pierwsze Konstytucji. 4 .2.1. Dokonując oceny merytorycznej art. 107 § 1 k.k.s., Prokurator Generalny pod- kreślił, że – w świetle argumentacji skarżących – problem dotyczy oceny zgodności z Konsty- tucją stanu prawnego, w którym art. 107 § 1 k.k.s. penalizuje zachowania zabronione przez art. 6 ust. 1 i art. 14 ust. 1 u.g.h. Zdaniem skarżących, wskazane przepisy u.g.h. zostały uchwalone z naruszeniem trybu ustawodawczego , a następnie ogłoszone niezgodni e z obowiązującymi przepisami, nie powinny więc być stosowane. Wobec takiego ujęcia zarzutów , źródł em ni ekon- stytucyjności art. 107 § 1 k .k.s. jest w is tocie brak notyfikacji art. 6 ust. 1 i art. 14 ust. 1 u.g.h. , dookreślających znamię czynu zabronionego w postaci działania „ wbrew przepisom ustawy ” . W ocenie Prok uratora Generalnego, w sytuacji gdy art. 6 ust. 1 i art. 14 ust. 1 u.g.h. zostały ustanowione w sposób zgodny z wymaganiami konstytucyjnymi (zob. wyrok o sygn. P 4/14) , należy przyjąć, że art. 107 § 1 k .k.s. w zakresie , w jakim penalizuje naruszenie przepisów ustawy o grach hazardowych, nie narusza ani wyrażonej w a rt. 2 Konstytucji zasady ochrony zaufania obywatela do państwa i stanowionego przez nie prawa , ani art. 7 oraz art. 9 Konstytu- cji. Zdaniem Prokuratora Generalnego, nie można uznać, że art. 107 § 1 k.k.s. prowadzi do naruszenia zas ady ponoszenia odpowiedzialności karnej jedynie za czyn zabronion y pod groźbą kary przez ustawę prawidłowo ogłoszoną, obowiązu jącą w czasie jego popełnienia oraz zasady dostatecznej określoności czynów karalnych (art. 42 ust. 1 i art. 88 ust. 1 Konstytucji ) . Nie narusza też prawa człowieka do godności (art. 30 Konstytucji), a także prawa do nietykal- ności osobistej i wolności osobistej (art. 41 ust. 1 zdanie pierwsze Konstytucji ). Wzorzec w po- staci art . 88 ust. 2 Konstytucji jest natomiast nieadekwatnym wzorcem kontroli w badanej spra- wie. OTK ZU A/2018 SK 20/15 poz. 7 9 4 .2.2. Zdaniem Prokuratora Generalnego, za niezasadny należy także uzn ać zarzut nie- zgodności art. 107 § 1 k .k.s. w zakresie, w jakim penalizuje urządzanie i prowadzenie gier na automatach z naruszeniem art. 6 ust. 1 i ar t. 14 ust. 1 u.g.h., z art. 20 i art. 22 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji. Prokurator Generalny zauważył, że art. 107 § 1 k.k.s. bezpośrednio nie wprowadza ograniczenia swobody prowadzenia działalności gospodarczej w zakresie urządzania i prowa- dzenia gier na automatach, lecz jedynie penalizuje działania polegające na naruszeniu przepi- sów ustawy o grach hazardowych , wprowadzających takie ograniczenie. Z uzasadnienia skarg konstytucyjnych wynika przy tym, że argumentacja odnosząca się do naruszenia swob ody dzia- łalności gospodarczej przez art. 107 § 1 k.k.s. dotyczy przede wszystkim przepisów ustawy o grach hazardowych zakazujących urządzania i prowadzenia gier hazardowych poza kasynami gry. Prokurator Generaln y, nawiązując do wyroku o sygn. P 4/14, podkr eślił, że przewi- dziana w art. 107 § 1 k .k.s. sankcja karn a nie służy jedynie gwarantowaniu przestrzegania usta- wowych warunków urządzania gier hazardowych. Przepis ten penalizuje naruszenie ograniczeń ustanowionych w art. 6 ust. 1 i art. 14 ust. 1 u.g.h. , k tóre to ograniczenia są konsekwencją stwierdzonych przez ustawodawcę negatywnych zjawisk społeczno - gospodarczych w tym ob- szarze, a mianowicie nielegalnej działalności hazardowej, rozwoju przestępczości, nadużyć po- datkowych czy uzależnienia od hazardu. Z ty ch względów uzasadnione konstytucyjnie jest spe- nalizowanie w art. 107 § 1 k.k.s. zachowań polegających na naruszeniu ograniczeń ustanowio- nych w przepisach ustawy o grach hazardowych. W konsekwencji , zdaniem Prokuratora Generalnego, zasadne jest stwierdzeni e, ż e art. 107 § 1 k.k.s. w zakresie, w jakim penalizuje prowadzenie i urządzanie gier na au tomatach z naruszeniem art. 6 ust. 1 i art. 14 ust. 1 u.g.h. , jest zgodny z art. 42 ust. 1 zdanie pierwsze, art. 30, art. 41 ust. 1 zdanie pierwsze, art. 88 ust. 1 oraz art. 20 i art. 22 w związku z art. 2, art. 7, art. 9 i art. 31 ust. 3 oraz nie jest niezgodny z art. 88 ust. 2 Konstytucji. 4.3. Prokurator Generalny uznał także za niezasadny zarzut niezgodności art. 30 § 5 zdanie pierw sze w związku z art. 53 § 35 i 35a k .k.s. , ze względu na jego niedookreśloność, z art. 2 w związku z art. 42 ust. l, art. 46 i art. 64 ust. 1 Konstytucji. Prokurator Generalny wskazał, że w kodeksie karnym skarbowym nie zostały zdefinio- wane pojęcia gry losowej, gry na automacie oraz zakładu wzajemnego, użyte w art. 30 § 5 zda- nie pi erwsze k.k.s. W art. 53 § 35 i 35a k.k.s. ustawodawca przyjął rozwiązanie, zgodnie z któ- rym w sprawach karnych skarbowych pojęcia z zakresu gier haz ardowych mają znaczenie na- dane im w ustawie o grach hazardowych. Przyjęte zaś w ustawie o grach hazardowych definicje pojęć: gra losowa, gra na automacie oraz zakład wzajemny , są sformułowane w sposób na tyle precyzyjny, jasny i komunikatywny, że nie powinny budzić (i nie budzą) wątpliwości interpre- tacyjnyc h w praktyce. Zgod nie z art. 53 § 35 k .k.s., pojęcia gry losowej, gry na automacie oraz zakładu wza- jemnego mają znaczenie nadane im w ustawie o grach hazardowych, jeżeli są użyte w rozdziale 9 k.k.s. W ocenie Prokuratora Generalnego, n ie znaczy to jednak , że w w ypadku orzekania przepadku na podstaw ie art. 30 § 5 zdanie pierwsze k .k.s. (pomieszczonym w rozdziale 3) , wy- mienione pojęcia powinny być rozumiane inaczej, aniżeli wynika to z ich definicji zwartych w ustawie o grach hazardowych. W razie skazania za przestępstwo z art. 107 § 1 - 3 k.k.s. orze- czenie przepadku na podstawie art. 30 § 5 zdani e pierwsze tej ustawy może dotyczyć wyłącznie wymienionych w art. 107 § 1 - 3 k.k.s. przedmiotów związanych z grą losową, grą na automacie lub zakładem wzajemnym, w rozumieniu przyjętym w ustawie o grach hazardowych. Brak jest zatem podstaw do uznania, że zawarte w art. 30 § 5 zdanie pierwsze k.k.s. pojęcia gry losowej, gry na automacie i zakładu wzajemnego są niedookreślone w stopniu umożliwiającym orga- nom stosuj ącym ten przepis dowolność ustalania zakresu przedmiotowego wskazanych pojęć OTK ZU A/2018 SK 20/15 poz. 7 10 oraz stwarzają obywatelom niepewność co do ciążących na nich obowiązków. W w ypadku urządzenia do gier na automatach wydaje się nie budzić wątpliwości, że chodzi o automat, na którym p rowadzone są gry. Prokurator Generalny uznał, że z zastosowaniem powszechnie przyjętych i dopuszczal- nych metod wykładni, możliwa jest racjonalna, poprawna logicznie i funkcjonalnie oraz spójna systemowo, zgodna z Konstytucją interpretacja art. 30 § 5 zdanie pierw sze w związku z art. 53 § 35 i 35a k.k.s . Brak jest przy tym danych wskazujących, że regulacja ta w praktyce budzi daleko idące, istotne rozbieżności interpretacyjne, które mogłyby wskazywać na naruszenie konstytucyjnych standardów określoności przepisów prawnych. W związku z tym art. 30 § 5 zdanie pierw sze w związku z art. 53 § 35 i 35a k.k.s. jest zgodny z art. 2 w związku z art. 42 ust. 1, art. 46 oraz art. 64 ust. 1 Konstytucji. 4.4. Prokurator Generalny stwierdził, że w odniesieniu do normy praw nej dekodowanej z art. 196 § 3 w związku z art. 40 § 1 pkt 1 - 3 i 5, w związku z art. 193 § 2 k .p.k. oraz w zw ią zku z art. 113 § 1 k .k.s., istota problemu dotyczy konstytucyjności stanu prawnego, w którym, zda- niem s karżących , występuje pominięcie ustawodawcze polegające na braku regulacji prawnej wyłączającej możliwość wydania opinii w postępowaniu karnym skarbowym przez instytucję będącą jednostką organizacyjną organu nadrzędnego nad finansowym organem postępowania przygotowawczego, prowadzącym po stępowanie przygotowawcze w sprawie o przestępstwo skarbowe, oraz przez osoby będące pracownikami tego organu nadrzędnego. Skarżący upatrują stanu niezgodnego z Konstytucją w braku dodatkowej, bezwzględnej przesłanki wyłączającej wydawanie opinii przez określone instytucj e oraz osoby w nich zatrudnione, przy czym argu- mentacja dotycząca art. 196 § 3 k.p.k. ma na celu przede wszystkim wzmocnienie zarzutów dotyczących niekonstytucyjności regulacji zawartej w art. 196 § 1 w związku z art. 40 § 1 pkt 1 - 3 i 5 k.p.k. i art. 113 § 1 k.k.s. W ocenie Prokuratora Generalnego, brak regulacji wyłączającej wydanie w postępowa- niu karnym skarbowym opinii przez instytucję pozostającą w strukturze organizacyjnej finan- sowych organów postępowania przygotowawczego bądź też or ganów nad nimi nadrzędnych, jak również przez osoby zatrudnione w takich instytucjach, nie pozbawia oskarżonego (podej- rzanego) w sprawie o przestępstwo skarbowe prawa do sądu (art. 45 ust. 1 Konstytucji) . W szczególności zaś nie prowadzi do takiego ukształ towania postępowania karnego skarbowego w tych sprawach, które naruszałoby konstytucyjne standardy dotyczące rzetelności procedural- nej. Reasumując, Prokurator Generalny podniósł, że o pinia biegłego (instytucji specjali- stycznej lub naukowej) nie pozostaje p oza kontrolą organów p rocesowych oraz stron, mimo że poświęcona jest kwestiom, których stwierdzenie wymaga wiadomości specjalnych. W świetle aktualnie obowiązującego stanu prawnego, nie ma żadnych podstaw do wartościowania opinii biegłych w zależności od podmiotu, który tę opinię przygotowywał. Kryteria oceny wyników pracy biegłego (instytucji) opierają się na weryfikacji wiedzy, kompetencji i rzetelności bie- głego oraz jasności i zupełności opinii. Nie ma też procesowych przeszkód, aby kwestionować zarówno sposób przeprowadzenia ekspertyzy, zastosowane metody, osiągnięte wyniki, jak i za- prezentowane w opinii wnioski. Nie można zatem z góry odrzucać w sposób generalny wszyst- kich opinii sporządzonych przez całą strukturę placówek specjalistycznych ani też pos zczegól- nych opinii wyłącznie z powodu ich pochod zenia z określonych instytucji. P onadto świadome przedstawienie nierzetelnej, nieobiektywnej opinii może wiązać się z poniesieniem odpowie- dzialności karnej. Dotyczy to także osób opracowujących opinie w imien iu instytucji specjali- stycznych (naukowych). W związku z tym Prokurator Generalny zajął stanowisko, że art. 196 § 1 w związku z art. 40 § 1 pkt 1 - 3 i 5 k.p.k. oraz w związku z art. 113 § 1 k.k.s. w zakresie, w jakim nie wy- łącza wydania w postępowaniu karnym skarbowym opinii przez instytucję będącą jednostką OTK ZU A/2018 SK 20/15 poz. 7 11 organizacyjną organu nadrzędnego nad finansowym organem postępowania przygotowaw- czego, który prowadził postępowanie przygotowawcze w danej sprawie, ani przez osoby bę- dące pracownikami tego organu na drzędnego lub pełniące w nim służbę, jest zgodny z art. 45 ust. 1 Konstytucji. Zarzut naruszenia art. 2 Konstytucji Prokurator Generalny uznał za nieuza- sadniony. II Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje: 1. Zakres zaskarżenia. Trybunał, uwzględnia jąc petitum i uzasadnienie poszczególnych skarg konstytucyj- nych, połączonych do wspólnego rozpoznania, ustalił, że skarżący wnieśli o stwierdzenie nie- zgodności: a) art. 14 ust. 1 ustawy z dnia 19 listopada 2009 r. o grach hazardowych (Dz. U. z 2018 r. poz. 165 ; dalej: u.g.h.), w brzmieniu obowiązującym do 2 września 2015 r., b) art. 6 ust. 1 w związku z art. 2 ust. 3 - 5 i art. 3 u.g.h., w brzmieniu obowiązującym do 31 marca 2017 r. , w zakresie, w jakim dotyczy urządzania gier na automatach poza kasynami gry , c) art. 107 § 1 w związku z art. 6 § 2 i art. 53 § 35 ustawy z dnia 10 września 1999 r. – Kode ks karny skarbowy (Dz. U. z 2017 r. poz. 2226 ; dalej: k.k.s.), w brzmieniu obowiązującym do 31 marca 2017 r., w zakresie, w jakim sankcjonuje urządzanie gier na automatach z naru- szeniem art. 3, art. 6 ust. 1 i art. 14 ust. 1 w związ ku z art. 2 ust. 3 - 5 u .g.h. – z art. 42 ust. 1 zdanie pierwsze, art. 22, art. 30, art. 31 ust. 1 oraz art. 41 ust. 1 zdanie pierwsze w związku z art. 2, art. 7, art. 9, art. 20, art. 31 ust. 3 zdanie pierwsze, art. 88 ust. 1 i 2, art. 90 ust. 1 oraz art. 91 ust. 3 Konstytucji , w związku z § 2 pkt 5 lit. d, § 4 ust. 1 , § 8 ust. 1 - 3, § 9, § 10 ust. 1 ora z § 13a rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 23 grudnia 2002 r. w spra- wie sposobu funkcjonowania krajowego systemu notyfikacji norm i aktów prawnych (Dz. U. Nr 239, poz. 2039, ze zm.; dalej: rozporządzenie w sprawie notyfikacji) oraz w związku z art. 1 pkt 11 i art. 8 ust. 1 dyrektywy 98/34/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 22 c zerwca 1998 r. ustanawiającej procedurę udzielania informacji w dziedzinie norm i przepisów tech- nicznych oraz zasad dotyczących usług społeczeństwa informacyjnego (Dz. Urz. UE L 204 z 21.07.1998, s. 37, ze zm.; dalej: dyrektywa 98/34/WE), d) art. 30 § 5 zd anie pierwsze w związku z art. 53 § 35 i 35a k.k.s., w brzmieniu obo- wiązującym do 30 czerwca 2015 r., z art. 42 ust. 1, art. 46 oraz art. 64 w związku z art. 2 Kon- stytucji, e) art. 196 § 1 i 3 w związku z art. 40 § 1 pkt 1 - 3 i 5 oraz art. 193 § 2 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz. U. z 2017 r. poz. 1904 , ze zm. ; dalej: k.p.k.) oraz w związku z art. 113 § 1 k.k.s., w zakresie, w jakim nie wyłącza wydania – w po- stępowaniu karnym skarbowym – opinii, przez instytucję będącą jedno stką organizacyjną or- ganu nadrzędnego nad finansowym organem postępowania przygotowawczego, który prowa- dził postępowanie przygotowawcze w danej sprawie, bądź przez osoby będące pracownikami tego organu nadrzędnego lub pełniące w nim służbę, z art. 45 ust. 1 w związku z art. 2 Konsty- tucji. Za kwestionowane przepisy podlegały ocenie Trybunału w brzmieniu, które obowiązy- wało w czasie popełnienia czynów, za które skarżący zostali skazani wyrokami sądów. Póź- niejsze zmiany brzmienia art. 6 ust. 1 i art. 14 ust. 1 u.g.h. oraz art. 30 § 5 zdanie pierwsze i art. 107 § 1 k.k.s. nie są równoznaczne z utratą przez badane przepisy mocy obowiązującej w ro- zumieniu art. 59 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępo- wania przed Trybunałem Ko nstytucyjnym (Dz. U. poz. 2072; dalej: otpTK). Stwierdzenie, że OTK ZU A/2018 SK 20/15 poz. 7 12 uchylony (zmieniony) przepis nadal wywiera określone skutki dla obywateli i może być nadal zastosowany w praktyce stanowi negatywną przesłankę umorzenia postępowania na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 4 otpTK (zob. np. postanowienia TK z: 13 października 1998 r., sygn. SK 3/98, OTK ZU nr 5/1998, poz. 69; 30 grudnia 1999 r., sygn. SK 16/99, OTK ZU nr 7/1999, poz. 173; 5 kwietnia 2016 r., sygn. K 3/15, OTK ZU A/2016, poz. 7). 2. Analiza formalnopr awna. W świetle utrwalonego orzecznictwa Trybunału, merytoryczne rozpoznanie zarzutów sformułowanych w skardze konstytucyjnej jest uzależnione od spełnienia wszystkich warun- ków jej dopuszczalności (zob. postanowienie z 1 marca 2010 r., sygn. SK 29/08, OTK ZU nr 3/A/2010, poz. 29 i powołane tam orzecznictwo). Podkreślić również należy, że skład roz- strzygający sprawę nie jest związany stanowiskiem zajętym w ramach rozpoznania wstępnego (zob. np. postanowienie z 30 czerwca 2008 r., sygn. SK 15/07, OTK ZU nr 5/A/2008, poz. 98). Trybunał Konstytucyjny na każdym etapie postępowania bada, czy nie zachodzi któraś z ujem- nych przesłanek procesowych, skutkująca umorzeniem postępowania. Dopuszczalność merytorycznego rozpoznania skargi konstytucyjnej (także wniosku cz y pytania prawnego) zależy od stwierdzenia braku ujemnych przesłanek procesowych. Pozostają one wspólne dla wszystkich sposobów inicjowania postępowania przed Trybunałem (zob. po- stanowienie TK z 29 kwietnia 2015 r., sygn. P 23/15, OTK ZU nr 4/A/2015, poz. 61). Zaliczają się do nich m.in.: – zakaz ponownego orzekania w sprawie prawomocnie osądzonej ( ne bis in idem , res iudicata ), będący następstwem prawomocności orzeczeń Trybunału (art. 190 ust. 1 Konstytu- cji), – niedopuszczalność kwestionowania przed Trybunałem stosowania prawa i rozstrzy- gania sporów o wykładnię, gdyż to nie należy do konstytucyjnej kognicji Trybunału, – niespełnienie wymagań formalnych pisma inicjującego postępowanie. Wystąpienie którejkolwiek z wyżej wymienionych ujemny ch przesłanek procesowych rodzi obowiązek umorzenia postępowania przez Trybunał . 2.1. Zarzuty dotyczące art. 6 ust. 1 oraz art. 14 ust. 1 u.g.h. 2.1 .1. Zarzuty sformułowane w skargach konstytucyjnych zasadzają się na twierdzeniu, że w wyniku naruszenia trybu ustawodawczego, którego źródłem jest brak notyfikacji Komisji Europejskiej art. 6 ust. 1 i art. 14 ust. 1 u.g.h. , doszło do naruszenia: zasady ponoszenia odpo- wiedzialności karnej za czyny zabronione przez ustawę obowiązującą w czasi e ich popełnienia oraz zasady określoności przepisów przewidujących taką odpowiedzialność (art. 42 ust. 1 zda- nie pierwsze Konstytucji), prawa do godności (art. 30 Konstytucji), prawa do wolności osobi- stej (art. 41 ust. 1 zdanie pierwsze Konstytucji), wolno ści działalności gospodarczej (art. 20 i art. 22 Konstytucji w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji) oraz „prawa do wolności w ogól- ności” (art. 31 ust. 1 Konstytucji). Zdaniem skarżących, brak n otyfikacji Komisji Europejskiej art. 6 ust. 1 i art. 14 ust. 1 u.g.h., pozostaje w ścisłym związku z podstawą odpowiedzialności karnoskarbowej, a także z ograniczeniem swobody działalności gospodarczej w zakresi e gier hazardowych. Dlatego też, w ich ocenie, zasadny jest także zarzut niezgodności art. 107 § 1 w związk u z art. 53 § 35 k.k.s. w zakresie, w jakim sankcjonuje urządzanie gier na automatach z naruszeniem art. 14 ust. 1 oraz art. 6 ust. 1 w związku z art. 2 ust. 3 - 5 i art. 3 u.g.h., z wskazanymi w petitum skarg prze- pisami, oraz zarzut niezgodności art. 30 § 5 zdanie pierwsze w związku z art. 53 § 35 i 35a k.k.s. z art. 42 ust. 1, art. 46 oraz art. 64 ust. 1 - 3 w związku z art. 2 Konstytucji. Należy podkreślić , że zarzuty skarżących, odnośnie do naruszenia ich wolności i praw podmiotowych, wiążą się ściśle z zar zutem natury formalnej, dotyczącym naruszenia trybu ustawodawczego przez brak notyfikacji Komisji Europejskiej zaskarżonych przepisów ustawy OTK ZU A/2018 SK 20/15 poz. 7 13 o grach hazardowych. Ocena art. 6 ust. 1 i art. 14 ust. 1 u.g.h. w świetle tak postawionego za- rzutu wymaga łaby zate m ustalenia, czy notyfikacja stanowi element trybu ustawodawczego. Trybunał, mając na względzie specyfikę zarzutów sformułowanych w skargach konstytucyj- nych, przyjął, że skarżący uprawdopodobnili, iż problem notyfikacji art. 6 ust. 1 i art. 14 ust. 1 u.g.h . ma wpływ na ocenę, czy zakwestionowane przepisy naruszają wskazane wolności i prawa skarżących. Problem ten był już jednak przedmiotem analizy w wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 11 marca 2015 r., sygn. P 4/14 (OTK ZU nr 3/A/2015, poz. 30). Okoliczność ta ma znaczenie z punktu widzenia dopuszczalności merytorycznego rozpoznania skarg kon- stytucyjnych w zakresie badania konstytucyjności art. 6 ust. 1 i art. 14 ust. 1 u.g.h. 2.2 . Wyrok Trybunału Konstytucyjnego w sprawie o sygn. P 4/14. P odstawowy zarzut (podnoszony we wszystkich trzech skargach konstytucyjnych), do- tyczący problemu braku notyfikacji przepisów technicznych, został rozpoznany w wyroku Try- bunału z 11 marca 2015 r., sygn. P 4/14, na tle a rt. 14 ust. 1 u.g.h. P rzepis ten w brzmieniu obowiązującym od 1 stycznia 2010 r. (data wejścia w życie u.g.h.) do 2 września 2015 r. prze- widywał: „Urządzanie gier cylindrycznych, gier w karty, gier w kości oraz gier na automatach dozwolone jest wyłącznie w kasynach gry”. Trybunał Konstytuc yjny w wyroku z 11 marca 2015 r., sygn. P 4/14, stwierdził, że no- tyfikacja przepisów technicznych określona w dyrektywie 98/34/WE, implementowanej do polskiego porządku prawnego rozporządzeniem w sprawie notyfikacji, nie jest elementem kon- stytucyjnej proce dury ustawodawczej. Stąd też dochowanie czy też niedochowanie procedury notyfikacyjnej nie ma wpływu na ocenę dochowania konstytucyjnego trybu stanowienia ustawy. Trybunał uznał tym samym, że brak notyfikacji projektu ustawy o grach hazardowych nie stanowi ł naruszenia takich reguł stanowienia ustaw, które mają swoje wyraźne źródło w przepisach Konstytucji , i które dotyczyłyby w sensie treściowym konstytucyjnego trybu ustawodawczego. Notyfikacja, jako unijna procedura swoistej „uprzedniej kontroli”, w której dochodzi do opiniowania i zgłaszania przez Komisję Europejską oraz inne państwa członkow- skie uwag dotyczących przepisów technicznych, mających stanowić dopiero projekt ustawy, nie ma zakotwiczenia w Konstytucji. Trybunał Konstytucyjny uznał także, że brak notyfikacji kwestionowanych w sprawie o sygn. P 4/14 przepisów, tj. art. 14 ust. 1 i art. 89 ust. 1 pkt 2 u.g.h., nie stanowi takiego naru- szenia pozakonstytucyjnej procedury ustawodawczej, które byłoby równoznaczne z narusze- niem art. 2 i art. 7 Konstytucji. Uchybienie ewentualnemu obowiązkowi notyfikowania Komisji Europejskiej potencjalnych przepisów technicznych nie może samo przez się prowadzić do na- ruszenia konstytucyjnych zasad demokratycznego państwa prawnego – art. 2 Konstytucji oraz legali zmu – art. 7 Konstytucji. Trybunał stwierdził ponadto, że ustalenia dotyczącego konsty- tucyjności kwestionowanych przepisów nie zmienia ich ocena dokonana z perspektywy art. 9 Konstytucji. W tym kontekście w uzasadnieniu wyroku o sygn. P 4/14 Trybunał stwie rdził, że wykładnia przychylna prawu europejskiemu w żadnej sytuacji nie może prowadzić do rezulta- tów sprzecznych z wyraźnym brzmieniem norm konstytucyjnych i niemożliwych do uzgodnie- nia z minimum funkcji gwarancyjnych, realizowanych przez Konstytucję. Try bunał, odnosząc się w uzasadnieniu omawianego wyroku do zarzutów dotyczących naruszenia przez kwestionowane przepisy wolności działalności gospodarczej, podniósł m.in., że ograniczenie tej wolności, wprowadzone w art. 14 ust. 1 u.g.h. , spełnia przesłankę f ormalną i materialną, o których mowa w art. 22 Konstytucji. Wymóg, aby prowadzenie działalności go- spodarczej w zakresie urządzania gier na automatach odbywało się jedynie w kasynach gry, został wprowadzony w ustawie i jest uzasadniony ważnym interesem publ icznym, w rozumie- niu art. 22 Konstytucji. 2.3. Zarzut niekonstytucyjności art. 14 ust. 1 u.g.h. OTK ZU A/2018 SK 20/15 poz. 7 14 2.3.1. Biorąc pod uwagę zakres rozstrzygnięcia w wyroku z 11 marca 2015 r., sygn. P 4/14, Trybunał w niniejszym składzie stwierdził, że podniesiony przez skarżących zarzut na- ruszenia trybu ustawodawczego, na skutek braku uprzedniej notyfikacji Komisji Europejskiej art. 14 ust. 1 u.g.h., a także zarzut naruszenia przez ten przepis wolności działalności gospodar- czej i związanej z tym zasady proporcjonalności, zostały ostatecznie rozpoznane. Trybunał w wyroku z 11 marca 2015 r., sygn. P 4/14, uznał, że art. 14 ust. 1 i art. 89 ust. 1 pkt 2 u.g.h. są zgodne z: a) art. 2 i art. 7 w związku z art. 9 Konstytucji, b) art. 20 i art. 22 w związku z art. 31 ust. 3 Kons tytucji. Zgodnie z art. 59 ust. 1 otpTK, Trybunał wydaje na posiedzeniu niejawnym postano- wienie o umorzeniu postępowania m.in. wówczas, gdy wydanie orzeczenia jest niedopusz- czalne (art. 59 ust. 1 pkt 2 otpTK) lub wydanie orzeczenia jest zbędne (art. 59 ust . 1 pkt 3 otpTK) . Zbędność lub niedopuszczalność orzekania zachodzi między innymi wówczas, gdy kwestionowana norma była już przedmiotem ko ntroli w innej sprawie co do jej zgodności z Konstytucją. Gdy w sprawie zachodzi tożsamość podmiotowa i przedmiotowa, ziszcza się ujemna przesłanka procesowa w postaci powagi rzeczy osądzonej ( res iudicata ) powodująca niedopuszczalność wydania orzeczenia. Gdy zaś w sprawie zachodzi tylko tożsamość przed- miotowa (identyczność zaskarżonych przepisów, wzorca konstytucyjnego oraz postawionych zarzutów, jak w sprawie, w której Trybunał już wcześniej orzekał), ziszcza się przesłanka ne bis in idem , prowadząca do uznania orzekania za zbędne (zob. np. postanowienia TK z: 23 lipca 2014 r., sygn. SK 6/14, OTK ZU nr 7/A/2014, poz. 88 ; 24 czerwca 2015 r., sygn. P 75/14 , OTK ZU nr 6/A/ /2015, poz. 96). Trybunał uznał, że zarzuty sformułowane w skargach konstytucyjnych, rozpoznawa- nych w niniejszym postępowaniu, w zakresie dotyczącym niezgodności art. 14 ust. 1 u.g.h. z art. 20 i art. 22 w związku z art. 2, art. 7, art. 9 i art. 31 ust. 3 zdanie pierwsze Konstytucji (polegającej na nieproporcjonalnej ingerencji w wolność działalności gospodarczej na skutek naruszenia trybu ustawodawczego), są tożsame z zarzutami rozpoznanymi w wyroku o sygn. P 4/14. W badanych obecnie skargach konstytucyjnych nie podniesiono dodatkowych twierdzeń i dowodów w porównani u z tymi , które były rozważane przez Trybunał w sprawie o sygn. P 4/14, w odniesieniu do art. 14 ust. 1 u.g.h. Tożsamość zaskarżonego prze pisu, niektórych wzorców konstytucyjnych oraz zarzutów uzasadnia umorzenie, na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 3 otpTK, postępowania w zakresie badania art. 14 ust. 1 u.g.h. z art. 20 i art. 22 w związku z art. 2, art. 7, art. 9 i art. 31 ust. 3 zdanie pierw- sze Konstytucji. 2.3.2. Powyższej oceny nie zmienia okoliczność, że skarżący przywołali także inne – poza wskazanymi w sprawie o sygn. P 4/14 – wzorce kontroli art. 14 ust. 1 u.g.h., tj.: art. 30, art. 31 ust. 1, art. 41 ust. 1 zdanie pierwsze i art. 42 ust. 1 zdanie pierwsze, art. 88 ust. 1 i 2, art. 90 ust. 1 oraz art. 91 ust. 3 Konstytucji w związku z § 2 pkt 5 lit. d, § 4 ust. 1 , § 8 ust. 1 - 3, § 9, § 10 ust. 1 ora z § 13a rozporządzenia w sprawie notyfikacji oraz w związku z art. 1 pkt 1 1 i art. 8 ust. 1 dyrektywy 98/34/WE. Po pierwsze, nie każdy przepis może stanowić wzorzec kontroli w postępowaniu wszczętym wskutek skargi konstytucyjnej. Jak wynika z art. 79 ust. 1 Konstytucji, skarga kon- stytucyjna służy tylko w wypadku, gdy zostały narusz one wolności lub prawa konstytucyjne. Naruszenie musi przy tym nastąpić na skutek tego, że akt normatywny, na podstawie którego zapadło ostateczne orzeczenie krzywdzące skarżącego, jest niezgodny z normą konstytucyjną gwarantującą określoną wolność lub pra wo (zob. np. wyrok TK z 13 stycznia 2004 r., sygn. SK 10/03, OTK ZU nr 1/A/2004, poz. 2). Istotną cechą przyjętej w polskim prawie koncepcji po- stępowania skargowego przed Trybunałem Konstytucyjnym jest to, że realizowana w tym po- stępowaniu kontrola zakwest ionowanych przez skarżącego przepisów dokonywana jest wy- łącznie z punktu widzenia wskazanego przez skarżącego wzorca konstytucyjnego, którym OTK ZU A/2018 SK 20/15 poz. 7 15 może być nie każdy przepis Konstytucji, ale tylko ten, który normuje określoną konstytucyjną wolność lub prawo (pod miotowe). Z tego względu określenie w tekście skargi konstytucyjnej wzorca konstytucyjnego ma istotne materialnoprawne i procesowe znaczenie (zob. postanowie- n ie TK z 14 lipca 2004 r., sygn. SK 16/02, OTK ZU nr 7/A/2004, poz. 77 ; wyrok TK z 9 czerwca 2015 r., sygn. SK 47/13, OTK ZU nr 6/A/2015, poz. 81). W związku z tym za niedopuszczalne należy uznać wzorce kontroli w postaci § 2 pkt 5 lit. d, § 4 ust. 1, § 8 ust. 1 - 3, § 9, § 10 ust. 1 ora z § 13a rozporządzenia w sprawie notyfikacji oraz art. 1 pkt 11 i ar t. 8 ust. 1 dyrektywy 98/34/WE. Niezależnie od tego, że niniejsze postę- powanie zostało wszczęte na podstawie skargi konstytucyjnej, należy podkreślić, że Trybunał sprawuje wyłącznie hierarchiczną kontrolę aktów normatywnych, a z taką nie mamy do czy- nienia, gdy przedmiotem oceny jest ustawa o grach hazardowych, a wzorcami kontroli dyrek- tywa 98/34/WE i rozporządzenie w sprawie notyfikacji. Co oczywiste o kontroli pionowej zgodności aktów normatywnych niższego rzędu z aktami wyższego rzędu nie może być mowy , jeśli wzorcem ma być rozporządzenie, a przedmiotem oceny ustawa. Natomiast w odniesieniu do dyrektywy 98/34/WE nie należy tracić z pola widzenia, że nie ma ona charakteru ratyfiko- wanej umowy międzynarodowej, o której mowa w art. 188 pkt 2 Konstytucji. Poza tym, roz- porządzenie w sprawie notyfikacji jest aktem hierarchicznie niższym od zaskarżonych przepi- sów ustawowych, nie może zatem stanowić ich wzorca kontroli. Trybunał Konstytucyjny jest właściwy dokonywać oceny norm prawnych jedynie z punktu widzenia ich zgodności z nor- mami hierarchicznie wyższymi (zob. wyrok z 11 marca 2015 r., sygn. P 4/14). Z powyższych względów wskazane przepisy rozporządzenia w sprawie notyfikacji i dy- rektywy 98/34/WE nie m ogą stanowić wzorców kontroli zakwestionowanych w skargach ko n- stytucyjnych przepisów ustawowych (w tym kontroli art. 6 ust. 1 u.g.h. i art. 107 § 1 k.k.s.). Po drugie, co do zasady, w sprawach inicjowanych skargą konstytucyjną wzorcem kon- troli nie mogą być normy ogólne, określające zasady ustrojowe, ani normy adresowane do usta- wodawcy (zob. np. postanowienia TK z: 26 czerwca 2002 r., sygn. SK 1/02, OTK ZU nr 4/A/2002, poz. 53; 18 lipca 2005 r., sygn. SK 25/04, OTK ZU nr 7/A/2005, poz. 85; 20 grudnia 2007 r., sygn. SK 42/06, OTK ZU nr 11/A/2007, poz. 167 oraz wyrok TK z 6 grudnia 2016 r., sygn. SK 7/15, OTK ZU A/2016, poz. 100). Wyjątkowo możliwe jest powołanie tego rodzaju wzorców „w związku” z innymi przepisami Konstytucji, stanowiącymi źródło konsty- tucyjnych wolności lub praw podmiotowych (zob. np. wyroki TK z: 10 czerwca 2003 r., sygn. SK 37/02, OTK ZU nr 6/A/2003, poz. 53; 10 lutego 2015 r., sygn. SK 50/13, OTK ZU nr 2/A/2015, poz. 12). Taka sytuacja występuje na tle rozpoznawanych skarg konstytucyjnych. Należy zauważyć, że skarżący wiążą naruszenie, powołanych „w związku z ”: art. 20, art. 31 ust. 3 zdanie pierwsze, art. 88 ust. 1 i 2, art. 90 ust. 1 oraz art. 91 ust. 3 Konstytucji, z narusze- niem : art. 42 ust. 1 zdanie pierwsze, art. 22, art. 30, art. 31 ust. 1 oraz art. 41 ust. 1 zdanie pierwsze Konstytucji. C harakter powołanych „związkowo” przepisów Konstytucji, niewyrażających wolności lub praw podmiotowych, nie wyklucza ich jako wzorców kontroli w skardze konstytucyjnej (dotyczy to również art. 2, art. 7, art. 9 Konstytucji, które były wzorcami kontroli w sprawie o sygn. P 4/14). Jednak zarzuty postawione w kontekście „związkowo” powołanych wzorców wymagają odpowiedniego uzasadnienia . Trybunał zwraca uwagę, że art. 53 ust. 1 pkt 3 otpTK, tak jak i wcześniej obowiązujące przepisy ustaw regulujących postępowanie przed Trybuna- łem, nakłada na podmioty występujące ze skargą konstytucyjną obowiązek uzasadnienia posta- wionego zarz utu, z powołaniem dowodów na jego poparcie. Brak uzasadnienia zarzutu nie- zgodności danego przepisu z przywołanymi wzorcami kontroli jest uchybieniem wymogu usta- wowego, który powoduje konieczność umorzenia postępowania na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 otpT K ze względu na niedopuszczalność wydania wyroku. W szczególności, Trybunał stwierdził, że skarżący nie uzasadnili zarzutów niekonsty- tucyjności co do wzorców kontroli w postaci art. 30, art. 31 ust. 1 i art. 41 ust. 1 zdanie pierwsze OTK ZU A/2018 SK 20/15 poz. 7 16 Konstytucji. W tym zak resie poprzestali na przywołaniu wskazanych wzorców kontroli, bez rozważenia ich treści oraz adekwatności do sformułowanego problemu prawnego. W odniesie- niu do art. 31 ust. 1 Konstytucji skarżący podnieśli, że kwestionowane przepisy naruszają prawo do woln ości „w ogólności”. Wskazanie w petitum skargi konstytucyjnej wzorca kontroli, przy respektowaniu generalnej zasady, jaką jest domniemanie konstytucyjności aktu norma- tywnego, bez szczegółowego odniesienia się do niego w uzasadnieniu lub lakoniczne sformu- ło wanie zarzutu niekonstytucyjności nie może zostać uznane za „uzasadnienie postawionego zarzutu, z powołaniem dowodów na jego poparcie” w rozumieniu przepisów regulujących po- stępowanie przed Trybunałem (zob. wyrok TK z 2 października 2013 r., sygn. SK 10/13, OTK ZU nr 7/A/2013, poz. 96 oraz postanowienie TK 28 maja 2015 r., sygn. P 65/14, OTK ZU nr 5/A/2015, poz. 79 ) . Co do zarzutu „naruszenia wolności skarżącego od ponoszenia odpowiedzialności kar- nej za czyny, które zostały zabronione z naruszeniem prz ewidzianego prawem trybu oraz z na- ruszeniem prawa międzynarodowego” (art. 42 ust. 1 zdanie pierwsze w związku z art. 2, art. 90 ust. 1 i art. 91 ust. 3 Konstytucji), należy zauważyć, że skarżący nie uzasadnili, w jaki sposób art. 14 ust. 1 u.g.h. narusza t ę „wolność”. Przepis ten samodzielnie nie kreuje odpowiedzialno- ści osoby, która „urządza lub prowadzi grę losową, grę na automacie lub zakład wzajemny” niezgodni e z przepisami. To art. 107 § 1 k.k.s. penalizuje urządzanie lub prowadzenie gier lo- sowych, gie r na automatach o niskich wygranych lub zakładów wzajemnych „wbrew przepi- som ustawy lub warunkom zezwolenia” , odsyłając w ten sposób – w odniesieniu do znamion czynu zabronionego – do na kazów nałożonych przez ustawę o grach hazardowych. W związku z brakiem uzasadnienia postawionego zarzutu , ocena zgodności art. 14 ust. 1 u.g.h. z art. 42 ust. 1 zdanie pierwsze w związku z art. 2 Konstytucji i wynikającą z niego zasadą zaufania do państwa i stanowionego prawa, w kontekście zarzutu sformułowanego w skargach k onstytu- cyjnych, jest niedopuszczalna. Nie można też uznać, że w odniesieniu do zarzutów dotyczących naruszenia art. 90 ust. 1 i art. 91 ust. 3 Konstytucji, wymóg ich uzasadnienia został spełniony przez samo stwier- dzenie, iż zakwestionowane przepisy został y uchwalone z naruszeniem prawa międzynarodo- wego i prawa organizacji międzynarodowej, na którą przeniesiono kompetencje organów wła- dzy państwowej, oraz że przepisy te ze względu na zasady prawa unijnego nie mogą być w ja- kimś zakresie stosowane. Jednocześni e należy zauważyć, że s karżący , formułując zarzut naru- szenia art. 90 ust. 1 i art. 91 ust. 3 Konstytucji , w istocie domagają się zbadania prawidłowości rozstrzygnięcia przez sądy kolizji ustawy krajowej z prawem unijnym . Problem ten pozostaje poza kognicją Trybunału Konstytucyjnego, gdyż nie dotyczy hierarchicznej zgodności przepi- sów, ale mieści się w sferze stosowania prawa. „ Kontrola stosowania prawa przez sądy – choćby nawet błędnego – pozostaje poza kognicją Trybunału Konstytucyjnego” (postanowie- nie TK z 2 grudnia 2010 r., sygn. SK 11/10, OTK ZU nr 10/A/2010, poz. 131 ; zob. też posta- nowienie TK z 29 czerwca 2016 r., sygn. SK 26/15, OTK ZU A/2016 , poz. 48) . G łówny zarzut skarżących dotyczący naruszenia przez art. 6 ust. 1 i art. 14 ust. 1 u.g.h . praw podmiotowych został ściśle powiązany z zarzutem naruszenia trybu ustawodawczego (brak notyfikacji ). W tym k ontekście skarżący wskazują oprócz innych „związkowych” wzor- ców – art. 88 ust. 1 i 2 Konstytucji . Zgodnie z art. 88 ust. 1 Konstytucji warunki em wejścia w życie ustaw, rozporządzeń oraz aktów prawa miejscowego jest ich ogłoszenie. W myśl art. 88 ust. 2 Konstytucji, zasady i tryb ogłaszania aktów normatywnych określa ustawa. Jest nią ustawa z dnia 20 lipca 2000 r. o ogłaszaniu aktów normatywnych i niektórych innych aktów prawnych (Dz. U. z 2017 r. poz. 1523), normująca ogół zagadnień regulujących zasady publi- kacji aktów prawnych. Zdaniem skarżących, ustawa o grach hazardowych została ogłoszona z naruszeniem § 13a rozporządzenia o notyfikacji, zgo dnie z którym przy ogłaszaniu aktu prawnego zawierającego przepisy techniczne zamieszcza się informację o dokonaniu jego no- tyfikacji z odniesieniem się do dyrektywy 98/34/WE. OTK ZU A/2018 SK 20/15 poz. 7 17 Po pierwsze, jak Trybunał podkreślił wcześniej, wzorcem kontroli zakwestionowany ch przepisów nie może być rozporządzenie o notyfikacji . Po drugie, w wyroku o sygn. P 4/14, Trybunał stwierdził, ż e notyfikacja przepisów techniczn ych nie stanowi elementu konstytucyj- nego trybu ustawodawczego oraz że brak notyfikacji kwestionowanych w sprawie o sygn. P 4/14 przepisów nie stanowi takiego naruszenia pozakonstytucyjnej procedury ustawodawczej, które byłoby równoznaczne z naruszen i em art. 2 i art. 7 Konstytucji. Konstytucyjny tryb stano- wienia ustaw został uregulowany w art. 112, art. 118 - 12 4 Konstytucji, a więc od momentu wniesienia projektu ustawy do Sejmu, aż do zarządzenia przez Prezydenta ogłoszenia uchwa- lonej ustawy w Dzienniku Ustaw. Trybunał dokonał oceny art. 14 ust. 1 u.g.h. z tej pers pek- tywy w wyroku o sygn. P 4/14 i nie stwierdził niekonstytucyjności. Zatem postawiony przez skarżących zarzut naruszenia art. 88 ust. 1 i 2 Konstytucji stracił aktualność. Po trzecie, umo- rzenie postępowania w zakresie badania zgodności art. 14 ust. 1 u.g.h. z art. 2 i art. 7 Konsty- tucji czyniłoby art. 88 ust. 1 i 2 Konstytucji samodzielnym wzorcem kontroli. Tymczasem z a- rzut nieprawidłowego ogłoszenia ustawy o grach hazardowych mógłby być rozpoznawany tylko w powiązaniu z głównym zarzutem skarżących , dotyczącym naruszenia kons tytucyjnych wolności i praw przez naruszenie trybu ustawodawczego . Ta ostatnia kwestia została już osta- tecznie rozstrzygnięta w wyroku o sygn. P 4/14. Samodzi e lne rozpoznanie, w trybie skargi kon- stytucyjnej, zarzutu naruszenia art. 88 ust. 1 i 2 Konstytucji jest niedopuszczalne . Biorąc pod uwagę dokonane ustalenia, Trybunał umorzył, na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 otpTK, postępowanie w zakresie bada nia art. 14 ust. 1 u.g.h. z art. 30, art. 31 ust. 1, art. 41 ust. 1 zdanie pierwsze i art. 42 u st. 1 zdanie pierwsze, art. 88 ust. 1 i 2, art. 90 ust. 1 oraz art. 91 ust. 3 Konstytucji w związku z § 2 pkt 5 lit. d, § 4 ust. 1 , § 8 ust. 1 - 3, § 9, § 10 ust. 1 ora z § 13a rozporządzenia w sprawie notyfikacji oraz w związku z art. 1 pkt 1 1 i art. 8 ust. 1 dyrektywy 98/34/WE (tj. z wzorcami niepowołanymi w sprawie o sygn. P 4/14), ze względu na niedopuszczalność wydania wyroku. 2.4 . Zarzut niekonstytucy jności art. 6 ust. 1 u.g.h . Rozważając zasadność badania zakwestionowanych w skargach konstytucyjnych prze- pisów, należy uwzględnić , że skarżący sformułowal i zarzut braku notyfikacji przepisów tech- nicznych , nie tylko wobec art. 14 ust. 1 u.g.h., który był przedmiotem badania w sprawie o sygn. P 4/14, ale także w odniesieniu do art. 6 ust. 1 w związku z art. 2 ust. 3 - 5 i art. 3 u.g.h. w zakresie, w jakim dotyczy urządzania gier na automatach poza kasynami gry. Zgodnie z art. 6 ust. 1 u.g.h., w brzmieniu obowiązującym do 31 marca 2017 r.: „Dzia- łalność w zakresie gier cylindrycznych, g ier w karty, gier w kości oraz gier na automatach może być prowadzona na podstawie udzielonej koncesji na prowadzenie kasyna gry”. 2.4.1. W wyroku o sygn. P 4/14 Trybunał w pełnym składzie dokonał oceny ustawy o grach hazardowych z punktu widzenia wpływu notyfikacji na potencjalne naruszenie konsty- tucyjnego trybu ustawodawczego i stwierdził, że nie doszło do naruszenia Konstytucji. Wpraw- dzie art. 6 ust. 1 u.g.h. nie był przedmiotem kontroli w sprawie o sygn. P 4/14, jednak Trybunał zwraca uwagę, że zarzut wadliwości procesu legislacyjnego dotyczy całej ustawy; raz przepro- wadzona weryfikacja konstytucyjności trybu, w jakim uchwalono ustawę, odnosi się do wszyst- kich jej przepisów. W wyroku o sygn. P 4/14, Trybunał dokonał oceny ustawy o grach hazar- dowych z pu nktu widzenia wpływu braku notyfikacji na potencjalne naruszenie konstytucyj- nego trybu ustawodawczego i stwierdził, że brak notyfikacji przepisów technicznych nie może być traktowany jako naruszenie Konstytucji, a zwłaszcza jej art. 2 i art. 7 w związku z art. 9. Wcześniej, w wyroku z 23 lipca 2013 r., s ygn. P 4/11 ( OTK ZU nr 6/A/2013, poz. 82), Trybu- nał podkreślił, że ewentualna niezgodność ustawy o grach hazardowych z prawem unijnym, zwłaszcza zaś niezgodność wynikająca z zaniedbań formalnoprawnych odpowiedzialnych pol- skich organów, nie wpływa automatycznie na ocenę zgodności treści zakwestionowanej przez pytający sąd regulacji z Konstytucją. OTK ZU A/2018 SK 20/15 poz. 7 18 Skład orzekający w niniejszej sprawie stwierdził, że wobec tożsamości zarzutu, jakim jest zarzut naruszenia t rybu ustawodawczego ze względu na brak notyfikacji , ocena konstytu- cyjna art. 6 ust. 1 u.g.h. z punktu widzenia wskazanych wzorców nie mogłaby być inna niż dokonana przez Trybunał w pełnym składzie. W tej sytuacji ponowne dokonywanie kontroli jest zbędne , w związku z tym postę powanie w tym zakresie podlega umorzeniu na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 3 otpTK (zob. postanowienia TK z: 26 maja 2015 r., sygn. P 60/15, OTK ZU nr 5/A/2015, poz. 75; 9 czerwca 2015 r., sygn. P 46/15, OTK ZU nr 6/A/2015, poz. 90). Nota bene Sąd Najwyższy w uchwale 7 sędziów z 19 stycznia 2017 r., sygn. akt I KZP 17/16, w ślad za stanowiskiem Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej ( dalej: TSUE) zajętym w wyroku z 13 października 2016 r., C - 303/15, stwierdził, że art. 6 ust. 1 u.g.h., uza- leżniający prowadzenie działalności w zakresie gier cylindrycznych, gier w karty, gier w kości oraz gier na automatach od uzyskania koncesji na prowadzenie kasyna gry, nie stanowi przepi- sów technicznych w rozumieniu dyrektywy 98/34/WE, w związku z czym projekt tego uregu- lowania nie podlegał notyfikacji Komisji Europejskiej. 2.4.2. Skarżący odnieśli także do art. 6 ust. 1 u.g.h. zarzut naruszenia swobody działal- ności gospodarczej. Należy wobec tego przypomnieć , że w wyroku o sygn. P 4/14 Trybunał uznał, iż przewidziane w art. 14 ust. 1 u.g.h. daleko idące ograniczenie wolności działalności gospodarczej w zakresie gier na automatach, które mogą być prowadzone jedynie w kasynach gry, nie jest nadmierną ingerencją w wolność gwarantowaną w art. 20 i art. 22 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji. Trybunał stwierdził przy tym, że prawodawca w sposób satysfak- cjonujący uzasadnił niezbędność zmian w systemie prawnym , polegających na wprowadzeniu wymogu organizowania gier na automatach wyłącznie w kasynach gry (zob . też postanowienie TK z 24 czerwca 201 5 r., sygn. P 75/14 ). Z art. 6 ust. 1 u.g.h. wynika , że działalność w zakresie gier cylindrycznych, gier w karty, gier w kości oraz gier na automatach może być prowadzona na podstawie udzielonej koncesji na prowadzen ie kasyna gry. Wprowadzone ograniczenie wolności działalności gospodarczej w zakresie urządzania gier na wszelkich automatach wyłącznie w kasynach gry służy zamie- rzonemu celowi i jest niezbędne dla ochrony społeczeństwa przed negatywnymi skutkami ha- zardu, a także dla zwiększenia kontroli państwa nad tą sferą. W ocenie Trybunału, przyjęte środki spełniają postulat adekwatności i nie są nadmiernie dolegliwe, służą bowiem szczególnie ważkiemu interesowi publicznemu, jakim jest zwalczanie niepożądanych i patolo gicznych zja- wisk, które towarzyszą hazardowi, a tym bardziej grom hazardowym urządzanym w sposób nielegalny. Trybuna ł Konstytucyjny uznał zatem , że kwestionowane przepisy przechodzą po- myślnie test proporcjonalności, wynikający z art. 31 ust. 3 Konstytucji. Przytoczoną konkluzję Trybunał uznał za adekwatną także w odniesieniu do art. 6 ust. 1 u.g.h. (zob. postanowienie TK z 23 września 2015 r., sygn. P 18/15, OTK ZU nr 8/A/2015, poz. 136). Ze względu na powyższe ustalenia , zdaniem Trybunału, prowadzenie w n iniejszej spra- wie postępowania w zakresie dotyczącym kontroli zgodności art. 6 ust. 1 w związku z art. 2 ust. 3 - 5 oraz z art. 3 u.g.h. z art. 20 i art. 22 w związku z art. 2 i art. 31 ust. 3 Konstytucji jest zbędne, gdyż kwestia ograniczenia wolności działalności gospodarczej w sferze gier na auto- matach została już jednoznacznie i ostatecznie rozstrzygnięta w wyroku o sygn. P 4/14 (zob. postanowienie TK z 29 kwietnia 2015 r., sygn. P 23/15, OTK ZU nr 4/A /2015, poz. 61). Wziąwszy pod uwagę rozstrzygnięcie ujęte w wyroku o sygn. P 4/14 , Trybunał umorzył, na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 3 otpTK, postępowanie w zakresie badania art. 6 ust. 1 w związku z art. 2 ust. 3 - 5 oraz z art. 3 u.g.h. z art. 20 i art. 22 w związku z art. 2, art. 7, art. 9 i art. 31 ust. 3 Konstytucji , ze względu na zbędność wydania wyroku. Natomiast ze względu na brak uzasadnienia zarzutów, Trybunał umorzył, na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 otpTK, postępowanie w zakresie badania art. 6 u st. 1 w związku z art. 2 ust. 3 - 5 oraz z art. 3 u.g.h. z pozostałymi wzorcami (zob. wyżej ust alenia dotyczące wzorców kontroli art. 14 ust. 1 u.g.h.) . OTK ZU A/2018 SK 20/15 poz. 7 19 3. Zarzut y do tyczące art. 107 § 1 k.k.s. Skarżący sformułowali wobec art. 107 § 1 k.k.s. dwa zarzut y . Po pierwsze, zarzut nie- konstytucyjności art. 107 § 1 w związku z art. 6 § 2 oraz art. 53 § 35 k.k.s. w zakresie, w jakim sankcjonuje urządzanie gier na automatach z naruszeniem art. 2 ust. 3 - 5, art. 3, art. 6 ust. 1 i art. 14 ust. 1 u.g.h. P o drugie, zarzut nieproporcjonalnej ingerencji w swobodę działalności gospo- darczej w zakresie gier hazardowych na skutek objęcia zakazem prowadzenia poza kasynami gry także gier na automatach, w których nie ma wygranych pieniężnych ani rzeczowych. 3.1. Umorzenie postępowania w zakresie kont roli art. 6 ust. 1 i art. 14 ust. 1 u.g.h., w związku z rozstrzygnięciem podjętym w wyroku Trybunału z 11 marca 2015 r., sygn. P 4/14, nie pozostaje bez wpływu na ocenę dopuszczalności rozpoznania zarzutu niekonstytucyjności art. 107 § 1 w związku z art. 6 § 2 oraz art. 53 § 35 k.k.s. w zakresie, w jakim sankcjonuje urzą- dzanie gier na automatach z naruszeniem art. 2 ust. 3 - 5, art. 3, art. 6 ust. 1 i art. 14 ust. 1 u.g.h. Zgodnie z art. 107 § 1 k.k.s., w brzmieniu obowiązujący m do 31 marca 2017 r.: „Kto wbrew przepisom ustawy lub warunkom koncesji lub zezwolenia urządza lub prowadzi grę losową, grę na automacie lub zakład wzajemny, podlega karze grzywny do 720 stawek dzien- nych albo karze pozbawienia wolności do lat 3, albo obu tym karom łącznie”. W świetle argumentacji skarżących, źródłem niekonstytucyjności art. 107 § 1 k.k.s. jest w istocie brak notyfikacji art. 6 ust. 1 i art. 14 ust. 1 u.g.h., dookreślających znamię czynu za- bronionego w postaci działania „wbrew przepisom ustawy”. Skarżący nie wskazali przy tym , jaką rolę pełnią w konstrukcji tego zarzutu przepisy „związkowe”, tj. art. 6 § 2 oraz art. 53 § 35 k.k.s. Zgodnie z art. 6 § 2 k.k.s., dwa lub więcej zachowań, podjętych w krótkich odstępach czasu w wykonaniu tego samego zamiaru lub z wykorzystaniem takiej samej sposobności, uważa się za jeden czyn zabroniony; w zakresie czynów zabronionych polegających na uszczu- pleniu lub narażeniu na uszczuplenie należności publicznoprawnej za krótki odstęp czasu uważa się okres d o 6 miesięcy. Przepis ten wprowadza instytucję tzw. czynu ciągłego i określa na potrzeby niektórych spraw z zakresu prawa karnego skarbowego pojęcie krótki odstęp czasu. Jeśli chodzi zaś o art. 53 § 35 k.k.s., to odsyła on, w zakresie dotyczącym rozumienia pojęć użytych w przepisach zaw artych w rozdziale 9 tej ustawy , do definicji tychże pojęć za- wartych w ustawie o grach hazardowych. Brak wskazania przez skarżących , w jaki sposób art. 6 § 2 i art. 53 § 35 k.k.s. miałyby naruszać Konstytucję i jakie znaczeni e mają te przepisy dla oceny konstytucyjności art. 107 § 1 k.k.s. , był podstawą umorzenia postę powania w tym zakresie. Skarżący nie wykazali też, na czym miałaby polegać niezgodność art. 107 § 1 k.k.s. w zakresie, w jakim sankcjonuje prowadzenie i urządzanie gie r na automatach, z naruszeniem art. 2 ust. 3 - 5 i art. 3 u.g.h. W swoich rozważaniach skupili się na argumencie, że brak notyfi- kacji Komisji Europejskiej art. 6 ust. 1 i art. 14 ust. 1 u.g.h., będących – zdaniem skarżących – przepisami technic znymi, oznacza, że zostały one uchwalone z naruszeniem obowiązującego trybu ustawodawczego, nie zos tały prawidłowo ogłoszone, a więc nie mogą być stosowane jako uzupełnienie normy blankietowej zawartej w art. 107 § 1 k.k.s. Ten problem został ostatecznie r ozstrzygnięty w sprawie o sygn. P 4/14. 3 .2. Skarżący uczynili wzorcami kontroli art. 107 § 1 k.k.s. te same przepisy, które miały stanowić kontekst badania art. 6 ust. 1 i art. 14 ust. 1 u.g.h., tj. art. 42 ust. 1 zdanie pierw- sze, art. 22, art. 30, art. 31 ust. 1 oraz art. 41 ust. 1 zdanie pierwsze w związku z art. 2, art. 7, art. 9, art. 20, art. 31 ust. 3 zdanie pierwsze, art. 88 ust. 1 i 2, art. 90 ust. 1 oraz art. 91 ust. 3 OTK ZU A/2018 SK 20/15 poz. 7 20 Konstytucji w związku z § 2 pkt 5 lit. d, § 4 ust. 1 , § 8 ust. 1 - 3, § 9, § 10 ust. 1 ora z § 13a roz- porządzenia w sprawie notyfikacji oraz w związku z art. 1 pkt 1 1 i art. 8 ust. 1 dyrektywy 98/34/WE. Wziąwszy po uwagę rozważania zawarte w części III , punkcie 2.3 niniejszego uzasad- nienia, należy wykluczyć jako dopuszczalne wzorce kontroli: art. 88 ust. 1 i 2, art. 90 ust. 1 oraz art. 91 ust. 3 Konstytucji w związku z § 2 pkt 5 lit. d, § 4 ust. 1 , § 8 ust. 1 - 3, § 9, § 10 ust. 1 ora z § 13a rozporządzenia w sprawie no tyfikacji oraz w związku z art. 1 pkt 1 1 i art. 8 ust. 1 dyrektywy 98/34/WE. Za potencjalnie dopuszczalne wzorce kontroli art. 107 § 1 k.k.s. należy uznać: art. 42 ust. 1 zdanie pierwsze, art. 22, art. 30, art. 31 ust. 1 oraz art. 41 ust. 1 zdanie pierwsze w związku z art. 2, art. 7, art. 9, art. 20, art. 31 ust. 3 zdanie pierwsze Konstytucji. Jednak, zwa- żywszy na przedmiot i sposób sformułowania zarzutu przez skarżących , Trybunał uznał za nie- dopuszczalną kontrolę art. 107 § 1 k.k.s. w zakresie, w jakim san kcjonuje urządzanie gie r na automatach z naruszeniem art. 6 ust. 1 i art. 14 ust. 1 u.g.h. Sformułowany w skargach konstytucyjnych z arzut niekonstytucyjności art. 107 § 1 k .k.s. nie dotyczy bezpośrednio samej treści normatywnej tego przepisu, penalizującego czyn polegający na urządzaniu i prowadzeniu gier na automatach wbrew przepisom ustawy o grach hazardowych, lecz w istocie art. 6 ust. 1 i art. 14 ust. 1 tej ustawy, określających warunki pro- wadzenia takich gier. Sądy, ustalając odpowiedzialność za przestępstwo skarbowe uregulowane w art. 107 § 1 k.k.s., uwzględniają art. 6 ust. 1 i art. 14 ust. 1 u.g.h., które dookreślają znamię czynu zabronionego w postaci urządzania lub prowadzenia gier hazardowych „ wbrew przepi- som ustawy ” . Naruszenie tych przepisów u.g.h. jest więc przesłanką pociągnięcia do odpowie- dzialności karnej skarbowej na podstawie art. 107 § 1 k.k.s. Ź ródłem niekonstytucyjności art. 107 § 1 k.k.s. jest, zdaniem skarżących, brak n otyfikacji przepisów art. 6 ust. 1 i art. 14 ust. 1 u.g.h. , dookreślających znamię czynu zabronionego w postaci działania wbrew przepisom ustawy. Skarżący, przyjmując założenie, że wymienione przepisy u.g.h. uchwalono z narusze- niem konstytucyjnego trybu us tawodawczego, stwierdzili, że nie można przypisać winy w razie naruszenia art. 6 ust. 1 i art. 14 ust. 1 u.g.h. , gdyż „przepisy te od chwili wejścia w życie nie mogły mieć zastosowania do żadnych stanów faktycznych. Wprawdzie formalnie obowiązy- wały, jednakże możliwe pole ich zastosowania było puste”. W konsekwencji, zdaniem skarżą- cych, wynikająca z art. 107 § 1 k.k.s. i z przepisów u.g.h. norma, przewidująca odpowiedzial- ność karną za naruszenie nienotyfikowanych przepisów, jest niezgodna z powołanymi wzor- cami konstytucyjnymi. 3.3 . Nawiązując do postawionego zarzutu, należy ponownie podkreślić, że w wyroku o sygn. P 4/14 Trybunał Konstytucyjny jednoznacznie rozstrzygnął problem konstytucyjny doty- czący zarzutów naruszenia trybu ustawodawczego przez brak notyfikacji Komisji Europejskiej przepisów technicznych. Trybunał uznał, że brak takiej notyfikacji nie może być traktowany jako naruszenie art. 2 i art. 7 w związku z art. 9 Konstytucji. 3.3.1. Zarzut s karżący ch zasadza się na założeniu, że wobec braku notyfikacji, art. 6 ust. 1 i art. 14 ust. 1 u.g.h. , sądy karne – w sprawach o przestępstwo skarbowe określone w art. 107 § 1 k.k.s. – uprawnione były , w oparciu o art. 91 ust. 3 Konstytucji, do odmowy ich stoso- wania ja ko niezgodnych z prawem unijnym . W kon sekwencji działanie wbrew art. 6 ust. 1 i art. 14 ust. 1 u.g.h. nie może być podstawą odpowiedzialności karnoskarbowej przewidzianej art. 107 § 1 k.k.s. T łem rozpoznawanych skarg konstytucyjnych jest zatem ewentualny konflikt między prawem krajowym a pochodnym prawem unijnym dotyczący dochowania procedury notyfikacji Komisji Europejskiej projektu ustawy o grach hazardowych . Ten konflikt winien być rozwiązany przez sądy w płaszczyźnie stosowania prawa. Jak podniósł Trybunał w sprawie o sygn. P 4/14, kwe stia potencjalnej niezgodności przepisów krajowych z pochodnym prawem OTK ZU A/2018 SK 20/15 poz. 7 21 unijnym co do zasady należy do materii, której rozstrzygnięcie jest rzeczą sądu krajowego roz- poznającego konkretną sprawę, a w razie wątpliwości odnoszących się do interpretacji prawa un ijnego, z pomocą TSUE, w ramach procedury pytań prejudycjalnych. Trybunał Konstytu- cyjny nie może bowiem rozstrzygać wątpliwości prawnych związanych ze sprawowaniem przez sądy wymiaru sprawiedliwości, w tym stosowaniem prawa unijnego w krajowym po- rządku pra wnym. Zasadniczy problem sformułowany przez skarżących na tle art. 107 § 1 k.k.s. tkwi zatem w sferze stosowania prawa. 3.3.2. Po wejściu w życie ustawy o grach hazardowych wykształciły się dwa zasadnicze i wzajemnie znoszące się kierunki wykładnicze. Pierwszy z nich przyjmuje karalność tego ro- dzaju zachowań wedle schematu myślowego, że to, co obowiązuje, stosować trzeba. Kierunek drugi afirmuje legalność urządzania i prowadzenia gier na automatach, a tym samym uznaje w tych wypadkach brak realizacji zn amion ustawowych – wobec braku notyfikacji (zob. G. Łabuda , komentarz do art. 107, [w:] P. Kardas, G. Łabuda, T. Razowski Kodeks karny skar- bowy . Komentarz , Warszawa 2017, Lex nr 527257 ; zob. też: L. Wilk, Praktyczne aspekty i skutki nienotyfikowania przepi sów technicznych dla sankcji administracyjnych i karnych , [w:] Skutki braku notyfikacji przepisów technicznych ustawy o grach hazardowych dla wymiaru sprawiedliwości Rzeczypospolitej Polskiej , red. M. Taborowski, Warszawa 2016, s. 232 - 236 ). Rozbieżność w orzecznictwie sądów powszechnych, a także Sądu Najwyższego została zasadn iczo usunięta w wyniku uchwały 7 sędziów SN z 19 stycznia 2017 r., sygn. akt I KZP 17/16 (orzeczenia SN pochodzą z bazy orzeczeń Sądu Najwyższego) . Jak Trybunał zaznaczył wcześniej , S ąd Najwyższy w ślad za stanowiskiem TSUE zajętym w wyroku z 13 października 2016 r., C - 303/15 (wydanym na s kutek pytania prejudycjalnego Są du Okręgowego w Łodzi ) , stwierdził, że art. 6 ust. 1 u.g.h., uzależniający prowadzenie działalności w zakresie gier cylin- drycznych, gier w karty, gier w kości oraz gier na automatach od uzyskania koncesji na prowa- dzenie kasyna gry, nie stanowi przepisów technicznych w rozumieniu dyrektywy 98/34/WE, w związku z czym projekt tego uregulowania nie podlegał notyfikacji Komi sji Europejskiej. SN wskazał, że „kolizja prawa krajowego z prawem unijnym, w świetle zasady bezpośredniego stosowania prawa Unii Europejskiej (art. 91 ust. 3 Konstytucji), może prowadzić do zastąpienia przepisów krajowych uregulowaniami prawa unijnego alb o do wyłączenia normy prawa krajo- wego przez bezpośrednio skuteczną normę prawa Unii Europejskiej. W konsekwencji, norma niestosowania krajowego przepisu technicznego, którego projektu nie notyfikowano Komisji Europejskiej, wynikająca z dyrektywy 98/34/WE P arlamentu Europejskiego i Rady z dnia 22 czerwca 1998 r. ustanawiającej procedurę udzielania informacji w dziedzinie norm i przepisów technicznych oraz zasad dotyczących usług społeczeństwa informacyjnego (Dz. Urz. WE L 204 z 21 lipca 1998 r., z późn. zm.), wyłącza możliwość zastosowania w sprawie o przestępstwo z art. 107 § 1 k.k.s. przepisu art. 14 ust. 1 ustawy z dnia 19 listopada 2009 r. o grach hazardo- wych (Dz. U. z 2015 r. poz. 612) w pierwotnym brzmieniu. Natomiast art. 6 ust. 1 tej ustawy mógł i może nadal stanowić uzupełnienie normy blankietowej zawartej w art. 107 § 1 k.k.s., o ile okoliczności faktyczne konkretnej sprawy pozwalają na ustalenie, że przepis ten ma zasto- sowanie i został naruszony”. Nawiązując do powyższej uchwały, Sąd Najwyższy w wyroku z 22 lutego 2017 r., sygn. akt IV KK 282/16, stwierdził, że urządzanie gry na automatach dozwolone jest tylko w kasy- nach gry prowadzonych w ramach udzielonej koncesji. Zakaz prowadzenia tego rodzaju dzia- łalności poza warunkami koncesji jest adresow any do wszystkich podmiotów, a zatem zarówno osób fizycznych jak i prawnych; niezależnie od tego, czy posiadają one koncesję na prowadze- nie kasyna gry, czy też nie. Działalność w zakresie gier cylindrycznych, gier w karty, w tym turniejów gry pokera, gier w kości oraz gier na automatach, bez względu na jej formę prawną, urządzana bez koncesji poza kasynem gry jest więc zawsze działalnością nielegalną, prowa- dzoną wbrew normie wynikającej z treści art. 6 ust. 1 u.g.h. i stanowi przestępstwo z art. 107 OTK ZU A/2018 SK 20/15 poz. 7 22 § 1 k.k .s., zaś od 3 września 2015 r., w ramach odesłania zawartego w art. 107 § 1 k.k.s., także narusza art. 14 ust. 1 u.g.h. Wskazana data (3 września 2015 r . ) wiąże się z nowelizacją art. 14 ust. 1 u.g.h. (zob. ustawa z dnia 12 czerwca 2015 r. o zmianie ustawy o grach hazardowych; Dz. U. poz. 1201; dalej: ustawa zmieniająca), która de facto nie spowodowała istotnej zmiany uprzedniej regulacji (zob. też wyrok SA w Warszawie z 11 października 2016 r., sygn. akt I ACa 1665/1 5 , Lex nr 2182306). Przepis ten nadal ogranicza możliwość urządzania gier hazar- dowych wyłącznie do kasyn gry, doprecyzowując, że prowadzenie tego rodzaju działalności dozwolone jest na zasadach i warunkach określonych w zatwierdzonym regulaminie oraz udzie lonej koncesji lub udzielonym zezwoleniu, a także wynikających z przepisów ust awy. Co istotne, u stawa zmieniająca została notyfikowana Komisji Europejskiej 5 listopada 2014 r. pod numerem 2014/0537/PL zgodnie z § 4 rozporządzenia w sprawie notyfikacji, któ re wdraża dy- rektywę 98/34/WE ( zob. druk sejmowy nr 2927 /V II kadencja ; adnotacja na tekście ustawy opu- blikowanym w Dz. U. z 2015 r. poz. 1201). „W konsekwencji przepis art. 14 ust. 1 u.g.h. wszedł w życie z dniem 3 września 2015 r. i od tej daty w nowym brzmieniu uzyskał wymiar norma- tywny w ramach znamion przestępstwa z art. 107 § 1 k.k.s.”. Sąd Najwyższy stwierdził w po- wołanym wyroku z 22 lutego 2017 r., sygn. akt IV KK 282/16, że regulacje ustawy o grach hazardowych są w tym zakresie jednoznaczne i prow adzą do wniosku, że każda działalność w zakresie gier na automatach, która wyczerpuje definicję z art. 2 ust. 3 i 5 u.g.h, wymaga kon- cesji na prowadzenie kasyna gry (art. 6 ust. 1 u.g.h.). Natomiast, jeżeli prowadzący taką dzia- łalność, wprawdzie posiada ko ncesję, ale urządza grę na automatach niezgodnie z jej wymo- gami oraz wbrew warunkom technicznym przewidzianym w art. 14 ust. 1 u.g.h., to wyłącznie ten ostatni przepis ustawy o grach hazardowych znajdzie zastosowanie w sprawie o przestęp- stwo z art. 107 § 1 k.k.s., pod warunkiem, że czyn ten został popełniony po notyfikacji art. 14 ust. 1 u.g.h. i jego wejściu w życie (zob. też wyroki SN z: 22 lutego 2017 r., sygn. akt IV KK 304/16 i sygn. akt IV KK 225/15; 29 marca 2017 r., sygn. akt IV KK 396/16; postanowienie SN z 22 lutego 2017 r., sygn. akt IV KK 325/14). 3.3.3. Trybunał dostrzegł , że rozstrzygnięcia w sprawach skarżących zapadły , zanim ustabilizowała się linia or zecznicza Sądu Najwyższego. Nie mniej jed nak nie zmienia to ustale- nia, że zarzut skarżących wobec art. 107 § 1 k.k.s. w zakresie, w jakim sankcjonuje urządzanie gier na automatach z naruszeniem art. 14 ust. 1 i art. 6 ust. 1 u.g.h., mieści się w sferze stoso- wania prawa. Jak Trybunał podkreślił wcześniej, kontrola stosowania prawa przez sądy – choćby nawet błędnego – pozostaje poza kognicją Trybunału Konstytucyjnego. Z arzuty naru- szenia zasady bezpieczeństwa prawnego i zasady winy jako podstawy odpowiedzialności kar- nej odn oszą się do sfery stosowania prawa, gdyż wiążą się z rozbieżnością orzecznictwa pol- skich sądów co do skutków naruszenia obowiązku notyfikacji. „ Tym niemniej, rozstrzygnięcie co do możliwości przypisania winy przy popełnieniu czynu zabronionego, jak również co do odpowiedzialności karnej, należy do sądów powszechnych sprawujących wymiar sprawiedli- wości, nie zaś do Trybunału Konstytucyjnego, badającego hierarchiczną zgodność norm” (po- stanowienie TK z 14 lipca 2015 r., sygn. P 22/14, OTK ZU nr 7/A/2015, poz. 1 06). Mając powyższe na względzie , Trybunał , na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 otpTK umo- rzył postę powanie dotyczące badania zgodności art. 107 § 1 k.k.s. w zakresie, w jakim sank- cjonuje urządzanie gier na automatach z naruszeniem art. 14 ust. 1 oraz art. 6 ust. 1 u.g.h . , z art. 42 ust. 1 zdanie pierwsze, art. 30, art. 31 ust. 1 oraz art. 41 ust. 1 zdanie pierwsze w zw iązku z art. 2, art. 7, art. 9 Konstytucji. Na marginesie należy przypomnieć, że w wyroku z 13 stycznia 2005 r., sygn. P 15/02 (OTK ZU nr 1/A/ 2005, poz. 4) Trybunał uznał, że art. 107 § 1 i 4 k.k.s. w związku z art. 2 ust. 1 i 2a ustawy z dnia 29 lipca 1992 r. o grach i zakładach wzajemnych (Dz. U. z 2004 r. Nr 4, poz. 27) jest zgodny z art. 42 ust. 1 Konstytucji . Co prawda przywołane rozstrzygnięcie Trybunału Konstytucyjnego zapadło na gruncie przepisów ustawy o grach i zakładach wzajemnych, jed- OTK ZU A/2018 SK 20/15 poz. 7 23 nak zawarty w jego uzasadnieniu wywód Trybunału Konstytucyjnego, dotyczący dopuszczal- ności dookreślenia dyspozycji przepisu karnego regulacjami innej ustawy, uznać trzeba za uni- wersalny. Zachowuje więc on swoją aktualność także de lege lata (zob. wyrok SN z 7 maja 2012 r., sygn. akt V KK 420/11). Co do przepisów sankcjonowanych, tj. art. 6 ust. 1 i art. 14 ust. 1 u.g.h. Trybunał wypowiedział się w wyroku o sygn. P 4/14. 3 .4 . Skarżący zarzucili także niezgodność art. 107 § 1 k.k.s., „ w zakresie, w jakim sank- cjonuje on urządzanie gier na automatach ” z naruszeniem art. 6 ust. 1 i art. 14 ust. 1 u.g.h., z art. 22 w związku z art. 20 i art. 31 ust. 3 zdanie pierwsze Konstytucji. 3.4 .1. Skarżący sformułowali zarzut nieproporcjonalnej (nadmiernej) i nieuzasadnionej ingerencji w wolność działalności gospodarczej przez ustanowienie na podstawie art. 107 § 1 k.k.s. w związku z przepisami u.g.h. sankcji karnej za urządzanie w celach komercyjnych gier o charakterze losowym, jeżeli w ramach tych gier nie są przewidziane żadne wygrane. Stwier- dzają, że tego rodzaju zakaz nie ma nic wspólnego z organizacją hazardu, gdyż „ gry takie w sposób oczywisty nie mają c harakteru hazardowego ” . Trzeba zauważyć , że art. 107 § 1 k.k.s. bezpośrednio nie wprowadza ograniczenia swo- body prowadzenia działalności gospodarczej w zakresie urządzania i prowadzenia gier na au- tomatach, lecz penalizuje działania polegające na naruszeniu przepisów ustawy o grach hazar- dowych wprowadzających takie ograniczenie. Przepisami ograniczającymi wolność prowadzenia działalności gospodarczej są art. 6 ust. 1 i art. 14 ust. 1 u.g.h. Każdy z tych przepisów odnosi się do innych aspektów prowadzenia dzi ałalności w zakresie gier na automatach. Art. 6 ust. 1 u.g.h. dotyczy strony podmiotowej tej działalności, skoro przewiduje, że może ją prowadzić wyłącznie podmiot posiadający koncesję na prowadzenie kasyna. Natomiast art. 14 ust. 1 u.g.h. reguluje pewien aspekt przedmiotowy urządzania i prowadzenia gier na automatach, określa bowiem miejsce użytkowania automa- tów. Art. 6 ust. 1 u.g.h. nie przesą dza, że posiadacz koncesji może urządzać i prowadzić gry na automatach wyłącznie w kasynach gry, takie zastrzeżeni e zawiera art. 14 ust. 1 u.g.h. (zob. M. Skowrońska, Przecięcie węzła gordyjskiego w dziedzinie hazardu – uwagi w związku z wyro- kiem Trybunału Sprawiedliwości w sprawie G.M. i M.S. , „Europejski Przegląd Sądowy” nr 1/2017, s. 14 i n). Z uzasadnienia skarg konstytucyjnych wynika, że argumentacja odnosząca się do naru- szenia swobody działalności gospodarczej przez art. 107 § 1 k.k.s. dotyczy przede wszystkim przepisów ustawy o grach hazardowych zakazujących urządzania i prowadzenia gier hazardo- wych poza kasyna mi gry; art. 107 § 1 k.k.s. penalizuje naruszenie ograniczeń ustanowionych w art. 6 ust. 1 i art. 14 ust. 1 u.g.h. Zarzut skarżących dotyczący niekonstytucyjności art. 107 § 1 k.k.s. opiera się na argu- mencie, że „ maszyny nieoferujące żadnych wygranych ” ni e mają charakteru hazardowego, a w konsekwencji ustanowione zakazy są „rażąco nieproporcjonalne” , gdyż „nie służą żadnemu możliwemu do uzasadnienia celowi i stanowią wypadek ar bitralnej, pozbawionej jakiegokol- wiek uzasadnienia i rażącej ingerencji ustawodawcy w wolność i w wolność gospodarczą”. Zgodnie z art. 2 ust. 4 u.g.h. wygraną rzeczową w grach na automatach jest również wygrana polegająca na możliwości przedłużania gry bez konieczności wpłaty stawki za udział w grze, a także możliwość rozpocz ęcia nowej gry przez wykorzystanie wygranej rzeczowej uzyskanej w poprzedniej grze. Z kolei w myśl art. 2 ust. 5 u.g.h. grami na automatach są także gry na urządzeniach mechanicznych, elektromechanicznych lub elektronicznych, w tym kom- puterowych, organizow ane w celach komercyjnych, w których grający nie ma możliwości uzy- skania wygranej pieniężnej lub rzeczowej, ale gra ma charakter losowy. Jak stwierdził Sąd N aj- wyższy w wyroku z 7 maja 2012 r., sygn. akt V KK 42 0 /11, gra na automacie „ma charakter losowy”, jeżeli jej wynik jest nieprzewidywalny dla grającego. Nieprzewidywalność tę oceniać należy przez pryzmat warunków standardowych, w jakich znajduje się grający, nie zaś przez OTK ZU A/2018 SK 20/15 poz. 7 24 pryzmat warunków szczególnych (atypowych). Na gruncie art. 2 ust. 5 u.g.h. element y zręcz- ności, wiedzy bądź umiejętności mogą występować jedynie jako elementy marginalne. Grę ma zaś cechować i dominować w niej losowość rozumiana jako nieprzewidywalność rezultatu oce- niana z perspektywy grającego. Zaproponowana wykładnia, zdaniem SN, pozo staje w zgodzie z treścią art. 22 Konstytucji, który stanowi, iż „ [ o ] graniczenie wolności działalności gospodar- czej jest dopuszczalne tylko w drodze ustawy i tylko ze względu na ważny interes publiczny”. W tym wypadku ten wa żny interes publiczny sprowadza się do konieczności ochrony społe- czeństwa i poszczególnych jego obywateli przed uzależnieniem od hazar du i skutkami tego uzależnienia. Jednocześnie powyższa interpretacja art. 2 ust. 5 u.g.h. umożliwi wyłączenie z za- kresu jej oddziaływania tych gier na aut omatach, które nie mają nic wspólnego z hazardem. W orzecznictwie Trybunału przyjmuje się, że: „działalność gospodarcza, ze względu na jej charakter, a zwłaszcza na bliski związek zarówno z interesami innych osób, jak i interesem publicznym może podlegać r óżnego rodzaju ograniczeniom w stopniu większym niż prawa i wolności o charakterze osobistym bądź politycznym. Istnieje w szczególności legitymowany interes państwa w stworzeniu takich ram prawnych obrotu gospodarczego, które pozwolą zmi- nimalizować niekorzystne skutki mechanizmów wolnorynkowych, jeżeli skutki te ujawniają się w sferze, która nie może pozostać obojętna dla państwa ze względu na ochronę powszechnie uznawanych wartości” (wyrok TK z 8 kwietnia 1998 r., sygn. K 10/97, OTK ZU nr 3/1998, po z. 29; zob. też wyroki TK z: 8 lipca 2008 r., sygn. K 46/07, OTK ZU nr 6/A/2008, poz. 104; 5 kwietnia 2011 r., sygn. P 26/09, OTK ZU nr 3 /A/2011, poz. 18). Tym bardziej różnego ro- dzaju ograniczeniom może podlegać działalność gospodarcza prowadzona w zakres ie gier ha- zardowych. W takiej sytuacji mamy bowiem do czynienia nie ze zwykłą, typową działalnością gospodarczą, ale z działalnością, która z natury rzeczy niesie za sobą poważne zagrożenia spo- łeczne w postaci uzależnień i przyciąga struktury przestępcze. Zwalczanie tych zagrożeń leży z całą pewnością w interesie publicznym. Stąd też wolność działalności gospodarczej w dzie- dzinie hazardu może podlegać dalej idącym ograniczeniom, uzasadnionym ważnym interesem publicznym, o którym mowa w art. 22 Konstytucji ( zob. wyrok TK z 11 marca 2015 r., sygn. P 4/14) . Reglamentacja działalności hazardowej służy ochronie kilku dóbr prawnych. Celem sprawowania kontroli państwa nad hazardem jest nie tylko ochrona mienia Skarbu Państwa uzyskującego znaczne wpływy budżetowe z tej działalności. Chodzi również o ochronę szeroko pojętego porządku publicznego, który na skutek utraty płynności finansowej przez obywateli może być zagrożony, a także o mienie klientów podmiotów wykonujących działalność hazar- dową. W piśmiennictwie wskaz uje się także na ochronę wymiaru sprawiedliwości w drodze reglamentacji hazardowej przed penetracją zorganizowanych struktur przestępczych, tradycyj- nie zainteresowanych lokowaniem mienia uzyskanego w drodze przestępczej w działalności hazardowej (zob. G. Ł abuda, komentarz do art. 107 , [w:] P. Kardas, G. Łabuda, T. Razowski, Kodeks karny skarbowy. Komentarz , Lex 2017 ). Ze względu na negatywne skutki i zjawiska towarzyszące działalności ha zardowej, nikt nie kwestionuje co do zasady, potrz eby kryminali- zacji w tej sferze i zapewnienia także karnej ochrony administracyjnym i finansowym regula- cjom obowiązującym w tym zakresie (zob. L. Wilk, Hazard. Studium kryminologiczne i prawne , Warszawa 2012 , s. 182 ). W wyroku z 21 października 2015 r., sygn. P 32/12 (OTK ZU nr 9/A/2015, poz. 148), Trybunał stwierdził, że cechy gier hazardowych uzasadniają obo- wiązek państwa reglamentowania i kontroli tej sfery działalności, a także określania i bez- względnego stosowania sankcji za naruszenie przepisów ustawy o grach hazardowych . Trybunał w wyroku o sygn. P 4/14, wskazując cele wprowadzonych ograniczeń w usta- wie o grach hazardowych, jednoznacznie stwierdził, że wymóg, aby prowadzenie działalności gospodarczej w zakresie urządzania gier na automatach, w tym o niskich wygranych, od bywało się jedynie w kasynach gry, jest wprowadzony w ustawie i uzasadniony „ważnym interesem publicznym”, w rozumieniu art. 22 Konstytucji. Problem uzależnienia od hazardu wiąże się OTK ZU A/2018 SK 20/15 poz. 7 25 z kolei z praktycznie nieograniczonym dostępem, także przez osoby nieletn ie, do różnorodnych form hazardu, w tym gier na automatach o niskich wygranych. Nie ulega więc wątpliwości, że odstąpienie od możliwości urządzania gier na wszelkich automatach z elementami losowości poza kasynami gry jest uzasadnione interesem publicznym, któremu nie sposób odmówić szczególnie istotnego i ważkiego charakteru. 3.4 .2. Jak Trybunał zaznaczył wcześniej, art. 107 § 1 k.k.s. nie wprowadza ograniczenia swobody prowadzenia działalności gospodarczej. Z argumentacji skarżących zaś nie wynika, na czym miałaby polegać niekonstytucyjność art. 107 § 1 k.k.s. w kontekście wskazanych wzor ców (art. 22 w związku z art. 20 i art. 31 ust. 3 zdanie pierwsze Konstytucji). Skarżący, poza ogólnym zarzutem nieproporcjonalnego ograniczenia działalności gospodarcz ej, nie prze- prowadzili wymaganego w takim wypadku „testu proporcjonalności”. Ogran iczając się do za- rzutów, które zostały już rozstrzygnięte w sprawie o sygn. P 4/14, nie odnieśli się do treści i roli art. 107 § 1 k.k.s. , jako przepisu sankcjonującego, podc zas gdy ten przepis uczynio no głównym przedmiotem zarzutu. Trybunał przypomina, że na skarżącym spoczywa obowiązek precyzyjnego wskazania treści żądania, jak i dokładnego oznaczenia przedmiotu i zakresu zaskarżenia, a także ciężar udowodnienia niezgodności zaskarżonych przepisów ze wskazanymi wzorcami kontroli. Try- bunał nie może wyręczać wnioskodawcy w doborze argumentacji właściwej do podnoszonych wątpliwości ani też – wych odząc poza granice określone w skardze – modyfikować zakres lub podstawy kontroli. Biorąc powyższe pod uwagę, Trybunał , na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 otpTK, umorzył postępowanie dotyczące badania zgodności art. 107 § 1 k.k.s. w zakresie, w jakim penalizuje prowadzenie gier na automatach z naruszeniem art. 6 ust. 1 i art. 1 4 ust. 1 u.g.h. , z art. art. 22 w związku z art. 20 i art. 31 ust. 3 zdanie pierwsze Konstytucji. 4. Zarzut nie konstytucyjności art. 196 § 1 i 3 k.p.k. 4.1. Analizując zakres zaskarżenia połączonych skarg konstytucy jnych, Trybunał uznał także za niedopuszczalną kontrolę art. 196 § 1 i 3 w związku z art. 40 § 1 pkt 1 - 3 i 5 oraz art. 193 § 2 k.p.k. i w związku z art. 113 § 1 k.k.s., w zakresie, w jakim regulacja ta nie wyłącza wydania w postępowaniu karnym skarbowym opinii przez instytucję będącą jednostką organi- zacyjną organu nadrzędnego nad finansowym organem postępowania przygotowawczego, który prowadził postępowanie przygotowawcze w danej sprawie, ani przez osoby będące pra- cownikami tego organu nadrzędnego lub pełniące w nim służbę, z art. 45 u st. 1 w związku z art. 2 Konstytucji; wskazane p rzepisy zostały zakwestionowane w skardze z 27 grudnia 201 4 r. ( pierwotna sygn. SK 21/15 oraz w skardze z 8 marca 2015 r. ( pierwotna sygn. SK 22/15). Art. 113 § 1 k.k.s. stanowi: „W postępowaniu w sprawach o przestępstwa skarbowe i wykroczenia skarbowe stosuje się odpowiednio przepisy Kodeksu postępowania karnego, je- żeli przepisy niniejszego kodeksu nie stanowią inaczej”. Zgodnie z zakwestionowanym art. 196 § 1 k.p.k.: „Nie mogą być biegłymi osoby wy- mienione w art. 178, 182 i 185 oraz osoby, do których odnoszą się odpowiednie przyczyny wyłączenia wymienione w art. 40 § 1 pkt 1 - 3 i 5, osoby powołane w sprawie w charakterze świadków, a także osoby, które były świadkiem czynu”. Z kolei zakwestionowany „z ostrożności” art. 196 § 3 k.p.k. stanowi: „Jeżeli ujawnią się powody osłabiające zaufanie do wiedzy lub bezstronności biegłego albo inne ważne po- wody, powołuje się innego biegłego”. Powołany „związkowo” art. 193 § 2 k.p.k. stanowi: „ W celu wydania opinii m ożna też zwrócić się do instytucji naukowej lub specjalistycznej”. OTK ZU A/2018 SK 20/15 poz. 7 26 4.2. Zdaniem skarżących, elementem sprawiedliwej procedury sądowej muszą być gwa- rancje zapewniające bezstronność biegłego, który wydaje opinię w sprawie karnej. Bezstron- ności takiej nie gw arantuje art. 196 § 1 k.p.k., gdyż nie przewiduje wyłączenia jako biegłego instytucji specjalistycznej będącej jednostką organizacyjną organu nadrzędnego nad finanso- wym organem postępowania przygotowawczego, który prowadzi postępowanie przygotowaw- cze i jes t oskarżycielem publicznym w danej sprawie. Według skarżących, w ystarczającej gwa- rancji bezstronności biegłego nie zapewnia także art. 196 § 3 k.p.k. który nakazuje powołanie innego biegłego, gdy ujawnią się powody osłabiające zaufanie do bezstronności pow ołanego pierwotnie biegłego, gdyż w orze cznictwie sądowym przyjmuje się, że okoliczność, iż opinię wydaje instytucja wchodząca w skład struktury organu nadrzędnego nad finansowym organem postępowania prz ygotowawczego prowadzącym postę powanie przygotowawcze i będącym oskarżycielem publicznym w sprawie, nie stanowi powodu osłabiającego zaufanie do bezstron- ności biegłego (instytucji). Taką sytuację, w ocenie skarżących, trudno uznać za zgodną z za- sadą rzetelnej legislacji i z zasadą zaufania obywateli do państ wa (art. 2 Konstytucji); niezgod- ność ta ma zaś bezpośredni związek z prawem do sądu (art. 45 ust. 1 Konstytucji). J eżeli chodzi o art. 2 Konstytucji, to w dotychczasowym orzecznictwie Trybunał Konstytucyjny wskazywał, że zasadę demokratycznego państwa prawnego, a zwłaszcza zasadę zaufania, należy uwzględ- niać, rekonstruując wzorzec sprawiedliwego (rzetelnego) postępowania sądowego. Konstytu- cyjne prawo do sądu oraz zasada państwa prawn ego pozostają ze sobą w związku. W ocenie skarżących, przepisy p owi nny jednoznacznie przewidywać wyłączenie moż- liwości wykorzystania w toku postępowania przygotowawczego opinii jednostki działające j w ramach organu nadzorującego to postępowanie, a nawet opinii jednostki działającej w ra- m a ch tej samej służby lub osoby w niej zatrudnionej, „choćby nawet jednostki te nie znajdo- wały się w bezpośrednim stosunku podległości”. Brak stosownego wyłączenia skarżący kwali- fikują jako „ klasyczne pominięcie prawodawcze ” , które ma miejsce w art. art. 196 § 1 k.p.k. w związku z art. 113 § 1 k.k. s. „ Z ostrożności” skarżący wskazują jako przedmiot kontroli art. 193 § 2 k.p.k. w związku z art. 113 § 1 k.k. s. , na wypadek, gdyby Trybunał uznał, że pominię- cie nastąpiło w tym przepisie „w zakresie, w jakim przyjmuje się w orzecznictwie, że przyna- leżność biegłego (instytucji) do organu nadzorującego postępowanie przygotowawcze i będą- cego organem nadrzędnym nad oskarżycielem publicznym , nie stanowi powodu osłabiającego zaufanie do bezstronności biegłego (instytucji)”. 4.3 . Należy podkreślić, ż e zgodnie z art. 79 ust. 1 Konstytucji każdy, czyje konstytu- cyjne wolności lub prawa zostały naruszone, ma prawo, na zasadach określonych w ustawie, wnieść skargę do Trybunału Konstytucyjnego w sprawie zgodności z Konstytucją ustawy lub innego aktu normaty wnego, na podstawie którego sąd lub organ administracji publicznej orzekł ostatecznie o jego wolnościach lub prawach albo o jego obowiązkach określonych w Konsty- tucji. Trybunał zwracał uwagę, że stwierdzenie – koniecznego w świetle przesłanek skargi konst ytucyjnej – związku pomiędzy kwestionowanym unormowaniem a ostatecznym orzecze- niem, z którego wydaniem wiąże skarżący zarzut naruszenia jego praw, opierać się musi na analizie rozstrzygnięć sądowych lub administracyjnych wskazywanych przez skarżącego. Jed- nocześnie Trybunał podkreślał, że powołanie przez sąd lub organ administracji publicznej w sentencji bądź też w uzasadnieniu konkretnej decyzji procesowej określonych przepisów nie przesądza jeszcze samo przez się stwierdzenia, że przepisy te należy uzn ać za podstawę prawną wydanego rozstrzygnięcia. Trybunał jest każdorazowo zobligowany do ustalenia, czy w świetle zarzutów skargi konstytucyjnej kwestionowany akt normatywny w istocie stanowił podstawę orzeczenia, w związku z którym podmiot wnoszący skargę powołuje się na ochronę swoich konstytucyjnych wolności lub praw (zob. np. postanowienie z 17 grudnia 2013 r., sygn. SK 59/12, OTK ZU nr 9/A/2013, poz. 144). OTK ZU A/2018 SK 20/15 poz. 7 27 Trybunał, biorąc pod uwag ę powyższe przesłanki , uznał za niedopuszczalną kontrolę art. 196 § 1 k .p.k. Wskazany przepis stanowi podstawę wyłączenia biegłego z mocy prawa ; art. 196 § 2 k.p.k. wprowadza bezwzględny zakaz dowodowy odnośnie do opinii biegłego, który po powołaniu został następnie wyłączony z przyczyn wskazanych w art. 196 § 1 k.p.k. O wy- łączeniu biegłego, z urzędu albo na wniosek strony, orzeka sąd albo organ prowadzący postę- powanie przygotowawcze, w wypadkach przewidzianych w art. 196 § 1 i 3 k.p.k., postanowie- niem, na które nie przysługuje zażalenie (art. 459 § 2 k.p.k.) – zob. L. Pap rzycki, [w:] L. Pa- przycki (red.), J. Grajewski, S. Steinborn, Komentarz aktualizowany do art. 1 - 424 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks postępowania karnego (Dz.U.97.89.555) , Lex /el. 2015). Z orzeczeń sądowych załączonych do skarg konstytucyjnych nie wy nika, że były kierowane przez skarżą- cych wnioski w tym zakresie. Jak wynika z dokumentów załączonych do skargi z 8 marca 2015 r. (pierwotna sygn. SK 22/15) , w sprawie skarżącego Urząd Celny w Białymstoku postanowił, na podstawie art. 193, art. 194, art. 195, art. 198 k.p.k. w związku z art. 113 § 1 k.k.s. „zasięgnąć opinii – powołać Jednostkę B adającą W y dział Laboratorium Celne Izby Celnej w Białymstoku” w celu uzyskania opinii „odnośnie zgodności zatrzymanego urządzenia z przepisami u stawy o grach hazardowych”. Z nadesłanych orzeczeń sądo wych wynika, że skarżący nie kwestionował tego postanowienia w formie procesowej. Natomiast w wypadku skargi konstytucyjnej z 27 grudnia 2014 r. (pie rwotna sygn. SK 21/15), kwestia opinii „Wydziału Laboratorium Celne Izby Celnej” została poruszona w ostatecznym orzeczeniu dotyczą cym praw i wolności skarżącego . Skarżący zarzucił w ape- lacji „naruszenie prawa procesowego mające wpływ na treść orzeczenia, a konkretnie art. 193 § 2 kpk w zw. z art. 196 § 3 kpk poprzez uznanie za dowód opinii wydanej przez jednostkę badającą należącą do struktury organizacyjnej Służ by Celnej ”, której to jednostce nie można przyznać cech bezstronności i niezależności wymaganych od biegłych sądowych. W uzasad- nieniu wyroku sąd okręgowy stwierdził: „Bezpodstawnie również skarżący upatruje naruszenia przepisu art. 193 § 2 kpk w zw. z art. 196 § 3 kpk w uznaniu za dowód opi nii wydanej przez Izbę Celną w Białymstoku Wydział Laboratorium Celne”. Zdaniem sądu , ustawa procesowa nie upoważnia do wartościowania opinii biegłych w zależności od podmiotu, który opinię przy- gotował, natomiast precyzuje wymagania pod adresem biegłych (art. 193, art. 195, art. 196 k.p.k.). Należy zauważyć, że z arzut naruszenia prawa procesowego, a konkretnie art. 193 § 2 w związku z art. 196 § 3 k.p.k. został postawiony w apelacji skarżącego. Zarzut opierał się na twierdzeniu, że do naruszenia doszło przez uznanie za dowód opinii jednostki badającej nale- żącej do struktu ry organizacyjnej Służby Ce lnej. Zarzuty apelacji nie łączyły się zatem z art. 196 § 1 k.p.k., który określa katalog przesłanek powodujących bezwzględne wyłączenie biegłego w postępowaniu karnym (okoliczność wskazana przez skarżących nie mieści się w tym katalogu), ale dotyczyły kwe stii uznania za dowód opinii jednostki należącej do struk- tury Służby Celnej. Dlatego też Trybunał stwierdził , że art. 196 § 1 w związku z art. 40 § 1 pkt 1 - 3 i 5 oraz z art. 193 § 2 k.p.k. i art. 113 § 1 k.k.s. nie był przepisem, na podstawie którego sądy orzekły ostatecznie o wolnościach lub prawach skarżących w rozumieniu art. 79 Konsty- tucji. Biorąc powyższe pod uwagę , Trybunał umorzył postępowanie w zakresie badania zgod- ności art. 196 § 1 w związku z art. 40 § 1 pkt 1 - 3 i 5 oraz z art. 193 § 2 k.p.k. i art. 113 § 1 k.k.s. z art. 45 ust. 1 w związku z art. 2 Konstytucji, ze względu na niedopuszczalność wydania wy- roku. 4.4 . Skarżący wskazali („z ostrożności”) jako przedmiot kontroli także art. 196 § 3 k.p.k. w związku z art. 113 § 1 k.k.s. , na wypadek gdyby Trybunał uznał, że pominięcie nastąpiło OTK ZU A/2018 SK 20/15 poz. 7 28 w tym przepisie „w zakresie, w jakim przyjmuje się w orzecznictwie, że przynależność bie- głego (instytucji) do organu nadzorującego postępowanie przygotowawcze i będącego organem nadrzędnym nad oskarżycielem pu blicznym, nie stanowi powodu osłabiającego zaufanie do bezstronności biegłego (instytucji)”. Właśnie do art. 196 § 3 k.p.k. w związku z art. 113 § 1 k.k.s. ( a także w związku z art. 193 § 2 k.p.k.) odniósł się sąd okręgowy, rozpatrując apelację skarżącego. Zakwestionowany art. 196 § 3 k.p.k. przewiduje wyłączenie biegłego i zastąpienie in- nym w razie zaistnienia powodów osłabiających zaufanie do jego wiedzy lub bezstronności albo z innych ważnych prz yczyn. W takim wypadku wydana już opinia pozostaje dowodem w sprawie, a jedynie organ procesowy przeprowadza dowód z nowej opinii tego samego ro- dzaju, a następnie, na zasadach ogólnych, przeprowadza dalsze czynności, jak w każdym wy- padku, gdy dysponuje dwi ema opiniami , i także na zas adach ogólnych ocenia te opinie (zob. L. Paprzycki, komentarz do art. 196, art. 197 k.p.k. , [w:] L. Paprzycki (red.), J. Grajewski , S. Ste- inborn, op. cit. ). Wynikający z art. 196 § 3 k.p.k. względny zakaz dowodowy skutkuje tym, że t o organ procesowy ocenia, czy ujawniły się powody osłabiające zaufanie do wiedzy lub bezstronności biegłego albo inne ważne powody uzasadniające powołanie innego biegłego. W doktrynie zwraca się uwagę, że d yskusyjny pozostaje problem powiązań instytuc jo- nalnych ekspertów z organami ścigania czy z pokrzywdzonym. Bez wątpienia najlepszym roz- wiązaniem byłoby, gdyby wszelkie instytuty badawcze, które specjalizują się w ekspertyzach mających znaczenie w procesie karnym, były oddzielone od resortu spraw wewnętrznych. Skoro jednak tak nie jest, to jedynie określone okoliczności danego przypadku mogą powodo- wać wyłączenie w trybie art. 196 § 3 k.p.k . „ Sam zaś fakt, że biegły jest instytucjonalnie po- wiązany z organami ścigania, nie może być uznany za powód br aku obiektywizmu (tak np. w wyrokach SN z dnia 4 kwietnia 1978 r., III KR 45/78, OSNPG 1978, nr 11, poz. 123, oraz z dnia 26 maja 1980 r., I KR 83/80, OSNKW 1980, nr 9, poz. 78; podobnie w tezie 2 postano- wienia SN z dnia 13 października 2004 r., V KK 126/0 4) ” – (T. Grzegorczyk, komentarz do art. 195, art. 196, [w:] Kodeks postępowania karnego. Tom I. Artykuły 1 - 467 , Lex 2014 ). Podsumowując, to organ procesowy powinien ocenić , czy w konkretnych sytuacjach może mieć miejsce pojawienie się powodu podważającego zaufanie do bezstronności eksperta. Problem ten mieści się w zakresie stosowania prawa. Na przykład , w yłączenie biegłego jest aktualne, jak to ws kazywano w orzecznictwie SN, w razie powołania na eksperta pracownika inspekcji, który przeprowad zał kontrolę pracy o skarżonego (zob. wyrok SN z 15 lipca 1976 r., sygn. akt III KR 152/76, „Prawo i Życie” nr 37 /1976 , s. 18), czy inspektora kontroli finansowej, w wyniku działań którego wszczęto następnie postępowanie wobec oskarżonego, co jednak niesłusznie kwalifikuje się do wyłączenia ex lege (zob. wyrok SN z 22 listopada 1977 r., sygn. akt II KR 262/ 77, OSNPG nr 4 /1978 , poz. 48) – (zob. T. Grzegorczyk, tamże). Instytucja wyłączenia biegłego zmierza do wzmocnienia gwarancji obiektywności roz- strz ygnięcia sprawy. „ Bez wątpienia rola biegłego w postępowaniu jest nie do przecenienia, gdy zważyć, że od jego opinii często zależy treść orzeczenia sądu, a nierzadko wprost trafność rozstrzygnięcia przesądzającego o winie podsądnego. Stąd w ustawie proceso wej przewidziano regulacje mające gwarantować obiektywizm i profesjon alizm opiniowania ” ( postanowienie SN z 22 lipca 2015 r., sygn. akt IV KK 114/15). W charakterze biegłego może być powołana każda osoba, także spoza listy biegłych, jeżeli ma odpowiednie kwalifikacje zawodowo - specjali- styczne. Sam fakt, iż biegły jest instytucjonalnie powiązany z organami ścigania , nie może być powodem uznania braku bezs tronności (zob. postanowienie SN z 13 października 2004 r., sygn. akt V KK 126/04 – postanowienie nie dotyczyło postępowania związanego z naruszeniem ustawy o grach hazardowych ). OTK ZU A/2018 SK 20/15 poz. 7 29 Skarżący wskazali, że w orzecznictwie sądowym przyjmuje się, iż okoliczność, że opi- nię wydaje instytucja wchodząca w skład struktury organu nadrzędnego nad finansowym orga- nem postępowania przygotowawczego prowadzącym postępowanie przygotowawcze i będą- cym oskarżycielem publicznym w sprawie, nie stanowi powodu osłabiającego zaufanie do bez- stronności biegłego (instytucji). Na poparcie tej tezy przytoczone zostały dwa orzeczenia są- dowe (w tym wyrok w sprawie skarżącego) . Drugi wyrok – Sądu Okręgowego w Piotrkowie Trybunalskim z 22 stycznia 2014 r., sygn. akt IV Ka 251/13 – nie przesąd ził jednoznacznie, że przynależność biegłego (instytucji) do organu nadzorującego postępowanie przygotowawcze i będącego organem nadrzędn ym nad oskarżycielem publicznym nie stanowi powodu osłabia- jącego zaufanie do bezstronności biegłego (instytucji). Wręcz przeciwnie, sąd okręgowy stwierdził, że jeśli sąd rejonowy odmówił waloru dowodowego opinii, uznając, że jej autorzy – pracown icy tej samej instytucji, która prowadziła postępowanie przygotowawcze – nie dają gwarancji bezstronności, „to winien zwrócić się o sporządzenie stosownej opinii do innego biegłego albo instytucji naukowej lub specjalistycznej, ulokowanych poza powyższymi struk- tur ami, dysponujących niezbędną dl a rozstrzygnięcia sprawy wiedzą”. W ocenie Trybunału , przedstawiony przez skarżących dorobek judykatury nie może świadczyć o tym, że zachodzi wypadek wykładni utrwalonej i powszechnie przyjmowanej w procesie sądowego stosowania art. 196 § 3 k.p.k., co ewentualnie mogłoby stanowić pod- stawę badania określonego rozumienia art. 196 § 3 k.p.k. Badanie art. 196 § 3 k.p.k. we wska- zanym przez skarżących zakresie stanowiłoby próbę weryfikacji poprawności dokonywanej przez sądy wykładni. Trybunał sytuowałby się wówczas w roli organu powołanego niejako do instancyjnej kontroli stosowania prawa. Taka jednak rola Trybunałowi nie przysługuje. Zdaniem Trybunału, u znanie art. 196 § 3 k . p . k . za źródło naruszenia art. 45 ust. 1 Kon- stytucji nie jest możliwe w oparciu o sformułowaną w skardze konstytucyjnej argumentację. Skarżący, zarzucając naruszenie art. 45 ust. 1 Konstytucji przez ograniczenie prawa do „sprawiedliwej procedury sądowej”, której elementem muszą być „gwarancje zapewniające bezstronność biegłego”, nie wzięli pod uwagę tego, że w art. 45 ust. 1 pojęcia „bezstronny i nie- zawisły sąd” używa się w znaczeniu konstytucyjnego organu państwa, powołanego do sprawo- wania wymiaru sprawiedliwości (art. 175 ust. 1 Konstytucji). W konsekwencji , jak stwierdził Trybunał , gwarancji niezawisłości i bezstronności, o których mowa w art. 45 ust. 1 Konstytucji , nie m ożna odnosić do organów niesądo wych, w tym organów prokuratury (zob. wyrok z 18 lipca 2011 r., sygn. SK 10/10, OTK ZU nr 6/A/2011, poz. 58). Tym bardziej gwarancji tych nie można odnosić wprost do biegłych powoływanych w tok u postępowania przygotowawczego prowadzonego przez S łużbę C elną. W ocenie Trybunału , zarzut niezgodności art. 196 § 3 k.p.k. z art. 45 ust. 1 Konstytucji nie został uzasadniony. Skarżący uznali, że naruszone zostało ich prawo do sprawiedliwej pro- cedury są dowej. Należy w związku z tym wskazać, że po pierwsze, biegły (Laboratorium Celne) zo stał powołany na etapie postę powania przygotowawczego. Z tym etapem wiąże się kwestia instytucjonalnej podległości. Do tego etapu nie można odnosić wprost gwaranc ji za- wartych w art. 45 ust. 1 Konstytucji, gdyż n ie jest to postępowanie sądowe. Dlatego też na wstępie należałoby rozważyć , w jakim zakresie Konstytucja kształtuje standardy postępowania poza sądowego oraz czy źródłem tych standardów jest art. 45 ust. 1 , czy art. 42 ust. 2 Konsty- tucji. Z daniem Europejskiego Trybunału P raw Człowieka, „ponieważ postępowanie karne sta- nowi pewien zamknięty i celowy proces, konieczne jest, aby gwarancje wynikające z art. 6 EKPC miały zastosowanie do wszystkich stadiów postępowania karnego kończącego się wy- rok iem, począwszy od postę powania przygotowawczego, oczywiście poprzez postępowanie przed sądem I instancji, do fazy wyrokowania” ( C. Nowak, Prawo do rzetelnego procesu są- dowego w świetle EKPC i orzecznictwa ETPC , [w:] Rzetelny proces karny w orzecznictwie są- dów polskich i międzynarodowych , red. P. Wiliński , A. Błachnio - Parzych, J. Kosonoga, H. Ku- czyńska, C. Nowak, Warszawa 2009, s. 101). OTK ZU A/2018 SK 20/15 poz. 7 30 Po drugie, w odniesieniu do samego postępowania sądowego należałoby rozważyć możliwość doko nania wykładni art. 196 § 3 k . p . k . w zgodzie z Konstytucją. W szczególności ustalić , czy na płaszczyźnie stosowania prawa dopuszczalna jest tego rodzaju wykładnia w od- niesieniu do biegłych zatrudnionych w instytucjach związanych organizacyjnie z podmiotami prowadzącymi postę powanie przygotowawcze . Dopiero brak możliwości dokonania takiej wy- kładni oznaczałby, że źród łem naruszenia praw skarżących jest przepis , a nie sposób jego sto- sowania przez sąd. Przede wszystkim należałoby rozważyć , czy wykładnia art. 19 6 § 3 k . p . k . w zgodzie z art. 42 ust. 2 i art. 45 ust. 1 Konstytucji stwarza podstawy do wyłączenia biegłego powiązanego instytucjonalnie z organem prowadzą cym postępowanie przygotowawcze . Bez rozważenia tego rodzaju zarzutów nie jest możliwe ustalenie , cz y w sprawie mamy do czynie- nia z pominięciem prawodawczym i obowiązkiem jego ustawowego uzupełnienia. Trybunał, związany zakresem skargi konstytucyjnej, nie może powyższych zrzutów for- mułować z urzędu, choć dostrzega konstytucyjn ą wagę stawianego przez skarżących problemu. Biorąc powyższe pod uwagę , Trybunał umorzył postępowanie w zakresie badania zgod- ności art. 196 § 3 k.p.k. w związku z art. 1 13 § 1 k.k.s. z art. 45 ust. 1 w związku art. 2 Konsty- tucji, ze względu na niedopuszczalność wydania wyroku. 5 . Zarzut niekonstytucyjności art. 30 § 5 zdanie pierws ze w związku z art. 53 § 35 i 35a k.k.s. 5 .1. Katalog środków reakcji prawnej na przestępstwa skarbowe określa art. 22 k.k.s. (w odniesieniu do wykroczeń skarbowych – art. 47 k.k.s.). Na system ten składają się kary, środki karne i środki zabezpieczające. P rzepadek przedmiotów, na gruncie kodeksu karnego skarbowego, stanowi jeden ze środków karny ch (zob. art. 22 § 2 pkt 2 k.k.s.) bądź jed e n ze środków zabezpieczających (zob. art. 22 § 3 pkt 5 k.k.s.) . Zgodnie z art. 30 § 1 k.k.s., s ąd może orzec przepadek przedmiotów tylko w wypadkach przewidzianych w kodeksie, a orzeka, jeżeli kodeks tak stanowi. Na podstawie art. 30 § 5 k.k.s. : „W wypadkach określonych w art. 107 § 1 - 3 orzeka się przepadek dokumentu lub urządzenia do gry losowej, gry na automacie lub zakładu wzajem- nego, a także znajdujących się w nich środków pieniężnych oraz wygranych, które na podsta- wie tego dokumentu przypadają grającemu, a także środków uzyskanych ze sprzedaży udziału w grze lub wpłaconych stawek . Przepis stosuje się odpowiednio także w wypadkach określo- nych w art. 107a § 1, art. 108 § 1, art. 109 i art. 110” . Nawiązując do okoliczności faktycznych i prawnych, będących kanwą skarg konstytu- cyjnych, nale ży zauważyć, że w jednej sprawie (skarga o pierwotnej sygn. SK 20/15) sąd rejo- nowy orzekł, na podstawie art. 30 § 5 k.k.s. , przepadek na rzecz Skarbu Państwa „urządzenia do gier losowych w postaci automatu HOT SPOT wraz z 3 kluczykami ”, zaś w drugiej sprawie (pierwotna sygn . SK 22/15), także na podstawie art. 30 § 5 k.k.s. , sąd orzekł przepadek „urzą- dzeni a o nazwie Multi Gaminator ”; w uzasadnieniu wyroku sąd używa określenia „urządzenie do gry na automacie”. Nie budziło wątpliwości sądu, że przepadkowi podlega urządzenie (au- tomat), na którym prowadzone są gry. Należy zauważyć, że ilekroć w ustawie o grach hazardowych jest mowa o urządzeniu do gier – rozumie się przez to wszelkie urządzenia, z wykorzystaniem których możliwe jest prowadzenie gry hazardowej , oraz urządzenia, których działanie wpływa na prowadzenie gier (zob. art. 4 ust. 1 pkt 3 dodany przez art. 1 pkt 4 lit. a tiret drugie ustawy z dnia 15 grudnia 2016 r. o zmianie ustawy o grach hazardowych oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2017 r. poz. 88); przepis wszedł w życie 1 kwietnia 2017 r. , a zatem nie obowiązywał w czasie, gdy toczyły się postępowania w sprawach skarżących . OTK ZU A/2018 SK 20/15 poz. 7 31 5.2. Zdaniem skarżących, sankcja przepadku „urządzenia do gry na automacie” została wymierzona w ich sprawie na podstawie art. 30 § 5 zdanie pierwsze k.k.s., który to przepis sformułowany jest w sposób wadliwy, a w szczególności posługuje się pojęciem „urządzenia do gry losowej, gry na automacie lub zakładu wzajemnego”, które to pojęcie nie występuje w systemie praw a i nie wiadomo , jakie ma znaczenie. O bjaśnienie wyrażeń ustawowych zawiera art. 53 k.k.s. Powołany „związkowo” art. 53 § 35 k.k.s. stanowi , że u żyte w rozdziale 9 k.k.s okre- ślenia, a w szczególności: „gra bingo fantowe” „gra losowa”, „gra na automacie”, „loteria au- dioteksowa”, „loteria fantowa” , „loteria promocyjna”, „zakłady wzajemne”, „koncesja”, „ze- zwolenie” , mają znaczenie nadane im w ust awie o grach hazardowych . Z kolei art. 53 § 3 5a przewid uje, że i lekroć w ustawie jest mowa o „ automacie” lub „grze na automacie” rozumie się przez to także odpowiednio „ automat o niskich wygranych” lub „ grę n a automacie o niskich wygranych” w rozumieniu ustawy o grach hazardowych. W komentarzu do art . 53 k.k.s. zwraca się uwagę, że „ przyjęta na gruncie § 35a art. 53 k.k.s. formuła zakre sowa odpowiedniego stosowania («ilekroć w ustawie jest mowa» ), od- mienna – co łatwo zauważyć – od formuły z § 35 art. 53 k.k.s. («użyte w rozdziale 9 kodeksu» ), nakazuje przyjmować, że znajduje ona zastosowanie – rzecz to banalna – na gruncie całego kodeksu. Okoliczność ta ma znaczenie dla art. 30 § 5 i 5a oraz art. 49 § 2 k.k.s. – przepisów oznaczających zakres przepadku przedmiotów ” (G. Łabuda, T. Razowski, komentarz do art. 53 k.k.s., [w:] P. Kardas, G. Łabuda, T. Razowski, op. cit. ). Zdaniem skarżących, sformułowane w art. 53 § 35 k.k.s. odesłanie, przewidujące, że użyte tylko w rozdziale 9 k.k.s. określenia, a w szczególności: „gra losowa”, „gra na automa- cie”, „zakład wzajemny” , mają znaczenie nadane im w ustawie o grach hazardowych, przesą- dza, że nie ma podstaw do przyjmowania analogicznego rozumienia tych pojęć na gruncie in- nych przepisów kodeksu karnego skarbowego, w tym na tle art. 30 § 5 zdanie pierwsze, po- mieszczoneg o w rozdziale 3 k.k.s. Poza tym pozostaje problem, czym jest „urządzenie ” , o któ- rym mowa w art. 30 § 5 k.k.s. W ocenie skarżących, art. 30 § 5 k.k.s. „ narusza zasadę nullum crimen sine lege certa w części, w jakiej wymaga dostatecz nej określoności sankcji karnej w przepisie ustawy sfor- mułowanym z zachowaniem zasad prawidłowej legislacji (art. 42 ust. 1 zdanie pierwsze w związku z art. 2 Konstytucji). Po pierwsze, w świetle literalnego brzmienia art. 30 § 5 k.k.s., zasadnicze wątpliwości budzi to, czy na podstawie tego przepisu przepadkowi podlegają „urzą- dzenie do gry losowej”, „urządzenie do gry na automacie” oraz „urządzenie do zakładu wza- jemnego”, czy też podlegają mu „urządzenie do gry losowej”, „gra na automacie” oraz „zakład wzajemn y”. Po drugie, ustawodawca ograniczył zawarte w art. 53 § 35 k.k.s. odesłanie do prze- p isów ustawy o grach hazardowych do rozdziału 9 k .k.s., a tym samym nie ma o no zastosowa- nia do art. 30 § 5 k .k.s. O ile zatem użyte w art. 107 § 1 k .k.s. (pomieszczonym w rozdziale 9 k.k.s.) pojęcia gry losowej i gry na automacie są zdefiniowane przez odesłanie odpowiednio do art. 2 ust. 1 oraz art. 2 ust. 3 - 5 u.g.h., to pojęcia te, użyte w art. 30 § 5 k.k.s. , nie są zdefiniowane za pomocą tych odesłań. W konsekwencji pole zastosowania art. 30 § 5 zdanie pierwsze k.k.s. nie zostało z dostateczną precyzją zdefiniowane, co narusza prawo skarżących do tego, by gro- żąca sankcja karna była dostatecznie precyzyjnie określona. 5.3 . Z uzasadnienia skarg konstytucyjnych wynika, że i stota zarzutu dotyczy naruszenia przez art. 30 § 5 zdanie pierwsze w związku z art. 53 § 3 5 i 35a k.k.s. wyrażonej w art. 2 Kon- stytucji zasady przyzwoitej legislacji, a w szczególności wynikającego z tej zasady wymogu dostatecznej określoności przepisów pr awa, co w konsekwencji prowadzić ma do niezgodności zaskarżonej regulacji z art. 42 ust. 1, art. 46 i art. 64 Konstytucji. OTK ZU A/2018 SK 20/15 poz. 7 32 Uzasadnien ie powyższych zarzutów jest lakoniczne. Skarżący ograniczyli się w zasa- dzie do wyrażenia własnego przekonania o nieprawidłowym zredagowaniu przepisów i wyni- kających stąd trudnościach ustalenia ich znaczenia. Trybunał zauważa, że zarzut uchybienia standardom określoności prawa wymaga szerszej argumentacji. Tymczasem z arzuty skarżą- cych nie zostały poparte analizą orze cznictwa, która ilustrowałaby ewentualne problemy inter- pretacyjne występujące na tle zakwestionowanej regulacji. Skarżący nie wykazali też , że ewen- tualne wątpliwości związane z rekonstrukcją norm zawartych w art. 30 § 5 zdanie pierwsze w związku z art. 53 § 3 5 i 35a k.k.s. , sygnalizowano w doktrynie. S karżący nie uzasadnili pon adto , dlaczego – ich zdaniem – art. 30 § 5 zdanie pierwsze w związku z art. 53 § 3 5 i 35a k.k.s. nie spełnia wymogu dostatecznej określoności. Przede wszystkim nie wykazali, że rozstrzygnięcie występujących wątpliwości nie jest możliwe na podstawie reguł wykładni tekstu prawnego przyjętych w kulturze prawnej, nie dowiedli, że or- gany władzy publicznej podejmują na podstawie tych przepisów decyzje w istocie arbitralne, a trudności w usunięciu wątpliwości, szczególnie z punktu widzenia adresatów, są rażąco nad- mierne. Pominęli rolę art. 29 pkt 1 i 2 k.k.s., zgodnie z którym: „Przepadek przedmiotów obej- muje: 1) przedmiot pochodzący bezpośrednio z prze stępstwa skarbowego; 2) narzędzie lub inny przedmiot stanowiący mienie ruchome, które służyło lub było przeznaczone do popełnie- nia przestępstwa skarbowego; (…)”. W istocie także ten przepis może stanowić podstawę orze- czenia przepadku (tak w wyroku w sprawie, będącej podstawą skargi konstytucyjnej o pierwot- nej sygn. SK 21/15). Art. 30 § 5 k.k.s. przesądza o obligatoryjnym orzeczeniu przepadku w wy- padkach określonych w art. 107 § 1 - 3 k.k.s. Zdaniem skarżących, brak definicji pojęć użytych w art. 30 § 5 k.k.s. „zmusza” sądy do stos owania analogii w prawie karnym; nie wyjaśnili przy tym , na czym ta analogia miałaby polegać. Poprzestając na tym stwierdzeniu, skarżący nie wykazali, że art. 30 § 5 k.k.s., przewi- dujący , zgodnie z wymogiem konstytucyjnym, przep adek w ustawie, uniemożliwia ustalenie, co może stanowić przedmiot przepadku. Poza ogólnym stwierdzeniem, że art. 30 § 5 k.k.s. „ nie spełnia wymogów wynikających z art. 42 ust. 1 i art. 46 Konstytucji w związku z art. 2 Konstytucji, oraz że przewidziane w nim naruszenie prawa własności nie jest także dopuszczalne w świetle art. 64 Konstytucji w związku z art. 2 Konstytucji” , skarżący nie rozbudowali swojej argumentacji. W szczegól- ności nie wykazali, że ze względu na przedmiot zaskarżenia i charakter prze dstawionych za- rzutów właściwym kryterium oceny art. 30 § 5 k.k.s. jest zasada maksymalnie dokładnego opi- sania znamion czynu zabronionego ( nullum crimen sine lege certa ), będąca jedną z zasad szcze- gółowych wywiedzionych z zasady nullum crimen, nulla poena s ine lege . Należy zauważyć, że z akwestionowany przepis nie określa znamion czynu zabronionego; normuje przesłanki usta- lania, kiedy przepadek przedmiotów ma charakter obligatoryjny, a kiedy fakultatywny (§ 1), określa w stosunku do poszczególnych przestępstw skarbowych ten charakter (§ 2, 3, 4, 5, 6), a także taksatywnie wymienia te przedmioty, które przepadk owi podl egają (§ 2, 3, 4, 5, 6) – (zob. G. Łabuda, komentarz do art. 30, [w : ] P. Kardas, G. Łabuda, T. Razowski, op. cit.). 5.4 . Nawiązując do powyższych ustaleń, Trybunał przypomina, że skarga konstytucyjna w sprawie zbadania konstytucyjności określonej regulacji musi spełniać – poza ogólnymi wy- maganiami dotyczącymi pism procesowych – również szereg innych warunków formalnych właściwych w postęp owaniu przed Trybunałem, takich jak precyzyjne oz naczenie przedmiotu zaskarżenia , wskazanie , które konstytucyjna wolność lub prawo i w jaki sposób zostały, zda- niem skarżącego, naruszone , uzasadnienie zarzutu niezgodności kwestionowanego przepisu ustawy lub innego aktu normatywnego, ze wskazaną konstytucyjną wolnością lub prawem skarżącego, z powołaniem argumentów lub dowodów na jego poparcie (zob. art. 53 ust. 1 otpTK ). Zgodnie z zasadą związania Trybunału granicami zaskarżenia (art. 67 otp TK), sposób OTK ZU A/2018 SK 20/15 poz. 7 33 oznac zenia przez skarżącego przedmiotu zaskarżenia i wzorców oraz treść zarzutów wyzna- czają ramy orzekania Trybunału w konkr etnej sprawie. Uchybienie przez skarżącego wymaga- niom formalnym skutkuje obligatoryjnym umorzeniem postępowania z uwagi na niedopusz- czaln ość wydania w yroku (art. 59 ust. 1 pkt 2 otpTK ). W szczególności o konieczności umo- rzenia postępowania pr zesądzić może nazbyt ogólnikowe uzasadnienie skargi konstytucyjnej w sytuacji, gdy zarzut dotyczy naruszenia zasady określoności. Trybunał uznał, że uzasadnienie zarzutu nie spełnia ustawowych wymagań , i umorzył postępowanie w zakresie badania zgodności art. 30 § 5 zdanie pierwsze w związku z art. 53 § 35 i 35a k.k.s . z art. 42 ust. 1, art. 46 i art. 64 ust. 1 - 3 w związku z art. 2 Konstytucji. Z tych względ ów Trybunał Konstytucyjny postanowił jak w sentencji .