SK 38/20

O R Z E C Z N I C T W O TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria A Warszawa, dnia 27 kwietnia 2023 r. Pozycja 40 POSTANOWIENIE z dnia 12 kwietnia 2023 r. Sygn. akt SK 38/20 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Piotr Pszczółkowski – przewodniczący Stanisław Piotrowicz Jakub Stelina Bogdan Święczkowski – sprawozdawca Rafał Wojciec howski, po rozpoznaniu, na posiedzeniu niejawnym w dniu 12 kwietnia 2023 r., skargi konstytucyjnej Przedsiębiorstwa [ … ] o zbadanie zgodności: art. 408 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. z 2016 r. po z. 18 2 2, ze zm.) z art. 45 ust. 1 w związku z art. 190 ust. 4 oraz art. 190 ust. 4 w związku z art. 45 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Pol- skiej , p o s t a n a w i a: umorzyć postępowanie. Orzeczenie zapadło jednogłośnie . U Z A S A D N I E N I E I 1. W skardze konst ytucyjnej z 17 października 2017 r. , wniesionej do Trybunału Kon- stytucyjnego 30 października 2017 r. (data nadania) , Przedsiębiorstwo [ … ] (dalej: skarżący), zakwestiono wał zgodność art. 408 ustawy z dnia 17 listop ada 1964 r. – Kodeks postępowania cy wilnego (Dz. U. z 2016 r. poz. 18 2 2, ze zm. ; dalej: k.p.c. ) z art. 45 ust. 1 w związku z art. 190 ust. 4 ora z art. 190 ust. 4 w związk u z art. 45 ust. 1 Konstytucji. Wskazany przedmiot kontroli został ukszt ałtowany na sk utek postanowienia Trybunału Konstyt ucyjnego z 11 mar- ca 2020 r. (sygn. Ts 209/17) nadającego skardze w tym zakresie dalszy bieg. 1.1 . Skarga ko nstytucyjna została wniesiona na tle następującego stanu faktycznego : Skarżący wniósł skargę o wz nowienie postę powania zakończonego prawomocnym wyrokiem Sądu Okręgowego z 26 maja 2010 r., w sprawie z powództwa pracownika (kie- rowcy transportu mi ędzynarodow ego) o zapł atę diet i ryczałtów. Jako podstawę wznowienia OTK ZU A/2023 SK 38/20 poz. 40 2 skarżący w skazał art. 401 1 k.p.c. oraz w yrok Trybunału Konstytucyjnego z 24 listopada 2016 r. , sygn. K 11/15 (OTK ZU A / 2016 , poz. 93), stwierdzający niekonstytucyjność przepi- sów dotyczący ch ryczałtu za nocleg dla kierowców w transporcie międzynarodowym. We wskazanym wyroku Trybunał Konstytucyjny orzekł, że: „ 1. Art. 21a ustawy z 16 kwiet- nia 2004 r. o czasie pracy kierowców (j.t. Dz.U.2012.1155, ze zm. [ ; dalej: ustawa o czasie pracy kierowc ów ] ) w zwią zku z art. 77 5 § 2, 3 i 5 ustawy z 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pra- cy ( j.t. Dz.U.2016.1666, ze zm. [ ; dalej: k.p. ] ) w związku z § 16 ust. 1 , 2 i 4 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Społecznej z 29 stycznia 2013 r. w sprawie należności przys ługują- cych pracownikow i zatrudnionemu w państwowej lub samorządowej jednostce sfery budże- towej z tytułu podró ży służbowej ( Dz.U.167) w zakresie, w j akim znajduje zastosowanie do kierowców wykonujących przewozy w transporcie międzynarodowym, jest niezgodny z art. 2 Ko nstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. 2. Art. 21a ustawy z 16 kwietnia 20 04 r. powołanej w punkcie 1 w związku z art. 77 5 § 2, 3 i 5 ustaw y z 26 czerwca 1974 r. powołanej w punk- cie 1 w związku z § 9 ust. 1, 2 i 4 rozporządzenia Ministra Pracy i P olityki Spo łecznej z 19 gru dnia 2002 r. w sprawie wysokości oraz warunków ustalania należności przysługują- cyc h pracownikowi zatrudnionemu w państwow ej lub samorządowej jednostce sfery budże- towej z tytułu podróży służbowej poza granicami kraju (Dz.U.236.199 1, ze zm.) w zakresie, w jakim znajduje zastosowanie do kierowców wykonujących prze wozy w transporcie mię- dzyn arodowym, jest niezgodny z art. 2 Konst ytucji”. Skarżący stwierdził, że uznanie za niekonstytucyjne normy prawnej art. 21a ustawy o czasie pracy k ierowców w zakresie kierowców transportu międzynarodowego w związku z powołanym w n im art. 77 5 k.p. miało wię c ten skutek, iż stanowiąca podstawę wyroku nor- ma prawna została uchylona. Mając powyższe na względzie , skarżący wniósł skargę o wzno- wienia postępo wania zakoń czonego wyr okiem sądu okręgowego. Postanowieniem z 27 lute- go 2017 r . , sy gn. [ … ] , Sąd Okręg owy odrzuc ił s kargę o wznowienie postępowania ze wzglę- du na upływ pięcioletniego terminu określonego w art. 408 k.p.c., w jakim dopuszczalne było w znowienie p ostępowania. Jako ostateczne i prawomocne rozstrzygnięcie co do wznowien ia postępow ania w sprawie zakończonej pr awomocnym wyrokiem Sądu Okręg owego z 26 maja 2010 r., skarżący wskazał zatem postanowienie Sądu Okręgowego z 27 lutego 2017 r. 1.2. Zaskarżony art. 408 k. p.c. od początku obowiązywania stanowił, że: „Po upływie lat pięciu od uprawomocnienia się wyroku nie można żądać wznowienia, z wyjątkiem wy- padku, gd y strona była pozbawiona możności działania lub nie była należycie reprezentowa- n a”. Z dniem 15 l utego 2017 r. art. 408 k.p.c. został zmieniony przez art. 1 ustawy z dni a 16 grudnia 2016 r. o zmi anie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. z 2017 r. poz. 187 ; dalej: ustawa zmieniająca ). Zgodnie z obecnym brzmieniem „Po upływie la t dz ie- sięciu od dnia upraw omocnienia się wyroku nie można żądać wznowienia, z wyjątkiem przy- padku, gdy strona był a pozbawiona m ożności działania lub nie była należycie reprez entowa- na”. Zmiana polegała na wydłużeniu określonego w zakwestionowanym przepisie term inu z pięci u do dziesi ęciu lat. Pięcioletni termin z art. 408 k.p.c., ze względu n a treść przepisów przejści owych (art. 2 ustawy zmienia jącej), miał zastosowanie do skargi o wznowienie postępowania wnie- sionej przez skarżącego. W skardze nie sprecyzow ano, która z we rsji art. 408 k.p.c. jest przedmiotem zaskarże- nia. W piśmie procesowym z 6 lipca 2019 r. skarżący wskazał jedyni e, że termin prekluzyjny przewi dziany w art. 408 k.p.c., ze względu na czas trwania postępowań przed Trybunałem Konstytucyjnym, w jak iejkolwiek formie jest niezgodny z art. 190 ust. 4 oraz art. 45 ust. 1 Konstytucji. 1.3. We wniesionej skard ze konstytucyj nej skarżący wskazał, że art. 408 k.p.c. naru- sza art. 190 ust. 4 w zw iązku z art. 45 ust. 1 oraz art. 45 ust. 1 w związku z art. 190 ust. 4 OTK ZU A/2023 SK 38/20 poz. 40 3 Kons tytucji. Podkreślił, że instytucja wznowienia po stępowania sądowego jest „kontynuacją” realizacji prawa do sądu (art. 45 ust. 1 Konstytucji), gdyż wzno wienie jest dopuszczalne wy- łącznie w sytuacji, gdy „w pierwotnym postępowaniu doszło do narusz enia zasad należytej procedury sądowej”. Procedura wznowienia postępowania nie jest więc „ponadkonstytucyjną drog [ ą ] sądową ”. Powo łując się na stanowisko Trybunał u Konstytucyjn ego oraz na doktrynę prawa konstytucyjnego , skarżący stwierdził, że prawo do sąd u obejmuje „w swym zakresie prawo do odpowiedniego ukształtowania procedury sądowej zapewniającej sprawiedliw e i zgodne z w ymogami demokratycznego państwa prawa rozpatrzenie sprawy sądowej”. Skarż ący stwierdził, że prawo do skorzystania z mechanizmu wznow ienia postę powa- nia ogr aniczone jest terminem liczonym od da ty wydania prawomocnego o rzeczenia. Podkre- ślił, że kwestia ta by ła już przedmiotem rozważań Trybunału K onstytucyjnego, który w uza- sadnieni u wyroku z 22 września 2015 r. ( sygn. SK 21/14 , OTK ZU nr 8 /A/2015, po z. 122 ) uznał za niezgodny z Konstytucją art. 408 k.p.c. w zakresie, „ w j akim wprowadza on termin prekluzyjny po którym niemożliwe jest skorzystanie z instytucji wznowienia post [ę] powania wskazanej w [a] rt. 190 ust. 4 Konstytucji ” . U zna ł , ż e z n ormy art. 1 90 ust. 4 Konstytucji wynika nie tylko obowiązek ustawowego uregulowania podstaw do sanacji (zmian y lub uchyleni a) orzeczeń wydanych w oparciu o niezgodne z Kons tytucją wyroki, ale także ukształtowanie ustawowych podstaw takiego wznowienia rozum ianego jako prawo do rzetelnej procedury sądowej i prawo do dostępu do instytucji są du jako takiego. Skarżący stwierdził z tego względu, że „niezgodne z Konstytucją oraz zasadami państwa praw a jest ustanowienie terminu prekluzyjnego, po upływie którego nie można wzno wić post [ ę ] powań w których orzeczenie uzyskano na podstawie niekonstytu- cy jnej normy prawnej. Wysta rczyłoby bowie m odpowiednie sformułow anie procedur i od- powiednie wydłużenie czasu w jakim badana jest skarga konstytucyjna – by prawo określone w [ a] rt. 190 u st. 4 Konstytucji stało się prawem pozornym”. 2. W piśmie z 20 maja 2020 r. Rzecznik Praw Obywate l skich (dalej: Rzecznik , RPO) wniósł o stwierdzenie, że art. 408 k.p.c. , „ w brzmieniu obowiązującym do dnia 15 lutego 2017 r. ”, w zakresie, w jakim uniemożliw iał wznowie nie postępowania cywilnego na pod- stawie art. 401 1 k.p.c. po up ływie pięciu lat od upraw omocnienia orz eczenia, jest niezgodny z art. 190 ust. 4 w związku z art. 45 ust. 1 Konstytucji. Rzecznik podkreślił, że istotą problemu konstytucyj nego jest p ytanie, czy efektywna implementacja konstytucyjnego nakazu ponownego prze prowadzenia postępowania sądowe- go, już w warunkach konstytucyjnej praworządnoś ci, wymagała odmiennego potraktowania wznowienia na podstawie art. 401 1 k.p.c. – przez umożliw ienie stron om wniesieni a skargi o wznowienie także po upływie 5 lat od uprawomocnien ia się orzeczenia kończąc ego postę- powan ie w sprawie cywilnej. RPO przypomniał, że cel i funkcje art. 408 k.p.c. analizował Trybunał Konstytucyjny w sprawie o sygn. SK 21/14 , w której stwierdzono niekonstytucyj- ność ograniczenia pięcioletnim ter minem możliwo ści wznowienia postępowan ia z powodu je go nieważności wynikającej z naruszenia art. 6 Konwencji o och ronie praw człowieka i podstawowych wolności, potwierdzonej wyrokiem Eu ropejskiego Trybunału Praw Człowie- ka (dalej: ETPC). Rozważania zawarte w uzasadnieni u w sprawie o sygn. SK 21 /14 , ze względ u na ich ge neralny charakter i całościową ocenę kwestionowanej regulacji (choć z po- minięciem jako wzorca kontroli art. 190 ust. 4 Kon stytucji), zachowują – zdaniem Rzecznika – aktualność i w przedmiotowej sprawie. Wyn ika z nich zatem, że powo dem wprowadzen ia bariery czasowej na wznawianie postępowań jest konieczność ochrony prawomocnych orze- czeń od dalszego zaskarżania i stwierdzony doś wiadczalnie fakt, że po upływie długiego cza- su stosunki z reguły zmieni ają się tak d alece, że trudno się spod ziewać praktyc znego skutku wznowienia. Nawet ewentual na niezgodność z prawem prawomocnego wyroku sądu nie oznacza możliwości nieograniczonego w cza sie kwestio nowania jego prawomocności za po- OTK ZU A/2023 SK 38/20 poz. 40 4 moc ą nadzwyczajnych środków zaskarżenia. N iemniej racjonalność, pr zydatność, a n awet niezbędność mechanizmu prekluzyjnego nie oznacza zgodnośc i z Konstytucją tego mechani- zmu w każdej sytuacji, w której znajduje on zastosowan ia. Może bowiem wchodzić w grę uchybienie kryterium proporcj onalności sen su stricto , co właśnie st wierdzono w sp rawie o sygn. SK 21/14 na tle wznowienia postępowania po wyrok u ETPC. Rzecznik stwierdził, że choć wprowadzenie terminu końcowego, po upływie kt órego wznow ienie postępo wania cywilnego nie będzie już możliwe, jest uzas adnione zasadami i wartoś ciami o randze konstytucyjnej, to jednak nie przesądz a to per se o prawidłowości rozwiązania przyjętego w art. 4 08 k.p.c. w pierwotnym brzmieniu. W ocenie Rze cznika, bio- rąc pod uwagę kontekst, w jakim zaskarżona norma jest stosowan a, pięcioletni termin z a rt. 408 k.p.c. był nieproporcjonalnie krótki, przez c o uniemożliwiał skorzystanie z konstytucy j- nego prawa do wzn owienia postępowania. Zdaniem Rzecz nika, zakre ślenie stronom postę- powa nia cywilnego pięcioletniego terminu jego wznowie ni a , w sytuacji, gdy orze czenie w ich s prawie zapadło na podstawie niekonstytucyjnego przepisu, naruszało konstytucyjne prawo do sanacji postępowania, a zarazem konstytucyj ne prawo do sądu. Było to rozwiązanie nakła- dające na obywateli dochodz ących należnyc h im praw nieproporcjonal ne ciężary, kt óre w tym konkretnym wypadku n ie były wystarczająco uzasadnione koniecznością ochrony konstytu- cyjn ych wartości i zasad, natomiast mog ły prowadzi ć do ubezsk utecznienia p raw zagwaran- towanych na poziomie konstytucyjnym. Rzecznik wniósł zatem o stwierdzenie, że art. 408 k.p.c. w zakresie, w jakim odnosi się do podstawy wznowienia określonej w art. 401 1 k. p.c., pozostaje w sprzeczności z ar t. 190 ust. 4 w związku z art. 45 u st. 1 Konstytucji . 3. W piśmie z 6 listopada 202 0 r. Prokurator Generalny (da lej: Proku rator) zajął sta- nowisko, że art. 408 k.p.c. , w brzmieniu obowiązującym d o 14 lutego 2017 r., w zakresie, w jakim uniemożliwiał wznowi eni e postęp owania cywilnego na podstawie art. 401 1 k.p.c. po upływie pięciu lat od u prawomocnienia się orzecz enia, jes t nie zgodny z art. 45 ust. 1 w związku z art. 190 ust. 4 Konstytucji. Prokurat or podzielił przedstawione przez Rzecznika stanowisko, że pr zedmiotem k on- troli konstytucyjności w sprawie skargi konstyt ucyjnej może być art. 40 8 k.p.c. w brzmieniu obow iązującym prze d 15 lutego 2017 r. w zakres ie, w jakim uniemożliwiał wznowienie po- stępow ania cywilnego na podstawie art. 401 1 k.p.c. po upływie pięc iu lat od u prawomocnie- nia się orzeczenia. Podzielił także stanowisko Rzecznika, że w przedmiotowej sprawie ni e zachodzi prz esłanka ne bis in idem , ponieważ pomimo uprzedniego zaskarżenia art. 408 k.p.c. , w brzmieniu i zakresie określonym wyżej, Trybunał Ko nstytucyjny nie wydał żadnego merytorycznego rozstrzy gnięcia w tym przedmiocie ( zob. postanowienia z: 21 kwie tnia 2015 r., sygn. SK 52/12, OTK ZU nr 4/A/2015, poz. 53 i 5 kwietnia 2017 r., sygn. K 33/15, OTK ZU A / 2017, poz. 24). Prokurator stwierdził, że zarzuty wob ec art. 408 k.p .c. , w brzmieniu obowiązującym do 14 lutego 2017 r. i w z a kresie wskazanym w stanow isku Rzecznika , są uzasadnione. Jako argument za uznaniem niekonstytucyjności zaskarżonego unormowania wskazał również jego wpływ na możliwość real izacji kons tytucyjnego prawa do naprawienia szkody, jaka została wyrządzona przez n i ezgodne z prawem działani e organu władz y publicznej. Prokurator zaznaczył , że art. 417 1 § 2 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny ( Dz. U. z 2017 r. poz . 459 , z e zm . ) , w k tórym nastąpiła operacjonalizacja tego konstytucyjnego prawa w sytuac ji, gdy szkoda została wyrząd zona przez wyd anie prawomocnego orzeczenia lu b ostatecznej decyzji, opartych na akcie normatywnym niezgodnym z Konstytucją, ratyfikowa- ną umową międ zynaro dową lub ustawą, wymaga – d o skutecznego dochodzenia przewidzia- nych w tym trybie roszczeń – uzyskania d wóch prejudyka tów: nie tylko stwierdzenia niekon- stytucyjności podstawy prawnej indywidualnego rozstrzygnięcia, ale również stwierdzenia – OTK ZU A/2023 SK 38/20 poz. 40 5 co jest m ożliwe wyłą cznie w procedurze wznowieniowej, jako służącej realizacji prawa z ar t. 190 ust. 4 Konstytucji – n iezgodności z prawem prawomocn ego orzeczenia. Prokurator uznał wobec powyższego, że art. 408 k.p.c., w brzmieniu obowiązującym do 14 lutego 2017 r. , w za kresi e, w jakim uniemożliwiał wznowienie post ę powania cywilne- go na podstaw ie art. 401 1 k.p.c. po upływi e pięciu lat o d uprawomocnienia się orzeczenia, jest niezgodny z art. 45 ust. 1 w związku art. 190 ust. 4 Konstytucji. 4. Sejm w piśmie z 15 stycz nia 20 21 r. , wniósł o umorzenie postępowania na podsta- wie art. 59 ust. 1 pkt 2 u staw y z dnia 30 listopada 201 6 r. o organiz acji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej: u.o.t.p.TK) , ze wzglę- du na niedopuszcz alność wyda nia wyroku, a w przypadku nieuwzględnienia powyższego wniosku o stwie rdzenie, że art. 408 k.p.c. w brzmieniu obo wiązującym do 14 lutego 2017 r. w związku z art. 2 ustawy zmieniającej w zakresie, w jakim po upływie lat pięciu od dnia uprawomocnie nia się wyr oku nie poz wala żądać wznowienia postępowania w wypadku, gdy Trybunał Konstytucyjny orzekł o niezg odności aktu n ormatywnego z Konstytucją, ratyfiko- waną umo wą międzynarodową lub z ustawą, na podstawie którego zostało wy dane orzecze- nie, jest zgodn y z art. 19 0 ust. 4 w związku z art. 45 ust. 1 Konstytucji oraz o umorzenie po- st ępowania w pozostałym zakresi e na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 u.o.t.p.TK , ze względu na niedopuszczalność wydania wyroku. W uzasadnieniu stanowisk a Sejmu wskazano, że skarżą cy nie spre cyzował zakresu za- skarżenia art. 408 k.p.c. ani za pomocą wyrażenia „ w brzmieniu obowiązującym”, a ni za po- mocą w skazani a stosownego Dziennika Ustaw. W związku z tym brak wyraźnego dookreśle- nia przez zawężenie zakresu c zasowego obowiązywania zask arżonego pr zepisu naka zuje przyjąć, że cała skarga konstytucyjna, a więc także z arzuty oraz argumentacja skie rowane są prze ciwko art. 408 k.p.c. w jego aktualnym brzm ieniu. Zdaniem Sejmu, skarżący ograniczył się do lakonicznego i zdawkowego uzasadnienia sf ormułowaneg o zarzutu n iekonstytucyjno- ści kwestionowanej regulacji ustawowej, co powinno skutkować umorzeniem postępowania n a podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 u.o.t.p.TK . W ocenie Sejmu, ska rżący nie wykazał, by przy- sługiwało mu w o pisanym w skardze stanie fa ktycznym pr awo do wznowienia postępowania na podstawie art. 190 ust. 4 Konstytuc ji, a tym samym brak właściwe go opisu sposo bu naru- szenia tego prawa. Ponadto skarżący nie sprecyzował przed miotu skargi, a uzasadnienie nie spełnia w ymagań wynikających z art. 53 ust. 1 p kt 3 u.o.t.p.TK. Na wypadek nieuwzględnienia wniosku o umorzenie pos tępowania, Sejm przedstawił r ównież wyjaśni enia dot yczące stwierdzenia zgodności z Konstytucją zaskarżonego przepisu. Wskazał, że ocenę zgodności z K onstytucją art. 408 k.p.c. (w brzmieni u obowiązującym do 14 lutego 2017 r.) w związku z art. 401 1 k.p.c. uw zględniając zarzuty skargi, p rzeprowadzić n ależy w odniesieniu do trzech zagadnień. Po pierwsze, względem oceny zgodności z Kon- stytucją ustanowienia terminu do złożenia skargi o wznowieni e postępowania. Po drugie, w zakresie oceny nadania temu terminowi ch arakteru prekluzyjnego. Po tr zecie, w odnie sie- niu do określenia wymiaru czasowego („długości”) terminu z uw zględnieniem ustalenia po- czątku jego biegu . Zaznaczył przy tym, że sk arżący kier uje swoje z arzut y tylko wobec dwóch pierwszych aspektów. Przytaczając orzeczenia Trybunału Konstyt ucyjnego , Sejm wskazał, że samo ustano- wienie terminu złożeni a skargi o wznowienie postępowania z powodów opisanych w art. 401 1 k.p.c. jest dopuszcz alne, a ze względu na stabilność prawomocnych orzeczeń sądowych usta- wa wręcz pow inna wprowadzać w tej sytuacj i termin końco wy złożeni a skargi o wznowienie postępowania cy wilnego. Odnośnie do drugiego z zasygnalizowanych zagadnień Sejm zwrócił uwagę na pogl ąd, w myśl którego ust awodawca ma szeroki margines swobody kształtowani a przepis ów regulu- jących ponowne rozpa trzenie sprawy zgodnie z art. 190 ust. 4 Konstytucji, pon iewa ż ustawa OTK ZU A/2023 SK 38/20 poz. 40 6 zasadnicza nakazuje mu uregulowanie zasad i trybu takiego postępowania. Przyt oczył międz y innymi an alizę kwestii konstytucyjnej oceny nadania terminowi okreś lonemu w art. 408 k.p.c. char akteru prekluz yjnego przeprowadzoną przez Trybunał Konstytucy jny w wyroku w spra- wie o sygn. SK 21/14. Co do trzeciej z zasygnalizowanych kwestii, tj. długośc i i ustalen ia początku biegu terminu określonego w art. 408 k.p.c., S ejm nawiązał do wyroku TK z 1 0 maja 2019 r. o sygn. SK 16/19. Do cech przemawiających za k onstytucyjnością zaskarżonego przepisu Trybunał zaliczył wówczas w szczególności: jego konstytucy jnie legitymowany cel (stabil- ność prawomocnych orzeczeń sądowych), ug runtowany charakter (długi cz as obowiązywa- n ia), znaczenie dla ochrony majątkowych i ni emaj ątkowych praw stron oraz innych podmio- tów, a także istnienie konkurencyjnego mechanizm u wykonania wyroku ETPC . Z kolei do czynników świadczących o nieproporcjonalnośc i terminu wniesienia skargi o wznowienie po stępowania z a rt. 408 k.p.c., zaliczono zwłaszc za brak wpływu skarżącego na możliwość jego dochowania, a dodatkowo Trybunał wziął pod uwagę także cechy konstrukcyjne tego terminu („nieprzywracalność”, brak możliwości pr zerwania lub zawieszeni a) , różnicowanie adresat ów wyroków ETPC (w zależności od tego , na jaką kodeksową przesłankę wznowienia przekłada się dane orzeczenie) i standardy obowiązujące w innych państwach europejskich. W tym kontekście Sejm zauważył, że co do „cech przemawiających z a ko nstytucyjnością” art. 408 k.p.c. w zakresie, w jakim odno si się do podstawy wznowienia postępowania z art. 401 1 k.p.c., występują w nim wszystkie wskazane przez Trybunał elementy. Sejm zaznaczył, że jeśli chodzi o element braku wpływu skarżącego na mo żliw ość do- chowania terminu ustanowionego w zaskarżonym przepi sie, sytuacja w niniejszej sprawie wygląda inaczej niż w sprawie o sygn. SK 21/14. Stwierdził, że osoba fizyczna lub prawna ma prawo wniesienia skargi konsty tucyjnej, jeśli uważa, że podstawa pra wna ostatecznego orzeczenia sądu w sprawie cywilnej jest niez godna z Konstytucją. Złożenie takiej skargi w połączeniu z „długością” postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym, kończącego się orzeczeniem co do istoty sprawy, nie rodziło w praktyce (odmien nie niż w przypadku orzeczeń ETPC ) problemów dla podmiotów wn oszących skargi konstytucyjne z dochowa- niem terminu wskazanego w art. 408 k.p.c., jeśli w wyniku rozpatrzenia ich skarg Trybunał orzekł o niekonstytucyjności aktu, który stanowił podstawę prawną orze czenia w ich spra- wach. Podsumowując, Sejm stwierdził, że w niniejszej sprawie przesłanki uznane przez TK za istotne dla konstytucyjności regulacji zawartej w art. 408 k.p.c. występują w „większym stopniu” niż w spr awie o sygn. SK 21/14, natomiast nie w ystę puje część okoliczności, które przesądziły wówczas o wyda niu zakresowego orzeczenia „negatoryjnego”. II Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje: 1. Wykorzystanie skargi konstytucyjnej, jako instrumentu ochrony konstytucyjnych wolności i praw je dnost ki, uzależnione jest od spełnienia przesłanek określonyc h w art. 79 ust. 1 Konstytucji oraz ustawie z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie p ostępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej: u.o.t.p.TK). Skarga kons tytucyjna podlega wstępnemu rozpoznaniu, w ramach któreg o Trybunał Konstytucyjny bada, czy odpowiada ona warunkom formalnym oraz czy nie jest oczywiście bezzasadna. Zakończenie tego etapu formalnej weryfikacji skargi nie wyłącza jednak dalszej oceny w arunk ów jej wniesienia, dokonywanej na kolejnym etapie postęp o w ania. Postanowie- nie o nadaniu skardze dalszego biegu nie przesądza więc ostatecznie o dopuszcz alności jej merytorycznego rozpatrzenia. Trybunał ma obowiązek ustalania na każdym etapie postępo- OTK ZU A/2023 SK 38/20 poz. 40 7 wa nia, czy merytoryczna ocena zarzutów określonych w badanej sk a r dze konstytucyjnej jest w ogóle dopuszczalna. Trybunał, rozpoznając sprawę, nie jest więc zwią zany stanowiskiem zajętym w zarzą- dzeniu lub postanowieniu rozstrzygającym sprawę w ramach wstępnego rozp oznania. Kontro- lując istnienie pozytywnych oraz brak uje m n ych przesłanek procesowych, Trybunał Konsty- tucyjny może także dojść do wniosków odmiennych niż te, które zostały uprzednio wyrażone w postanowieniu wydanym na etapie wstępnego rozpoznania konkr etnej skargi konstytucyj- nej (zob. postanowienie z 18 grudnia 2 0 19 r., sygn. SK 71/19, OTK ZU A/2020, poz. 2). Uwzględniając powyższe ustalenia, Trybunał postanowił zweryfikować, czy w niniej- szej skardze dopuszczalne jest wydanie merytorycznego rozstrzygnię cia. 2. Zgodnie z art. 67 ust. 1 u.o.t.p.TK, Trybunał związa n y jest zakresem zaskarżenia sformułowanym w piśmie procesowym inicjującym postępow anie. Konieczność uzasadnienia zarzutu naruszenia prawa lub wolności związana jest z domniemaniem konstytucyjnoś ci no rm prawnych oraz z zasadą skargowości. Ze względu na dom n i emanie, że badane normy są z założenia zgodne z Konstytucją, ciężar dowodu spoczy wa na podmiocie inicjującym postę- powanie. Dopóki nie powoła on konkretnych i przekonujących argumentów prawnych na rz ecz swojej tezy, dopóty Trybunał uznawać będzie kontrolo w a ne przepisy za konstytucyjne. W przeciwnym razie naruszeniu uległaby zasada skarg owości postępowania przed Trybuna- łem, który przekształciłby się w organ orzekający z inicjatywy własnej (por. wy rok z 14 lute- go 2012 r., sygn. P 20/10, OTK ZU nr 2/A/2012, p o z . 15 i powołane tam wcześniejsze orze- czenia). 3. Skarżący, uzasadniając zaskarż enie art. 408 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego ( Dz. U. z 2016 r. poz. 18 2 2, ze zm. ; obecnie: Dz. U. z 2021 r. poz. 1805 ze zm. ; dalej : k.p. c . ) z art. 45 ust. 1 w związku z art. 190 ust. 4 oraz art. 190 ust. 4 w związku z art. 45 ust. 1 Konstytucji wskazał, że zgodnie z art. 45 ust. 1 Kon- stytucji, każdy ma prawo do sprawiedliwego i j awneg o rozpatrzenia sprawy bez nieuzasad- nionej zwłoki przez w ł a ściwy, niezależny, bezstronny i niezawisły sąd. Procedura określona w art. 190 ust. 4 Konstytucji jest formą kontynuacji prawa określonego w art. 45 ust. 1 ustawy zasadniczej. Z art. 190 ust. 4 Kons tytucji wynika nie tylko obowiązek ustawowego uregulo- wan i a podstaw do sanacji orzeczeń w uzasadnionych konstytucyjnie przypadkach, ale także ukształtowania ustawowych podstaw wznowienia tak, by uwzględniały one prawo do rzetel- nej procedury sądowej i p rawo do dostępu do instytucji sądu jako takiego. Konstytucja p r zy- znaje bowiem prawo podmiotowe do uruchomienia procedur zmierzających do wydania no- wego rozstrzygnięcia opartego na stanie prawnym zgodnym z kryteriami należytej procedury sądowej w demokratyc znym państwie prawnym. Jednostce przysługuje więc prawo (w ro z u- mieniu art. 45 ust. 1 Konstytucji) do wszczęcia procedury rewizji wydanego uprzednio orze- czenia. Zgodnie z art. 408 k.p.c., prawo do skorzystania z mechanizmu wznowienia postępo- wania jest jedna k ogr aniczone terminem liczonym od daty wydania prawomocnego o r zecze- nia. Skarżący podkreślił, że Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 22 września 2015 r., sygn. SK 21/14 (OTK ZU nr 8/A/2015, poz. 122) uznał już za niezgodn y z Konstytucją art. 408 k.p.c. „w z akres ie w jakim wprowadza on termin prekluzyjny po którym nie m o żliwe jest skorzystanie z instytucji wznowienia post [ ę ] powania wskazanej w [ a ] rt. 190 ust. 4 Konsty- tucji”. Z tego względu – zdaniem skarżącego – niezgodne z Konstytucją oraz zasadami pań- stwa pr awa j est ustanowienie terminu prekluzyjnego, po upływie które g o nie można wznowić postępowań, w których orzeczenie uzyskano na podstawie niekonstytucyjnej normy prawnej. „Wystarczyłoby bowiem odpowiednie sformułowanie procedur i odpowiednie wydłużenie OTK ZU A/2023 SK 38/20 poz. 40 8 czas u w j akim badana jest skarga konstytucyjna – by prawo określo n e w [ a ] rt. 190 ust. 4 Konstytucji stało się prawem pozornym”. W piśmie procesowym z 6 lipca 2019 r. skarżący dodał, że ze względu na czas trwania postępowań przed Trybunałem Konstytucyjnym, wpro wadze nie „ograniczenia czasowego w jakiejkolwiek formie jest n i ezgodne z [ a ] rt. 190 ust. [ 4 ] Konstytucji oraz [ a ] rt. 45 ust. 1 Konstytucji”. W piśmie procesowym z 3 stycznia 2020 r. wskazał, że art. 408 k.p.c. wprowa- dził termin, po którym nie można domagać się wznowienia postępowania, choć wynika to z uprawnienia ko n s tytucyjnego. Działanie takie narusza – jego zdaniem – istotę prawa do rzetelnej procedury sądowej, albowiem „bez żadnych podstaw konstytucyjnych ogranicza konstytucyjne prawo podmiotowe do uruc homie nia procedur zmierzających do wydania no- wego rozstrzygni ę c ia opartego na stanie prawnym ukształtowanym w następstwie orzeczenia Trybunału, a zatem po wyeliminowaniu przepisu uznanego za niekonstytucyjny”. 4. Trybunał Konstytucyjny uznał, że postępowa nie w sprawie rozpatrywanej skargi konstytucyjnej podlega umo r z eniu z powodu niedopuszczalności wydania wyroku (art. 59 ust. 1 pkt 2 u.o.t.p.TK), ponieważ skarżąc y nie wykaza ł , że doszło do naruszeni a posiadanych przez niego praw lub wolności konstytucyjny ch. W sytuacji, w której znalazł się skarżący, nie przysługiw a ł o mu bowiem prawo żądania wznowienia postępowania, gwarantowane przez art. 190 ust. 4 Konstytucji. Uzasadniając umorzenie postępowania, Trybunał Konstytucyjny zauważył, że wniosek o wznowienie post ępowania dotyczył postępowania zakończonego prawomocnym w y rokiem Sądu Okręgowego z 26 maja 2010 r. w sprawie z powództwa pracownika (kierowcy transpor- tu międzynarodowego) o zapłatę diet i ryczałtów. Jako podstawę wznowienia skarżący (pozwany w ówczesn ym po stępowaniu) wskazał art. 401 1 k .p.c. oraz wyrok Trybunał u Kon- stytucyjnego z 24 listopada 2016 r. , sygn. K 11/15 (OTK ZU A / 2016 , poz. 93), stwierdzający niekonstytucyjność przepisów dotyczących ryczałtu za nocleg dla kierowców w transporcie międzynarod owym. Jako ostateczne i prawomocne r ozstrzygnięcie co do wzno w i enia postę- powania w sprawie zakończonej prawomocnym wyrokiem Sądu Okręgowego z 26 maja 2010 r., skarżący wskazał postanowienie Sądu Okręgowego z 27 lutego 2017 r. , sygn. [ … ] w przedmioc ie od rzucenia skargi o wznowienie postępowania ze względu na u p ływ pięciolet- niego terminu określonego w art. 408 k.p.c., w jakim dopuszczalne było wznowienie postę- powania. Skarżący stwierdził ponadto , że w ypełniając jednak dyspozycję wskazaną w postę- powani u prz ed Trybunałem Konstytucyjnym pod s ygn. Ts 147 / 17 oraz po d s ygn. Ts 62 / 17 t j . gdy przedmiotem skargi konstytucyjnej jest przepis przewidujący, że w danym przypadku środek odwoławczy nie przysługuje, należy wnieść środek zaskarżenia, aby uzyskać rozstrz y- gnię cie wydane w oparciu o normę prawną , która wyłącza możli w o ść zaskarżenia orzeczenia – skarżący 17 marca 2017 r. wniósł zażalenie na postanowienie z 2 7 lutego 2017 r., które zo- stało odrzucone postanowieniem z 30 maja 20 17 r. Z analizy skargi konstytucy jnej oraz dołączonych do niej dokumentów wynika, że skarżący n i e wskazał na konkretne okoliczności wskazujące na naruszenie jego konstytucyj- nych praw. W szczególności nie można uznać za wystarczające samo odrzucenie skargi o wznowienie postępowania jako zł ożone j po terminie. W sprawie, której dotyczyła skarga o wzno w i enie postępowanie, przedmiotem postępowania były: wynagrodzenie za pracę, wy- nagrodzenie za czas niezdolności do pracy oraz zapłata. Z sentencji dołączonego do s kargi konstytucyjnej wyroku Sądu Rejon owego z 25 stycznia 2010 r. (wyrok sądu pierwszej instan- c j i) wynika, że sprawa dotyczyła świadczeń za okres od maja do lipca 2009 r. Tymczasem wyrok Trybunału Konstytucyjnego o sygn. K 11/15, na który powołuje się skar żący, dotyczył zgodności z Konsty tucją art. 21a ustawy z dnia 16 kwietnia 2004 r. o czasie pra c y kierowców ( Dz. U. z 2012 r . poz. 1155, ze zm. ; dalej: ustawa o czasie pracy kierowców) (w związku z innymi przepisami), który został dodany przez art. 4 pkt 2 ustawy z dnia 12 lutego 2010 r. OTK ZU A/2023 SK 38/20 poz. 40 9 o zmia nie ustawy o transporcie drogowym oraz o zmianie niek tór y ch innych ustaw (Dz. U. Nr 43, poz. 246). Ustawa ta weszła w życie 3 kwietnia 2010 r., zatem po wydaniu wyroku przez sąd pierwszej instancji (dotyczącego ś wiadczeń za 2009 r.), o którym była mow a wyż ej. Tym samym skarżący nie uzasadnił, że wyrok o sygn . K 11/15 dotyczył podstawy orzekania w postępowaniu, które chciał wznowić. W tym kontekście za niewystarczające – na co zwrócił również uwagę Sejm w uza- sadni eniu swojego stanowiska – z punktu wyka zania naruszenia konstytucyjnego prawa do wznowienia postę pow a nia, a tym samym prawa do sądu, jest samo dołączenie do skargi kon- stytucyjnej kopii wyroku Sądu Rejonowego z 25 stycznia 2010 r. bez uzasadnienia, ponieważ wyrok ten został wydany przed 3 kwietn ia 20 10 r. Skarżący wobec tego nie wykazał, że pod- stawą pr awn ą wyroku był art. 21a ustawy o czasie pracy kierowców, o którego niezgodności orzekł następnie TK. Skarżący nie wskazał również, że Sąd Okręgowy przy wydawa niu wy- roku z 26 maja 2010 r., którym od dalił apelację od wyroku Sądu Rejonowego z 25 stycznia 201 0 r . , stosował ten przepis. T rybunał Konstytucyjny zauważył, że jakkolwiek odrzucenie skargi o wznowienie postępowania, jak i odrzucenie zażalenia w tym przedmiocie nastąpiło z powołaniem jedynie na art. 408 k.p.c., okoliczność ta w żadnej mierze nie podwa ża a rgu- mentacji za tezą, i ż s karżącemu nie przysługiwało prawo żądania wznowienia. Należy wziąć pod uwagę, że sądy powszechne nie miały obowiązku rozważać i przedstawiać wszystkich powodów odrzuceni a ska rgi o wznowienie postępowania, skoro przekroczenie pr zew i dziane- go w art. 408 k.p.c . w ówczesnym brzmieniu, pięcioletniego terminu jej wniesieni a było w tym względzie podstawą wystarczającą ( zob. podobnie postanowienie TK z 21 kwietnia 2015 r., sygn. S K 52/ 12, OTK ZU nr 4/ A / 2015 , poz. 53). Skarżący nie może z ate m oczekiwać, że jego obowi ązek wykazania czy chociażby uprawdopodobnienia naruszenia konstytucyjnych praw będzie przerzucony i zrealizowany przez Trybunał Konstytucyjny oraz uczestników postępowa nia. W niniejszej sprawie, w pi- śmie z 2 0 maja 2020 r. ucze stn i k postępowania Rzecznik P raw Obywatelskich przedstawił wnikliwą argumentację merytoryczną dotyczącą zgodności z Konstytucją art. 408 k.p.c. w brzmieniu obowiązującym przed 15 lutego 2017 r., prz ez co dokonał również sprecyzowa- nia zakresu kontroli. Ucze stn i cy postępowania nie mogą jednak wyręczyć osoby, która składa skargę konstytucyjną , w zakresie obowiązków, które wynikają z art. 53 ust. 1 u.o.t.p.TK. Przedstawione przez skarżącego uzasadni enie zarz utu niezgodności z Konstytucją art. 408 k.p.c. oraz w ska z ywane przez niego wzorce kontroli – art. 45 ust. 1 w związku z art. 190 ust. 4 oraz art. 190 ust. 4 w związku z art. 45 ust. 1 Konstytucji – należy uznać za niewystarczające. Trybunał Konsty tucy jny w ielokrotnie podkreślał , że uzasadnienie zarzutów powi nno opierać się na przedstawieniu we wniosku takiej argumentacji, która uprawdopo- dobni ewentualną niekonstytucyjność kwestionowanych przepisów. W szczególności argu- mentacja taka nie może opierać się jedy nie na odczuciach czy wyobrażeniach skarżącego, ale p owi n na być poparta merytorycznym uzasadnieniem, mogącym uwzględniać m.in. wcze- śniejsze orzecznictwo TK, praktykę stosowania prawa czy dorobek doktryny ( zob. postano- wienie z 5 czerwca 2019 r., sy gn. SK 29 /18, OTK ZU A / 2019 , poz. 28). W konsekwencji poprzes tan i e przez skarżącego na lakonicznym lub zdawkowym uza- sadnieniu zarzutu albo na całkowitym nieuzasadnieniu sformułowanych zarzutów stanowi niewykonanie dyspozycji ustawowej (art. 53 ust. 1 pkt 3 u. o.t.p .TK), co skutkuje umorzeniem postępowania na podstawi e a r t. 59 ust. 1 pkt 2 u.o.t.p.TK. Niedopuszczalne jest bowiem sa- modzielne precyzowanie przez Trybunał, a tym bardziej uzasadnianie, jedynie ogólnikowo sformułowanych zarzutów niekonstytucyjnośc i za skarż onych przepisów (por. np. wyroki TK z : 28 czerwca 201 8 r . , sygn. SK 4/17 , OTK ZU A/2018, poz. 43; 23 kwietnia 2020 r., sygn. SK 66/19 , OTK ZU A/2020, poz. 13 ). Uzasadnienie wniesionej skargi konstytucyjnej ocenić należy jako zdawkowe, w znacznym stopn iu st anowi ono zbiór cytatów z uzasadnień wybranych orzecz eń T rybunału OTK ZU A/2023 SK 38/20 poz. 40 10 Konstytucyjnego. Przytoczone poglądy TK dotyczą głównie wykazania, że z art. 190 ust. 4 Konstytucji wynika prawo podmiotowe, które podlega ochronie w drodze skargi konstyt ucyj- nej. Jako upraw dopodobnienie zarzutu naruszenia Konstytucji w odnies ien i u do art. 408 k.p.c. skarżący wskazuje, że „ n iezgodne z Konstytucją oraz zasadami państwa prawa jest ustano- wienie terminu prekluzyjnego, po upływie którego nie można wznowić post [ ę ] powań w któ- ry ch or zeczenie uzyskano na podstawie niekonstytucyjnej norm y p r awnej. Wystarczyłoby bowiem odpowiednie sformułowanie procedur i odpowiednie wydłużenie czasu w jakim ba- dana jest skarga konstytucyjna – by prawo określone w [ a ] rt. 190 ust. 4 Kons tytucji stało się p rawem pozornym”. Nie sposób wobec tego uznać za wysta rcz a jące przedstawienie argumen- tacji, która uprawdopodobniałaby stawiany zarzut niezgodności z Konstytucją. W piśmie pro- cesowym z 6 lipca 2019 r. skarżący stwierdził, że „ze względu na czas trwania postę powań przed Trybunałem Konstytucyjnym, wprowadzenie t aki e go ograniczenia czasowego w jakiej- kolwiek formie jest niezgodne z [a] rt. 190 ust. [ 4 ] Konstytucji oraz [a] rt. 45 ust. 1 Konstytu- cji”. Z kolei w piśmie procesowym z 3 stycznia 2020 r. skarżący ws kazał , że „ [ a ] rt. 408 KPC wprowadził termin po którym nie moż n a domagać się wznowienia postępowania choć wynika to z uprawnienia konstytucyjnego. Działanie takie narusza istotę prawa do rzetelnej procedury sądowej tj. [a] rt. 45 ust. 1 Konstyt ucji w związku z [a ] rt. 190 ust. 1 Konstytucji, albowiem bez żadnych pod sta w konstytucyjnych ogranicza konstytucyjne prawo podmiotowe do uru- chomienia procedur zmierzających do wydania nowego rozstrzygnięcia opartego na stanie prawnym ukształtowanym w nastę pstwie orzecze nia T rybunału, a zatem po wyeliminowaniu przepisu uznanego za niekonstytucyjny”. Skarżący nie uzasadnił , w czym dopatruje się w zakwestionowanej regulacji naruszenia istoty prawa do rzetelnej procedury sądowej. Skarżący , odwołując się do wyro ku Trybunału K onsty tucyjnego z o sygn. SK 21/14 stwierdził, że uznano w nim za niezgodny z Konstytucją art. 408 k.p.c. w zakresie, w jakim wprowadza termin prekluzyjny, po upływie którego niemożliwe jest skorzystanie z instytucji wznowienia postępowania wskazanej w art. 190 ust. 4 Konstytucji. Wskazał również skarżą- cy, że „po wyd a niu orzeczenia przez Trybunał ustawodawca na nowo wprowadził termin pre- kluzyjny już raz uznany za instytucj [ ę ] nie [z] godną z Konstytucją”. Tymczasem w przytoczo- nym w yroku Trybunał Konstytucyjny orzek ł o niezgodności z Konstytucją art. 408 k.p.c. wy- łącz nie „w zakresie, w jakim po upływie pięciu lat od uprawomocnienia się wyroku nie po- zwala żądać wznowienia postępowania z powodu nieważności wynikającej z naruszenia art. 6 ust. 1 Konwencji o ochroni e pra w człowieka i podstawowych wolności, sporządzonej w R zym i e dnia 4 listopada 1950 r., zmienionej następnie Protokołami nr 3, 5 i 8 oraz uzupeł- nionej Protokołem nr 2 ( ... ) , o którym ostatecznie orzekł Europejski Trybunał Pra w Człowie- ka”. W uzasadnieniu Trybu nał Konstytucyjny podkreślił, że jego orzeczenie „nie po d waża przydatności i niezbędności pięcioletniego terminu wniesienia skargi o wznowienie postępo- wania cywilnego”, a przesądza jedynie, że „w wypadku, o którym mowa w s entencji niniej- szego wyroku, pięci oletni ustawowy termin prekluzyjny stanowi rozwiązani e n a dmiernie ob- ciążające adresata wyroku ETPC”. Trybunał podkreślił, że jego wyrok „nie odnosi się nato- miast w żadnej mierze do oceny przydatności, niezbędności i propor cjonalności pięcioletnie- go te rminu wniesienia skargi o wznowienie postępowania cywilneg o z innego powodu niż wskazany w sentencji”. Powołanie się przez skarżącego na przytoczone orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego trudno zatem uznać za spełnienie wymagań uzasadnienia sformułowanego z arzut u niekonstytucyjności kwestionowanej regulacji ustawo wej . Mając na uwadze powyższe, Trybunał Konstytucyjny umorzył postępowanie na pod- stawie art. 59 ust. 1 pkt 2 u.o.t.p.TK, z uwagi na niedopuszczalność wydania merytorycz nego orzeczenia.