SK 4/19

O R Z E C Z N I C T W O TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria A Warszawa, dnia 5 października 2021 r. Pozycja 52 POSTANOWIENIE z dnia 1 lipca 2021 r. Sygn. akt SK 4/19 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Michał Warciński – przewodniczący Krystyna Pawłowicz – sprawozdawca Bartłomiej Sochański Jakub Stelina Andrzej Zielonacki, po rozpoznaniu, na posiedzeniu niejawnym w dniu 1 lipca 2021 r., skargi konstytucyjnej B.H. i M.S. o zbadanie zgodności: art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2015 r. poz. 2082, ze zm.) w zakresie, w jakim nie umożliwia zawarcia małżeństwa prze z dwie osoby tej samej płci, a co najmniej nie przewiduje ja- kiejkolwiek formy prawnej instytucjonalizacji związków tworzonych przez oso- by tej samej płci , z art. 47 w związku z art. 31 ust. 3 , w związku z art. 32 ust. 1 i 2 oraz art. 30 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, p o s t a n a w i a: umorzyć postępowanie. Orzeczenie zapadło większością głosów . UZASADNIENIE I 1. W skardze konstytucyjnej z 4 lipca 2018 r., wniesionej do Trybunału Konstytu cyj- nego 5 lipca 2018 r. (data nadania), B.H. i M.S. (dalej: skarżąc e) wni osły o stwierdzenie nie- zgodności art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2015 r. poz. 2082, ze zm.; obecnie: Dz. U. z 2020 r. poz. 1359, ze zm.; dalej: k.r.o.) w za- kresie, w jakim nie umożliwia zawarcia małżeństwa pr zez dwie osoby tej samej płci, a co najmniej nie przewiduje jakiejkolwiek formy prawnej instytucjonalizacji związków tworzo- nych przez osoby tej sam ej płci, z art. 47 w związku z art. 31 ust. 3 , w związku z art. 32 ust. 1 i 2 oraz art. 30 Konstytucji. OTK ZU A/2021 SK 4/19 poz. 52 2 Skar gę konstytucyjną wniesiono na tle poniżej opis anego stanu faktycznego: Skarżąc e , zamierzając wstąpić w związek małżeński, uda ły się do u rzęd u stanu cywil- nego (dalej: USC) w celu złoż enia zapewnie ń, że nie wiedzą o istnieniu okoliczności wyłą- czających zawarcie tego małżeństwa . Zgodnie bowiem z art. 76 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 28 listopada 2014 r. – Prawo o aktach stanu cywilnego (Dz. U. z 2016 r. poz. 2064; obecnie: Dz. U. z 2021 r. poz. 709; dalej: p.a.s.c.): „Osoba zamierzająca zawrzeć małżeństwo osobiśc ie przedstawia dokument tożsamości wybranemu kierownikowi urzędu stanu cywilnego albo konsulowi, albo kierownikowi urzędu stanu cywilnego, który ma wydać zaświadczenie, o którym mowa w art. 4 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, oraz składa: 1) pisemne za- pe wnienie, że nie wie o istnieniu okoliczności wyłączających zawarcie małżeństwa, zwane dalej «zapewnieniem»”. Natomiast zgodnie z art. 4 k.r.o. : „ Ma łżeństwo przed kierownikiem urzędu stanu cywilnego nie może być zawarte przed upływem miesiąca od dnia, kiedy osoby, które zamierzają je zawrzeć, złożyły kierownikowi urzędu stanu cywilnego pisemne zapew- nienie, że nie wiedzą o istnieniu okoliczności wyłączających zawarcie tego małżeństwa. Jed- nak że kierownik urzędu stanu cywilnego może zezwolić na zawarcie małżeństwa przed upły- wem tego terminu, jeżeli przemaw iają za tym ważne względy” . Kierownik USC odmówił przyjęcia oświadczenia o wstąpieniu w związek małżeński, powołując się na wymóg wystąpienia różnicy płci nupturientów, wynikający z art. 18 Konsty- tucji oraz z przepisów k.r.o. i p.a.s.c. W zawiadomieniach wysłanych do każdej ze skarżących k ierownik USC stwierdził, że „nie można przyjąć od Pani ( … ) zapewnienia o braku okolicz- ności wyłączających zawarcie małżeństwa z osobą tej samej płci ( … ) ponieważ naruszałoby to bowiem Konstytucję Rzeczypospolitej Polskiej, jak również Prawo o aktach stanu cywil- nego oraz Kodeks rodzinny i opiekuńczy” (skarga, s. 3 ). Po otrzymaniu zawiadomień o odmowie przyjęcia oświadczeń, skarżąc a B.H. i skar- żąca M.S. oddzielnie wystąpiły , na podstawie art. 89 ust. 2 p.a.s.c., do właściwego s ądu rejo- nowego z wnioskiem o wydanie rozstrzygnięcia, że przycz yny odmowy przyjęcia przez kie- rownika USC oświadczeń o wstąpieniu w związek małżeński są bezzasadne. W uzasadnieniu swoich stanowisk obie skarżąc e zakwestionowa ły sposób wyk ładni ar t . 18 Konstytucji przyję- ty przez kierownika USC. Argumentowa ły, że art. 18 Konstytucji nie wyklucza możliwości zawarcia małżeństwa przez osoby tej samej płci, lecz jedynie wskazuje, że małżeństwo kobie- ty i mężczyzny korzysta ze sz czególnej ochrony. Zdani em skarżących , wyk ładnia art. 18 Konstytucji powinn a uwzględniać także treść art. 47 Konstytucji. W oce nie skarżących , pary jednopłciowe zasługują na taką samą jak pary heteroseksualne ochronę ich życia rodzinnego , którego jednym z aspektów jest możliwość zawarcia małżeństwa. Zdaniem skarżących , rów- nież ar t. 1 § 1 k.r.o. nie powini en stanowić przeszkody dla możliwości przyjęcia zapewnień od skarżących, ponieważ przepis ten konkretyzuje ty lko jeden z wariantów zawierania związ- ku małżeńskiego. Skarżąc e wskaza ły również, że przyczyny odmowy przyjęcia oświadczeń są sprzeczne z art. 8 us t. 1 w związku z art. 14 K onwencji o ochronie praw człowieka i podsta- wowych wolności z dnia 4 listopada 1950 r. (Dz. U. z 1993 r., Nr 61, poz. 284, ze zm.; dalej: konwencja). Skarżąc e odwoływały się również do orzecznictwa Europejskiego Trybunału Praw Czło wieka. Sąd r ejonowy oddalił wnioski skarżących, uchylając się od ich merytorycznego roz- strzygania. Uzasadni ł postanowienie tym, że „[z]łożenie zapewnień jest czynnością faktyczną. W przypadku negatywnego zweryfikowania treści zapewnienia, kierownik urzęd u stanu cy- wilnego powinien odmówić przyjęcia oświadczeń o wstąpieniu w związek małżeński” (skar- ga, s. 4). Od postanowienia s ądu r ejonowego skarżące wniosły apelacje do s ądu o kręgowego, który u względniając je , uchylił zaskarżone postanowienie i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania. OTK ZU A/2021 SK 4/19 poz. 52 3 Sąd r ejonowy, ponownie rozpoznając sprawę, wydał postanowienie, w którym u znał, że przyczyny odmowy wskazane przez kiero wnika USC w sprawie przyjęcia oświadczeń o wstąpieniu w związek małżeński skarżąc ej B.H. i skarżąc ej M.S. uzasadniają odmowę do- konania czynności. W uzasadnieniu s ąd rejonowy ws kazał na treść art. 1 § 1 k.r.o., zgodnie z którym małżeństwo jest zawarte z chwilą jednoczesnego złożenia przez kobietę i mężczyznę oświadczenia wobec kierownika urzędu stanu cywilnego o tym, że osoby te wstępują w zwią- zek małżeński. W wywiedzionej apelacji s karżące wskazały na następujące zarzuty: 1) błąd w ustale- niach faktyczny ch stanowiących podstawę rozstrzygnięcia przez przyjęcie, że kierownik USC odmówił przyjęcia oświadczeń wnioskodawczyń o wstąpieniu we wspólny związek małżeń- ski, podczas gdy odmow a kierownika dotyczyła jedynie odmowy przyjęci a zapewnień o nie- istnieniu okol iczności wyłączających zawarcie małżeństwa, co w konsekwencji czyniło od- mowę nieuprawnioną i przedwczesną; 2) naruszenie art. 18 Konstytucji przez błędną wykład- nię, polegającą na dorozumianym przyjęciu, że związki osób tej samej płci nie mogą podlegać ochr onie na gruncie obowiązującego prawa; 3) art. 18 oraz 47 Konstytucji samodzielnie i w zw iązku z art. 8 ust. 1, art. 12 oraz 14 konwencji samodzielnie oraz art. 14 w zw iązku z art. 12 konwencji przez błędną wykładnię art. 18 K onstytucji i niezastosowanie art. 47 Kon- stytucji, co w konsekwencji doprowadziło do uznania, iż osoby tej samej płci nie mogą wstą- pić w związek małżeński, podczas gdy prawidłowa wykładnia wskazanych przepisów, która powinna być dokonana z uwzględnieniem or zecznictwa pr zyjętego na gruncie art. 8 ust. 1, art. 12 i art. 14 konwencji , wskazuje, że związek tak i jest dopuszczalny; 4) art. 8 i art. 14 konwencji (samodzielnie) oraz w zw iązku z art. 12 konwencji przez ich niezastosowanie, podczas gdy przepisy prawa europejskiego podlegają stosowaniu wprost, jeśli nie można ich pogodzić z brzmieniem przepisów krajow ych i w konsekwencji nieuprawnione jest założenie, że w stosunku do wnioskodawczyń można było skutecznie odmó wić przyjęcia zapewnienia o braku przeszkód do wstąpienia w związek małżeński; 5) art. 87 ust. 1 w zw iązku z art. 9 Konstytucji przez niezastosowanie w sprawie s karżących opisanych powyżej przepisów kon- wencji zgodnie z ich wykładnią przyjętą na gruncie pra wa europejskiego, mimo iż stanowią one część obowiązującego w Rzeczy pospolitej Polskiej porządku prawnego . Sąd Okręgowy oddalił apelację skarżącyc h przyjmu jąc, że: „Sąd Rejonowy wskazał, że zgodnie z obowiązującym w Rzeczpospolitej Polskiej prawem, Konstytucją oraz Kodek- sem rodzinnym, artykułem 1 par agraf 1, związek małżeński zawrzeć mogą wyłącznie dwie osoby odmiennej płci. (...) W tym zakresie nal eży w całości podzielić wywód Sądu Rejono- wego. Stanowisko Sądu Rejonowego jest konsekwencją poglądu Sądu Okręgowego uchylają- cego wyrok do ponownego rozpoznania. (...) Treść instytucji małżeństwa jest uregulowana w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym. (...) W świetle artykułu 18 Konstytucji w połączeniu z całością przepisów zawartych w Kodeksie rodzinnym podkreślić [ moż na] jedynie fakt, że jest to związek kobiety i mężczyzny” (skarga, s. 6-7). Postanowienie s ąd u o kręgowego oddal ającego apelację zostało doręc zone wraz z pi- semnym uzasadnieniem pełnomocnikowi skarżących 5 kwietnia 2018 r . Skarżąc e nie wn iosły nadzwycz ajnego środka zaskarżenia od prawomocnego post anowienia. 2. Skarżąc e zarzuci ły, że w wyniku zastosowania art. 1 § 1 k.r.o. przez kierownika USC, a następnie przez sąd rejonowy i sąd okręgowy w ich sprawie, doszło do naruszenia praw gwarantowanych przez art. 47 w związku z art. 31 ust. 3, art. 32 us t. 1 i 2 oraz art. 30 Konstytucji. Naruszenie polega na nieproporcjonalnym ograniczeniu prawa do poszanowania życia prywatnego i rodzinnego oraz prawa do decydowania o swoim życiu osobistym. Zda- niem sk arżących, doszło także do naruszenia prawa do równego t raktowania przez organy publiczne, zakazu dyskryminacji w życiu społecznym z jakiejkolwiek przyczyny oraz naru- szenia godności skarżących. OTK ZU A/2021 SK 4/19 poz. 52 4 Skarżąc e , powołując się na doktrynę prawną, przedstawi ły pogl ąd, że ar t. 18 Konsty- tucji nie zawiera definicji małżeństwa, gdyż nie określa konstrukcyjnych cech tej instytu cji. Przepis ten, zdaniem skarżących, nie przewiduje zakazu zawierania małżeństw bądź ustano- wienia innych instytucjonalnych gwarancji dla związków tworzonych przez osoby tej samej płci. Zdaniem skarżących, brak jednoznacznej regulacji zezwalającej na zawarcie związku małżeńskiego bądź też innego zinstytucjonalizowanego związku pomiędzy osobami tej samej płci, z jednoczesnym zagwaranto waniem osobom pozostaj ącym w trwałych związkach jedno- płciowych szeregu uprawnień w rozproszonych przepisach prawa, należy odczytywać jako pominięcie prawodawcze, podlegające kognicji TK, nie zaś jako – niepodlegające kognicji TK – zaniechanie prawodawcze. W ocenie skar żących, j est to sytuacja, w której w systemie prawnym b rakuje określonego unormowania, niezbędnego dla ochrony konstytucyjnych praw i wolności jednostki, a zatem jest to pominięcie prawodawcze. Skarżąc e podnoszą, że normą prawną, która nie znajduje zastos owania do ich sytuacji prawnej, jest wskazany w petitum skargi art. 1 § 1 k.r.o. stanowiący, że jedną z przesłanek zawarcia małżeństwa jest różna płeć nupturientów. Zdaniem skarżących, ta norma ustawowa, okre ślająca przesłanki dopuszczalności zawarcia małżeństwa, ma zbyt wą ski zakres, ponie- waż nie obejmuje nupturientów tej samej płci. Taka treść normy, uniemożliwiająca osobom pozostającym w związkach jednopłciowych zawarcie związku małżeńskiego bądź też w innej formie instytucjonalizację ich związku, stanowi źródło nieproporcjonalnego naruszenia przy- sługującego tym osobom prawa do poszanowania życia prywatnego, rod zinnego i decydowa- nia o swoim życiu osobistym (art. 47 Konstytucji) w związku z naruszeniem zasady równości i zakazu dyskryminacji (art. 32 ust. 1 i 2 Kons tytucji) oraz narusza godność człowieka (art. 30 Konstytucji). Uzasadniając zarzut niezgodności art. 1 § 1 k.r.o. z art. 47 w związku z art. 31 us t. 3, w związku z art. 32 ust. 1 i 2 Konstytucji, skarżąc e wskaza ły na nieproporcjonalność ograni- czenia prawa do poszanowania życia prywatnego, życia rodzi nnego i prawa do decydowania o swoim życiu osobistym przez osoby pozostające w trwałych związkach z o sobami tej samej płci. Zdaniem skarżących, zawarcie małżeństwa jest realizacją wolności każdego czło wieka do decydowania o życiu osobistym i emanacją prawa do prywatności oraz życia rodzinnego, które Konstytucja gwarantuje każdemu, bez względu na orientację seksualną. Prawo d o za- warcia małżeństwa, a co najmniej innej formy instytucjonalizacji prawnej związku osób tej same j płci, na przykład w formie związku partnerskiego, pozostaje – w przekonaniu skarżą- cych – p od ochroną art. 47 Konstytucji. Z przepisu tego skarżąc e wywodzą obowiązek władz publicznych do zapewnienia efektywnej ochrony ich praw w postaci wprowadze nia możliwo- ści zawarcia małżeństwa lub co najmniej innego zinstytucjonalizowanego związku. Zdaniem sk arżących, norma wyrażona w art. 1 § 1 k.r.o. jest sprzeczna z zasadą równości w prawie, poni eważ osoby pozostające w trwałych związkach z osobami tej samej płci pozbawione są możliwości zawarcia małżeństwa, podczas gdy osobom w trwałych związkach z osobami płci odmiennej prawo takie przysługuje. Zatem osoby pozostające w trwałych związkach z oso- bami tej samej płci są traktowane odmiennie od osób pozostającyc h w związkach z osobami odmiennej płci, chociaż – jak podkreślają skarżący – w wypadku m ałżeństw bądź trwałych związków osób tej samej i różnej płci można mówić o jakościowej tożsamości obu relacji. Pomiędzy związkami osób tej samej i różnej płci zachodzi pełne podobieństwo, a zarazem te podobne związki traktowane są odmiennie przez ustawodawcę. W tej sytuacji przesłanką nie- równego traktowania podmio tów podobnych jest wyłącznie orientacja seksua lna osób two- rzących dany związek. Uzasadniając zarzut niezgodn ości art. 1 § 1 k.r.o. z art. 30 Konstytucji, skarżąc e pod- ni osły, że art. 1 § 1 k.r.o. w zakresie, w jakim nie umożliwia zawarcia małżeństwa przez dwie osoby tej samej płci, a co najmniej nie przewiduje jakiejkolwiek formy prawnej instytucjona- OTK ZU A/2021 SK 4/19 poz. 52 5 liza cji związ ków tworz onych przez osoby tej samej płci, narusza godność człowieka, pozosta- jącą pod ochroną art. 30 Konstytucji. W przekonaniu skarżących, istnienie określonych praw- nych, instytucjonalnych gw arancji dla tworzonego przez pary jednopłciowe związku jest nie- zbędne dla poszanowania ich godności i podmiotowości w systemie prawnym. Natomiast brak możliwości zawarcia małżeństwa bądź skorzystania z innych s ystemowych, prawnych gwarancji dla związków osób tej samej płci rodzi u skarżących poczucie, że nie są pełno- prawnymi c złonkami społeczeństwa. 3. W postanowieniu z 14 listopada 2018 r., sygn. Ts 105/18 , Trybunał Konstytucyjny nadał skardze konstytucyjnej dalszy bieg. 4. W piśmie z 28 stycznia 2019 r. Rzecznik Praw Obywatelskich poinformował, że nie zgłasza udziału w postępowan iu. 5. Prokurator Generalny w piśmie z 6 marca 2019 r. zajął następujące stanowisko w sprawie: 1) art. 1 § 1 k.r.o. w zakresie, w jakim nie umożliwia zawarcia małżeństwa przez d wie osoby tej samej płci , jest zgodny z art. 47 w związku z a rt. 31 ust. 3, w związku z art. 32 ust. 1 i 2 oraz art. 30 Konstytucji; 2) w pozostałym zakresie postępowanie podlega umorzeniu ze względu na niedo puszczalność wydania wyroku. W uzasadnieniu Prokurator Generalny podkreślił znaczenie art. 18 Konstytucji ja ko lex generalis w stosunku do szczegółowych zagadnień wyrażonych przez ustrojodawcę w innych przepisach Konstytucji regulujących relacje rodzinne. W przekonaniu Prokuratora Generalnego, art. 18 Konstytucji zawiera legalną definicję małżeństwa. Wynika z niej, że małżeństwo ma charakter heteroseksualny i monogamiczny. Wola ustrojodawcy co do takie- go określenia małżeństwa została wyraźnie wyrażona na etapie prac legislacyjnych, a n astęp- nie potwierdzona jako wola Narodu w referendum konstytucyjnym. W orzecznictwie Trybu- nału Konstytucyjnego oraz Sądu Najwyższego również przyjmuje się, że zgodnie z art. 18 Konsty tucji, małżeństwem jest wyłącznie związek osób różnej płci. Prokurator Gen eralny stwierdził następnie, że art. 1 § 1 k.r.o. jest zgodny z art. 18 Konstytucji w zakresie rozumie- nia małżeństwa jako sf ormalizowanego związku kobiety i mężczyzny. Chociaż skarżąc e nie wskaza ły art. 18 Konstytucji jako wzorca kontroli, to – zdaniem Prokuratora Generalnego – dla oceny sformułowanego przez skarżąc e zarzutu konieczne jest odczytywanie Konstytucji w całości, a interpretacja jej przepisów nie może prowadzić do wewnętrznej sprzeczności. Do takiej sprzeczności z art. 18 Konstytucji prowadziłoby przyjęcie poglądu skarżących, że z art. 47, art. 32 i art. 30 Konstytucji wy nika ich prawo do zawarcia małżeństwa jednopłc io- wego. Wniosek o umorzenie postępowania w zakresie badania zgodności zaskarżonego przepisu ze wskazanymi wzorcami kontroli w zakresie, w jakim „ co najmniej nie przewiduje jakiejkolwiek formy prawnej instytu cjonalizacji związków tworzonych przez osoby t ej samej płci”, Prokurator Generalny uzasadnił , powołując się na formalne wymagania wobec przed- miotu skargi konstytucyjnej. W szczególności chodzi o wymóg zaistnienia merytorycznego związku pomiędzy treścią zak westionowanej normy prawnej a podjętym na jej podstawie rozstr zygnięciem oraz zarzucanym temu rozstrzygnięciu naruszeniem praw lub wolności kon- styt ucyjnych. Skarżąc e stara ły się zalegalizować ich związek jedynie w formie małżeństwa. Zatem art. 1 § 1 k.r.o. może podlegać badaniu jedynie w zakresie, w jakim nie umożliwia za- warcia małżeństwa przez dw ie osoby tej samej płci. Drugą przesłankę umorzenia we wskaza- nym zakresie Prokurator Generalny wywiódł z wykładni systemowej art. 1 § 1 k.r.o., stwier- dzając, że wb rew twierdzeniom sk arżących , zarzut pominięcia prawodawczego jest nietrafny. Brak uregulowania w art. 1 § 1 k.r.o. materii dotyczącej związków par tnerskich lub innych form instyt ucjonalizacji związków tworzonych przez osoby tej samej płci jest efektem dec yzji OTK ZU A/2021 SK 4/19 poz. 52 6 prawodawcy i należy go traktować jako zan iechanie legislacyjne, którego ocena pozostaje poza kognicją Trybunału Konstytucyjnego. 6 . Marszał ek Sejmu w imieniu Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej w piśmie z 13 maja 2019 r. zajął stanowisko w sprawie, wno sząc o umorzenie postępowania ze względu na ni e- dopuszczalno ść wydania wyroku. W wypadku nieumorzenia postępowania w całości, Mar- szałek Sejmu wn iósł o stwierdzenie, że art. 1 § 1 k.r.o. w zakresie, w jakim uniemożliwia za- warcie małżeństwa przez dwie osoby t ej samej płci lub nie przewiduje innej formy prawnej instytucjonalizacji związ ku tworzonego przez te osoby, jest zgodny z art. 47 w związku z art. 31 ust. 3, art. 32 oraz z art. 30 Konstytucji. Marszałek Sejmu podkreślił, że u podstaw analizowanej skargi konstytucyjnej leży brak regulacji prawnej umo żliwiającej zawieranie małżeństw bądź innych zinstytucjonalizo- wanych związków przez osoby tej samej płci. Skarżące wskazały, że normą prawną, która nie zna lazła zastosowania do ich sytuacji prawnej, jest art. 1 § 1 k.r.o., stanowiący, że jedną z przesłanek zawarcia małżeńst wa je st różna płeć nupturientów. Marszałek Sejmu zwróci ł uwagę na brak ścisłego powiązania treści nor matywnej art. 1 § 1 k.r.o. z zarzutami skarżą- cych. Materia uregulowana kwestionowanym przepisem nie jest „jakościowo tożsama” z kwestią r egulacji statusu prawne go związków osób tej samej płci. Zdaniem Marszałka Sej- mu, z zaskarżonego przep isu nie wynika expressis verbis zakaz, który narusza prawa skarżą- cych. Dopiero jego zestawienie z normą zawartą w art. 18 Konstytucji, który odnosi się do ochrony małżeństwa jako związku kobiety i mężczyzny, daje podstawę do wykładni art. 1 § 1 k.r.o. Zate m źródłem przeszkody, uniemożliwiającej zawarcie związku małżeńskiego przez jednopłciowe pary, jest sama Konstytucja. Kwestionowanie w drodze skargi konstytucyjnej wskazanego ograniczenia oznaczałoby podważanie konstytucyjności normy konstytucyjnej, co jest prawnie niedopuszczalne. W odniesieniu do zakresowego ujęcia przedmiotu zaskarżenia Marszałek Sejmu uznał , że wbrew twierdzeniom skarżących , w niniejszej sprawie nie zaistniało pominięcie prawo- dawcze, lecz zarzut skarżących może być ewentualnie rozpatry wany w kategoriach zaniecha- nia prawodawczego, które jednak nie podlega kognicji Trybunału Ko nstytucyjnego. Na wypade k nieumorzenia postępowania w całoś ci, Marsz ałek Sejmu przedstawił również argumentację uzasadniającą zgodność art. 1 § 1 k.r.o. w zakre sie, w jakim uniemoż- liwia zawarcie małżeństwa przez dwie osoby tej samej płci lub nie przewiduje innej formy prawnej instytucjonalizacji związk u tworzonego przez te osoby, z art. 47 w związku z art. 31 ust. 3, art. 32, a także z art. 30 Konstytucji . II Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje: 1. Zakres zaskarżenia w niniejszej sprawie. 1.1. W skardze konstytucyjnej z 4 lipca 2018 r., wniesionej do Tr ybunału Konstytu- cyjnego 5 lipca 2018 r. (data nadania) B.H. oraz M.S. (dalej: skarżące) wniosły o stwierdzenie niezgodności art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks ro dzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2020 r. poz. 1359, ze zm.; dalej: k.r.o.) w zakresie, w jakim nie umożliwia zawarcia małżeństwa przez dwie osoby tej samej płci, a co najmniej nie przewiduje jakiejkolwiek for- my prawnej instytucjonalizacji związk ów tworzonych przez osoby tej samej płci, z art. 47 w związ ku z art. 31 ust. 3, w związku z art. 32 ust. 1 i 2 oraz art. 30 Konstytucji. OTK ZU A/2021 SK 4/19 poz. 52 7 Zdaniem skarżąc ych, z zaskarżon ego przepisu wywodzona jest norma prawna, zgod- nie z którą jedną z przesłanek zawarcia małżeństwa jest różna płeć nupturientów . Ta ustawo- wa norma ma – w przekonaniu skarżących – zbyt wąski zakres, poza którym pozostają nuptu- rienci tej samej płci. T aka treść normy uniemożliwiająca osobom pozostającym w związkach jednopłciowych zawarcie związku małżeńskiego bądź też w innej formie instytucjonalizacj ę i ch związku, stanowi źródło nieproporcjonalnego naruszenia przysługującego tym osobom prawa do poszano wania życia prywatnego, rodzinnego i decydowania o swoim życiu osobi- stym (art. 47 Konstytucji) w związku z naruszeniem zasady równości i zakazu dyskryminac ji (art. 32 ust. 1 i 2 Konstytucji) oraz narusza godność człowieka (art. 30 Konstytucji). 1.2. Zgodnie z art. 1 § 1 k.r.o.: „Małżeństwo zostaje zawarte, gdy mężczyzna i kobieta jednocześnie obecni złożą przed kierownikiem urzędu stanu cywilnego oświadczenia, że wstępują ze sobą w związek małżeński” . 1.3. Jako wzorce kontroli konstytucyjności zaskarżonego przepisu skarżąc e powołały : art. 47 w związku z art. 31 ust. 3 , w związku z art. 32 ust. 1 i 2 oraz art. 30 Konstytucji. Zgodnie z art. 47 Konstytucji, k ażdy ma prawo do ochrony prawnej życia prywatnego, ro- dzinnego, czci i dobrego imienia oraz do decydow ania o swoim życiu osobistym. Warunki dopuszczalności ograniczeń w zakresie korzystania z konstytucyjnych wolności i praw okre- śla art. 31 ust. 3 Konstytucj i. A zgodnie z art. 32 ust. 1 Konstytucji, wszyscy są wobec prawa równi, wszyscy mają prawo do równego traktowania przez władze pu bliczne. W art. 32 ust. 2 Konstytucji przewidziany jest zakaz dyskryminacji w życiu politycznym, społecznym lub gospodarczym z jakiejkolwiek przyczyny. Ostatni z powołanych wzorców – art. 30 Konstytu- cji – stanowi, że przyrodzona i niezbywalna godność człowieka stanowi źródło wolności i praw człowieka i obywatela. Jest ona nienaruszaln a, a jej poszanowanie i ochrona jest obo- wiązkiem władz publicznych. 2. O cena dopuszczalności merytorycznego rozpoznania skargi. 2.1. Wykorzystanie skargi konstytucyjnej jako instrumentu ochrony konstytucyjnych wolności i praw jednostek uzależnione jest od spełnienia przesłanek określonych w Konstytu- cji (art. 79 ust. 1) oraz w ustawie z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowa- nia p rzed Trybunałem Konst ytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej: u.o.t.p.TK). Skarga konstytucyjna podlega wstępnemu rozpoznaniu, w ramach którego Trybu nał bada, czy odpowiada ona warunkom formalnym oraz czy nie jest oczywiście bezzasadna. Zakończenie tego etapu formalnej weryfikacji skargi nie wyłącza jednak dalszej oceny wa- runków jej wniesienia, dokonywanej na kolejnym etapie postępowania. Postanowienie o na- daniu skardze dalszego biegu nie przesądza więc ostatecznie o dopuszczalności jej meryto- rycznego rozpatrzenia. Trybunał ma obowiązek ustalania na każdym etapie postępowania, czy merytoryczna ocena zarzutów określonych w badanej skardze konstytucyjnej jest w ogóle dopuszczalna (por. postanowienie TK z 18 grudnia 2019 r., sygn. SK 71/19, OTK ZU nr A/2020, poz. 2). Trybunał , rozpoznając sprawę , nie jest związany stanowiskiem zajętym w zarządzeniu lub postanowi eniu zamykającym wstępne rozpoznanie (zob. m.i n. postanowienia TK z: 30 czerwca 2008 r., sygn. SK 15/07, OTK ZU nr 5/A/2008, poz. 98; 11 września 2 012 r., sygn. SK 19/12, OTK ZU nr 8/A/2012, poz. 98 ). Kontrolując istnienie pozyt ywnych oraz brak ujemnych pr zesłanek procesowych , Trybunał może także dojść do wniosków odmiennych niż te, które zostały uprzednio wyrażone w postanowieniu wydanym na etapie wstępnego rozpo- znania konkretnej skargi konstytucyjnej (zob. np. postanowienie TK z 3 grudnia 2020 r., sygn. SK 27/17, OTK ZU nr A/2020, poz. 68). OTK ZU A/2021 SK 4/19 poz. 52 8 Ujemne pr zesłanki postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym – również w od- niesieniu do spraw zainicjowanych wniesieniem skarg konstytucyjnych – określa art. 59 u.o.t.p.TK. Przed przystąpi eniem do merytorycznej oceny zarzutów sformułowanych przez skar- żąc e w skar dze konstytucyjnej rozpatrywanej w niniejszym postępowaniu, Trybunał Konsty- tucyjny był zobowiązany – również na obecnym etapie postępowania – zbadać, czy nie za- chodzą ujemne przesłanki rozpoznania tej skargi. 2.2. Skarżąc e zarzuci ły niezgodność ze wskaza nymi wzorcami konstytucyjnymi art. 1 § 1 k.r.o. w zakresie, w jakim nie umożliwia zawarcia małżeństwa przez dwie osoby tej samej płci, a co najmniej nie przewiduje jakiejkolwiek formy prawnej instytucjonalizacji związków tworzonych przez osoby tej samej pł ci . Jednakże, jak ustalił Trybunał na podstawie dokumen- tacji sprawy, skarżąc e podjęły działania zmierzające do zawarcia małżeństwa, nie zaś uzyska- nia jakiejkolwiek innej formy instytucjonalizacji tworzonego przez nie związku. Ostateczna decyzja w sprawie s karżących – postanowienie s ądu o kręgowego oddalającego apelację – odnosiła się do kwestii możliwości zawarcia małżeństwa przez osoby tej samej płci. W spra- wie skarżących nie miała zastosowania norma dotycząca jakiejkolwiek formy prawnej insty- tucjonalizacji związków tworzonych przez osoby tej samej płci, której pominięcie zarzucają art. 1 § 1 k.r.o. Nie z ostał zatem spełniony wymóg – przewidziany w art. 79 ust. 1 Konstytucji oraz art. 53 ust. 1 pkt 1 u.o.t.p.TK – zaistnienia merytorycznego związku pomiędzy treścią zakwe- stionowanej normy prawnej a podjętym na jej podstawie rozstrzygnięciem , a także zarzuca- nym temu rozstrzygnięciu naruszeniem praw lub wolności konstytucyjnych . Wobec tego Try- bunał Konstytucyjny, na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 u.o.t.p.TK umo rzył postępowanie w odniesieniu do badania, czy art. 1 § 1 k.r.o. w zakresie, w jakim „ co najmniej nie przewidu- je jakiejkolwiek formy prawnej instytucjonalizacji związków tworzonych przez osoby tej sa- mej płci” , jest zgodny z art. 47 w związku z art. 31 ust . 3, w związku z art. 32 ust. 1 i 2 oraz art. 30 Konstytucji , ze względu na niedopuszczalność wydania wyroku. 2.3. W odniesieniu do zarzutu skarżących, że art. 1 § 1 k.r.o. w zakresie, w jakim nie umożliwia zawarcia małżeństwa prze z dwie osoby tej samej p łci , jest niezgodny z art. 47 w związku z art. 31 ust. 3, w związku z art. 32 ust. 1 i 2 oraz art. 30 Konstytucji , Trybunał Konstytucyjny rozważył dopuszczalność merytorycznego rozstrzygnięcia , ustalając, czy w skazany zarzut dotyczy pominięcia prawodawczeg o, czy też zaniechania prawodawczego. 2.3.1. Skarżąc e utrzymują, że brak ustawowej regulacji prawnej umożliwiającej za- wieranie małżeństw przez osoby tej samej płci należy odczytywać jako pominięcie prawo- dawcze , podlegające kognicji Trybunału Konstytucyjnego, nie zaś zaniechanie prawodawcze, które kognicji Trybunału nie podlega. 2.3.2. Punktem wyjścia rozstrzygnięcia tego zagadnienia jest odróżnienie pominięcia prawodawczego od zaniechania prawodawczego. Zgodnie z art. 188 Konstytucji, w kompe- tencjach Try bunał u Konstytucyjnego jest orzekanie w zakresie oceny hierarchicznej zgodno- ści aktów normatywnych. W ramach tej kontroli Trybunał dopuszcza ocenę aktu normatyw- nego z punktu widzenia tego, czy w jego przepisach nie brakuje unormowań, bez których, ze względ u na na turę objętej danym aktem regulacji, może on a budzić wątpliwości natury kon- stytucyjnej – pomini ęcie prawodawcze (w orzecznictwie TK określane też pominięciem „ustawodawczym” lub „legislacyjnym”). Natomiast Trybunał konsekwentnie przyjmuje, że jego kognicji nie podlega badanie zaniechania prawodawczego, stąd tak istotne jest odróżnie- nie w orzecznictw ie Trybunału pominięcia od zaniechania (por. postanowienie TK z 17 lipca 2019 r., sygn. SK 6/19, OTK ZU A/2019, poz. 38). OTK ZU A/2021 SK 4/19 poz. 52 9 Trybunał przypomina, że „[z] aniechanie [prawodawcze] polega na tym, że ustawo- dawca pozostawia określoną kwestię w całości poza uregulowaniem prawnym. Ponieważ pol- ski model właściwości Trybunału Kon stytucyjnego nie przewiduje orzekania o zaniechaniach ustawodawcy, choćby obowiązek wydania danego aktu wynikał z norm konstytucyjnych, nie ma możliwości wnoszenia takich spraw do Trybunału. Od zaniechania ustawodawczego nale- ży natomiast odróżnić pominięcie legislacyjne, czyli sytuację, gdy ustawodawca unormował jakąś dziedzinę stosunków społeczn ych, ale dokonał tego w sposób niepełny, regulując ją tylko fragmentarycznie. Od dawna w orzecznictwi e Trybunału Konstytucyjnego ukształtował się pogląd, że w razie dokonania regulacji częściowej o niepełnym charakterze, możliwe jest zakwestionowanie jej zakresu, w szczególności rozważenia jej na tle zasady równości (zob. m.in. orzeczenie z 3 grudnia 1996 r., sygn. K. 25/95, OTK ZU nr 6/1996, poz. 52, a tak- że liczne późniejsze orzeczenia, w tym np. wyroki: z 6 m aja 1998 r., sygn. K. 37/97, OTK ZU nr 3/1998, poz. 3 3; z 30 maja 2000 r., sygn. K. 37/98, OTK ZU nr 4/2000, poz. 112; z 24 paź- dziernika 2000 r., s ygn. SK 7/00, OTK ZU nr 7/2000, poz. 256 oraz z 24 października 2001 r., sygn. SK 22/01, OTK ZU nr 7/2001, poz. 216) ” – (wyrok TK z 22 lipca 2008 r., sygn. K 24/07, OTK ZU nr 6/A/2008, poz. 110). W kompetencjach Trybunału Konstytucyjnego jest zatem ocena, czy w zaskarżonych przepisach nie brakuje unormowań, bez których, w związku z naturą objętej aktem regulacji , może on a budzić wątpliwości konstytucyjne. „ Zarzut niekonstytucyjności może więc doty- czyć zarówno tego, co ustawodawca w danym akcie unormował, j ak i tego, co w akcie tym pominął, choć postępując zgodnie z Konstytucją, powinien był unormować. Prowadzi to do wniosku, że o ile parlamentowi przysługuje bardzo szerokie pole decyzji, jakie materie wy- brać dla normowania w drodze stanowionych przez siebie ustaw, o tyle – skoro decyzja taka zostanie już podjęta – regulacja danej materii musi zostać dokonana przy poszanowaniu wy- magań konstytucyjnych. (…) Tryb unał Konstytucyjny uznał, że linia demarkacyjna oddziela- jąca sytuacje «zaniechania ustawodawczego» oraz « regulacji fragmentarycznej i niepełnej » związana jest z odpowiedzią na pytanie, czy istotnie w danej sytuacji zachodzi jakościowa tożsamość (albo przyn ajmnie j daleko idące podobieństwo) materii unormowanych w danym przepisie i tych pozostawionych poza jego zakresem ” ( wyrok TK o sygn. K 24/07). 2.3.3. Trybunał Konstytucyjny wielokrotnie zwracał uwagę na to, że „[w] praktyce określenie granicy między zani echaniem a pomini ęciem prawodawczym może budzić wąt- pliwości. W orzecznictwie Trybunału wypracowano kryteria pomocne w odróżnieniu tych przypadków. Trybunał bierze pod uwagę ratio legis kwestionowanego przepisu, które może wskazywać, czy zarzucany brak określonej regulacji nie stanowi zamierzonego działania ustawodawcy, chcącego pozostawić określone zagadnienie poza regulacją prawną (zob. po- stanowienie z 14 stycznia 2015 r., sygn. P 9/14, OTK ZU nr 1/A/2015, poz. 6 wraz z przyto- czonym w nim orzecznictwem ora z piśmiennictwem). Wystąpienie pominięć prawodawczych jest bardziej prawdopodobne w wypadku regulacji sprawiających wrażenie przypadkowych (np. pozostawionych z poprzedniej wersji przepisu), absurdalnych albo o czywiście dysfunk- cjonalnych (zob. np. wyrok z 13 listopada 2007 r., sygn. P 42/06, OTK ZU nr 10/A/2007, poz. 123). Kolejne kryterium wymaga odpowiedzi na pytanie, czy w danej sytuacji zachodzi ja- kościowa tożsamość (albo przynajmniej daleko idące podobieńst wo) materii unormowanych w danym przepisie i tych po zostawionych poza jego zakresem. Przy ocenie podobieństwa konieczna jest ostrożność, gdyż zbyt pochopne upodobnienie materii grozi postawieniem za- rzutu o wykraczanie przez Trybunał poza sferę kontroli pra wa i uzurpowanie sobie uprawnień o charakterze prawotwórczym (zob. postanowienia z: 13 czerwca 2011 r., sygn. SK 41/09; 5 marca 2013 r., sygn. K 4/12, OTK ZU nr 3/A/2013, poz. 30). Pominięcie prawodawcze mo- że zatem występować wtedy, gdy materia pominięta w przepisie oraz materia w nim uregulo- wana są jakościowo tożsame albo bardzo do siebie zbliżone. «Kryterium to jest szczególnie OTK ZU A/2021 SK 4/19 poz. 52 10 widoczne na tle spraw, w których kwestionowanemu przepisowi zarzuca się naruszenie kon- stytucyjnej zasady równości (zob. wyrok z 24 października 2001 r., sygn. SK 22/01) » – (zob. pos tanowienia 17 października 2018 r., sygn. SK 11/17, OTK ZU A/2018, poz. 61; 5 grudnia 2018 r., sygn. SK 25/17, OTK ZU A/2018, poz. 76). Innym kryterium jest źródło skierowanego do ustawodawcy nakazu regul acji danej materii; nakaz ten powinien wynikać z Konstytucji (zob. postanowienie TK z 1 marca 2010 r., sygn. SK 29/08, OTK ZU nr 3/A/2010, poz. 29). Pominięcie może być badane przez Trybunał – jednak tylko wtedy, gdy na poziomie Konstytucji istnieje «norma o treści odpowiadającej normie pominiętej w ustawie kontrolowanej» (postanowienie TK z 1 marca 2010 r., sygn. SK 29/08), czyli w danym obszarze obowiązuje konstytucyjny nakaz uregulowania kwestii pominiętych w określony sposób (zob. postanowienie TK z 2 grudnia 2014 r., sygn. SK 7/14, OTK ZU nr 11/A/2014, poz. 123) ” – (postanowienie TK o sygn. SK 6/19). 2.3.4. Trybunał Konstytucyjny, po dokonaniu oceny zarzutu stawianego zakwestiono- wanej w skardze konstytucyjnej regulacji zgodnie z kryteriami, które są po mocne w rozstrzy- gnięciu, czy mamy do czynieni a z pom inięciem, czy z zaniechaniem prawodawczym, doszedł do wniosku, że brak unormowania w art. 1 § 1 k.r.o. umożliwiającego zawieranie małżeństw przez osoby tej samej płci należy zakwalifikować jako zaniechani e prawodawcze. Po pierwsze, art. 1 § 1 k.r.o. wskazuje jednoznacznie , że warunkiem zawarcia małżeń- stw a jest jednoczesna obecność mężczyzny i kobiety składających przed kierownikiem urzędu stanu cywilnego oświadczenia, że wstępują ze sobą w związek małżeńs ki. Zdaniem Trybuna- łu, nie ma wątpliwości, że ratio legis art. 1 § 1 k.r.o. było jednoznaczne określenie dopusz- czalności zawierania małżeństwa jedynie przez osoby odmiennej płci. Norma wynikająca z art. 1 § 1 k.r.o. jest zgodna z art. 18 Konstytucji, określającym małżeństwo jako związek kobiety i mężc zyzny. Trybunał przypomina, że „[w] myśl art. 18 Konstytucji małżeństwo jako związek ko- biety i mężczyzny, rodzina, macierzyństwo i rodzicielstwo znajdują się pod ochroną prawną. Artykuł ten jest podstawą formułowania przez Trybunał konstytucyjnego prawa d o prawnej ochrony życia rodzinnego obejmującego w szczególności odpowiednią ochronę małżeństwa, rodziny, macierzyństwa i rodzicielstwa jako wartości o szczególnym znaczeniu dla społeczeń- stwa” (wyrok TK z 26 lis topada 2013 r., sygn. P 33/12, OTK ZU nr 8/A/2013, poz. 123). „Małżeństwo (jako związek kobiety i mężczyzny) uzyskało w prawie krajowym RP odrębny status konstytucyjny zdeterminowany postanowieniami art. 18 Konstytucji. Zmiana tego sta- tusu byłaby możliwa j edynie przy zachowaniu rygorów trybu zmiany Konstytu cji, określo- nych w art. 235 tego aktu. W żadnym wypadku, także ze względów formalnoprawnych, zmiana charakteru czy statusu małżeństwa w polskim systemie prawnokonstytucyjnym nie mogłaby przyjąć formy ratyfikowanej umowy międzynarodowej (nawet: ratyfi kowanej w sposób kwalifikowan y)” – (wyrok TK z 11 maja 2005 r., sygn. K 18/04, OTK ZU nr 5/A/2005, poz. 49). Po drugie, w odniesieniu do wskazanego wcześniej kryterium, zgodnie z którym nakaz uregulowania w ustawie danej kwestii powinien wynikać z Konstytu cji, T rybunał Konstytu- cyjny s twierdził, że Konstytucja nie zawiera kierowanego do ustawodawcy nakazu, zobowią- zującego do wprowadzenia regulacji umożliwiającej zawieranie małżeństw przez osoby tej samej płci. Z analizy przepisów Konstytucji wynika wniosek w ręcz p rzeciwny: gdyby usta- wod awca wprowadził regulację umożliwiającą zawieranie małżeństw jednopłciowych, pozo- stawałoby to w sprzeczności z art. 18 Konstytucji, definiującym małżeństwo jako związek kobiety i mężczyzny. Po trzecie, w odniesieniu do kryterium wymaga jącego odpowiedzi na pytanie, czy w danej sytuacji zachodzi jakościowa tożsamość (albo przynajmniej daleko idące podobień- stwo) materii unormowanych w danym przepisie i tych pozostawionych poza jego zakresem, Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że skarżące nie wykazały owej jakościowej tożsamości . OTK ZU A/2021 SK 4/19 poz. 52 11 W skardze konstytucyjnej ograniczyły się jedynie do stwierdzenia, że – ich zdaniem – „w przypadku małżeństw bądź trwałych związków osób tej samej i różnej płci można mówić o jakościowej tożsamości obu relacj i. Pom iędzy związkami osób tej samej i różnej płci za- chodzi pełne podobieństwo” (s. 29). Skarżące nie wyjaśniły jednak, na czym to „pełne podo- bieństwo” polega. Zdaniem Trybunału Konstytucyjnego, nie zostało wykazane przez skarżąc e spełnienie kryterium zachodzenia jakościow ej tożsamoś ci materii unormowanych w art. 1 § 1 k.r.o. i tych pozostawionych poza jego zakresem . Skarżące n ie wykaza ły tożsamości materii, której brak zarzuca ją (tj. brak możliwości zawarcia ma łżeństwa przez osoby tej samej płci), oraz materii uregulowanej w zakwestionowanym przepisie, przewidującym możliwość za- warcia małżeństwa przez mężczyznę i kobietę. 2.3.5. W konkluzji Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że skarżąc e domagają się w istocie kontroli zaniechania prawodawczego, a nie – jak utrz ymują – kontr oli pominięcia prawodawczego. Ponieważ kognicji Trybunału Konstytucyjnego nie podlega badanie zanie- chania prawodawczego, postępowanie należało umorzyć na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 u.o.t. p.TK, ze względu na niedopuszczalność wydania wyroku. Zaniechani e prawodawcze oznacza świadome i celowe pozostawienie przez ustawo- dawcę danej kwestii bez uregulowania prawnego. W niniejszej sprawie ustawodawca związa- ny jest jednoznacznym brzmieniem art. 18 Konstytucji, definiując ego małżeństwo jako zwią- zek kobiety i mężczyzny. Bez zmiany Konstytucji nie jest dopuszczalne wprowadzenie w ustawodawstwie zwykłym instytucji małżeństwa homoseksualnego. Z tych względów Trybunał Konstytucyjny postanowił jak w sen tencji. Zdanie odrębne sędziego TK Jakuba Stel iny do postanowienia Trybunału Konstytucyjnego z dnia 1 lipca 2021 r., sygn. akt SK 4/19 Na podstawie art. 106 ust. 3 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej : uotpTK) zgłaszam zdanie odrębne do postanowienia T rybunału Konstytucyjnego z 1 lipca 2021 r., sygn. SK 4/19. Ze względu na tożsamość przedmiotu i wzorców kontroli oraz zbieżną argumentację, zarówno skarżących, jak i Trybunału, podtrzymuję stanowisko wyrażone w zdaniu odrębnym do postanowienia z dnia 1 lipca 2021 r., sygn.. akt SK 15/17. Zdanie odrębne sędziego TK Andrzeja Zielonackiego do postanowienia Trybunału Konstytucyjnego z 1 lipca 2021 r., sygn. akt SK 4/19 Na podstawie art. 106 ust. 3 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie po stępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393) zgłaszam zda- OTK ZU A/2021 SK 4/19 poz. 52 12 nie odrębne do postanowienia Trybunału Konstytucyjnego z 1 lipca 2021 r. (sygn. SK 4/19) oraz do jego uzasadnienia. Nie zgadzam się z większością składu orzekającego, że w niniejszej sprawie zachodzi- ła podstawa do umorzenia postępowania. W mojej ocenie należało merytorycznie rozpoznać skargę konstytucyjną i wydać wyrok. UZASADNIENIE 1. Przedmiotem sprawy o sygn. SK 4/19 b yło zbadanie, w wyniku rozpoznania skargi konstytucy jnej, zgodności art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2015 r. poz. 2082, ze zm.; obowiązujący tekst jednolity: Dz. U. z 2020 r. poz. 1359, ze zm.; dalej: k.r.o.) w zakresie, w jakim nie umożliwia zawarcia małżeń- stwa przez dwie osoby tej samej płci, a co najmniej nie przewiduje jakiejkolwiek formy prawnej instytucjonalizacji związków tworzonych przez osoby tej samej płci, z art. 47 w związku z art. 31 ust. 3 w związku z art. 32 ust. 1 i 2 oraz art. 30 Konstytucji. Trybunał Konstytucyjny postanowił umorzyć postępowanie, ze względu na niedo- puszczalność wydania wyroku, na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej: uotpTK). 2. Nie zgadzam się z takim rozstrzygnięciem. Moim zdaniem nie było podstaw do umorzenia postępowania, a Trybunał powinien był rozpoznać sprawę merytorycznie – i to w pełnym składzie – ze względu na charakter materii poruszo nej w rozpatrywanej skardze. 3. Głównym argumentem przemawiającym – zdaniem większości składu orzekającego – za umorzeniem postępowania jest to, że „ skarżąc e domagają się w istocie kontroli zanie- chania p rawodawczego, a nie – jak utrzymują – kontroli pomin ięcia prawodawczego ” (cz. II pkt 2.3.5 akapit pierwszy uzasadnienia). Taką konkluzję wyciągn ięto po przywołaniu wybra- nych poglądów z orzecznictwa Trybunału K o nstytucyjnego w przedmiocie zaniechania i po- mi nięcia prawodawczego (cz. II pkt 2. 3.2 uzasadnienia) oraz postawieniu trzech ogólnych tez ( cz. II p kt 2. 3. 4 akapity drugi, czwarty i piąty uzasadnienia ) . 4. Stanowisko o zaniechaniu prawodawczym uważam za nie uzasadnione , a ponadto jest ono niespójne z arg umentacją przedstawioną w uzasadnieniu postanowienia ( cz. II pkt 2. 3. 4 oraz pkt 2.3.5 akapit drugi) . 4.1. W pierwszej kolejności konieczne jest odniesienie się do stwierdzenia, że „[z]aniechanie prawodawcze oznacza świadome i celowe pozostawienie przez u stawodawcę danej kwestii bez uregulowania prawnego. W niniejszej sprawie ustawodawca związany jest jednoznacznym brzmieniem art. 18 Konstytucji definiującym małżeństwo jako związek ko- biety i mężczyzny. Bez zmiany Konstytucji nie jest dopuszczalne wprowadzenie w ustawo- dawstwie zwykłym instytucji małżeństwa homoseksualnego” (cz. II pkt 2.3.5 akapit drugi uzasadnienia). W przytoczonym cytacie zdanie drugie w sposób ewidentny jest sprzeczne w sensie logicznym i konstytucyjnym ze zdaniem pierwszym, albowiem j eże li ustrojodawca przesądza jakąś kwestię w sposób kategoryczny (jak ma to miejsce m.in. w art. 18 Konstytucji), to brak odnośnej regulacji na poziomie podkonstytucyjnym, która kolidowałaby z unormowaniem Konstytucji, nie może być traktowany jako zaniechanie ustawodawcy. Jest to po prostu po- wstrzymanie się od czynnego naruszenia ustawy zasadniczej , a więc zupełnie inna kategoria zachowania prawodawcy. Niemniej jednak skarżąc e nie zarzuci ły niezgodności art. 1 § 1 OTK ZU A/2021 SK 4/19 poz. 52 13 k.r.o. z art. 18 Konstytucji, lecz z normą wywiedzioną z art. 47 w związku z art. 31 ust. 3 w zwią zku z art. 32 ust. 1 i 2 oraz art. 30 ustawy zasadniczej – i do tak postawionego zarzutu należało się odnieść merytorycznie. 4.2. Odnośnie do tezy: „ Zdaniem Trybunału, nie ma wątpliwości, że ratio legis art. 1 § 1 k.r.o. było jednoznaczne określenie dopu szczalności zawierania małżeństwa jedynie przez osoby odmiennej płci. Norma wynikająca z art. 1 § 1 k.r.o. jest zgodna z art. 18 Konstytucji, określającym małżeństwo jako związek kobiety i mężczyzny ” (cz. II pkt 2.3.4 akapi t drugi uzasadnienia) należy przy pomnieć, iż w 1964 r. – kiedy uchwalano k.r.o. – obowiązywała Konstytucja lipcowa z 1952 r. (milcząca w ogóle na temat definicji małżeństwa) , a homosek- sualizm ( abstrahując od jego ocen moralnych i religij nych) był ujęty w Międzynarodowej Statystycznej Klas yfikacji Chorób i Problemów Zdrowotnych Światowej Organizacji Zdrowia z 1948 r. (ICD - 6) oraz z 1955 r. (ICD - 7) jako zaburzenie psychiczn e ; tak też było w klasyfi- kacjach z 1965 r. (ICD - 8) oraz z 1975 r. (I C D - 9); dopiero od klasyfikacji z 1990 r. (ICD - 10) ho moseksualizm nie jest kwalifikowany jako zaburzenie chorobowe . Tym samym trudn o jest przypisywać ówczesnemu ustawodawcy intencje, których mieć nie mógł (z ob.: Projekt ko- deksu rodzinnego i opiekuńczego ora z przepisów wprowadzających kodeks rodzinny i opie- ku ńczy , Komisja Kodyfikacyjna przy Ministrze Sprawiedliwości, Warszawa 1962, załączony do pisma Prezesa Rady Ministrów z 4 marca 1963 r., znak: RM.111 - 131 - 62/Pt, Sejm PRL III kad. – IV sesja , druki sejmowe nr 127 i 128; Sprawozdanie stenograficzne z 26. posi edzenia Sejmu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej w dniu 25 lutego 1964 r. , Sejm PRL III kad. – VI sesja, Warszawa 1964, s. 8 - 104) ; innymi słowy, w latach sześćdziesiątych XX w. racjo- nalny ustawodawca nie m iał nawet podstaw do rozważania małżeństw jednopłcio wych w sy- tuacji, gdy orientacja homoseksualna była uznawana wyłącznie za jednostkę chorob ową . Niemożliwe też było wówczas – co oczywiste – kierowanie się przez ustawodawcę wytycz- nymi Konstytucji z 1997 r. 4.3. Przechodząc do przywołanych przez większość składu orzekającego dwóch cyta- tów z orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego w przedmiocie małżeństwa (cz. II pkt 2.3.4 akapit trzeci uzasadnienia), wymaga podkreślenia, że wypowiedzi te dotyczyły spraw jakości owo odmiennych od niniejszej, tj. w których nie form ułowano zarzutów w odniesieniu do regulacji wyłączającej osobom tej samej płci możliwość zawarcia związku małżeńskiego w Rzeczypo- spolitej Polskiej. Pr zywołana teza z wyroku TK z 26 listopada 2013 r. o sygn. P 33/12 (OTK ZU nr 8/A/2013, poz. 123) – w brzmieniu: „W myśl art. 18 Konstytucji małżeństwo jako związek kobiety i mężczyzny, rodzina, macierzyństwo i rodzicielstwo znajdują się pod ochroną praw- ną. Artykuł ten jest podstawą formułowania przez Trybunał konstytucyjnego prawa do praw- nej ochrony życia rodzinnego obejmującego w szczególności odpowiednią ochronę małżeń- stwa, rodziny, macierzyństwa i rodzicielstwa jako wartości o szczególnym znaczeniu dla sp o- łeczeństwa” – choć w pełni prawdziwa, stanowi jednak fragment większej całości (zob. cz. III pkt 2 uzasad nienia tego orzeczenia). Odnosi się bowiem do kwestii filiacji w związku z przedmiotem rozpatrywanych wówczas dwóch pytań prawnych w sprawie zgodności : a) art. 71 k.r.o. w zakresie, w jakim uznaje za nie dopuszczalne zaprzeczenie ojcostwa po śmierci dzieck a również wówczas, gdy powództwo w tej sprawie wytoczone zostało jesz- cze za życia dziecka lub równocześnie z powództwem o ustalenie ojcostwa innej oso by, b) art. 456 § 3 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r . – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. Nr 43, poz . 296, ze zm.) w zakresie, w jakim nakazuje umorzenie postępowania w sprawie o zaprzeczenie ojcostwa w razie śmierci dziecka również wówczas, gdy powó dz- two w tej sprawie wytoczone zostało jeszcze za życia dziecka lub równocześnie z powódz- twem o ustalenie o jcostwa innej osoby, OTK ZU A/2021 SK 4/19 poz. 52 14 – z art. 47 w związku z art. 31 ust. 3 oraz w związku z art. 18 Konstytucji oraz z art. 8 Kon- wencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, sporządzonej w Rzymie dnia 4 li stopada 1950 r., zmienionej następnie Protokołami nr 3, 5 i 8 oraz uzupełnionej Protoko- łem nr 2 (Dz. U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284, ze zm.) i tak też powinna być interpretowana. Również teza z wyroku pełnego składu TK z 11 maja 2005 r. o sygn. K 18/04 (OTK ZU nr 5/A/2005, poz. 49) – w brzmieniu: „ Małżeństwo (jako związek kobiety i mężczyzny) uzyskało w prawie krajowym RP odrębny status konstytucyjny zdeterminowany postanowie- niami art. 18 Konst ytucji. Zmiana tego statusu byłaby możliwa jedynie przy zachowaniu ry- gorów trybu zmiany Konstytucji, określonych w art . 235 tego aktu ” – w pełni prawdziwa, stanowi fragment większej całości (zob. cz. III pkt 16 uzasadnienia tego orzeczenia). Odnosi się bow iem do zarzutu niezgodności art. 12 i art. 13 Traktatu ustanawiają cego Wspólnotę Eu- ropejską (Dz. U. z 2004 r. Nr 90, p oz. 864 – zał. nr 2, t. II, s. 613, ze zm.; obecnie: art. 18 i art. 19 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej) z art. 6 i art. 18 Kon stytucji i tak też powinna być interpretowana. 4.4. W odniesieniu do twierdzeń zawartych w cz. II pkt 2.3.4 akapity c zwarty i piąty uzasadnienia należy podnieść, że z arzut sformułowany przez skarżąc e względem art. 1 § 1 k.r.o . (wyłączenie osobom tej samej płci możliwości zawarcia związku małżeńskiego) – zwłaszcza, że w doktrynie istnieje spór co do konstytucyjnego pojęci a małżeństwa – mógł i powinien był zostać rozpoznany merytorycznie , albowiem: – w wyroku pełnego składu z 24 października 2001 r. o sygn. SK 22/01 (OTK ZU nr 7/2001, poz. 216) Trybunał Konstytucyjny wska zał, że „ o ile parlamentowi przysługuje bardzo szero kie pole decyzji, jakie materie wybrać dla normowania w drodze stanowionych przez siebie ustaw, to skoro decyzja taka zostanie już podjęta, regulacja danej materii musi zostać dokonana przy poszanowaniu w ymagań konstytucyjnych. Jednym z takich wymagań jest nakaz poszanowania zasady równości, oznaczający m.in. zakaz stanowienia regulacji, które dyskrymi nują lub w sposób nieuzasadniony uprzywilejowują poszczególne grupy adre- satów. Jeżeli więc przepis ustawy enumeruje sytuacje, do których ustawa ta może mieć z astosowanie, to tym samym wyklucza zastosowanie tej ustawy do sytuacji pozostałych. Tego typu rozs trzygnięcie ustawodawcy podlega kontroli Trybunału Konstytucyjnego z punktu widzenia poszanowania zasady r ówności, która – najogólniej rzecz biorąc – nakazuje , by sytuacje podobne były traktowane w sposób podobny [podkr. wł. – A.Z.] ” (cz. III pkt 2.B uzasa dnienia) ; – w wyroku z 15 grudnia 2020 r. o sygn. SK 12/20 (OTK ZU A/2021, poz. 2) Trybu- nał stwierdził, że „o dopuszczalności orzekania merytorycznego w sprawie zainicjowanej skargą konstytucyjną nie decyduje objętość jej uzasadnienia, lecz zasadność (trafność) po- ruszonego przez skarżącego problemu [podkr. wł. – A.Z.] (…). Trybunał Konstytucyjny jest zaś obowiązany samodzielnie uzasadnić określone rozstrzygnięcie, nie ograniczając się do weryfikacji stanowisk uczestników postępowania, co wynika z niekwestionowanej na gruncie naszej kultury prawnej zasady iura novit curia oraz normy wyrażonej w art. 69 ust. 1 uo tpTK, nakazującej Trybunałowi w toku postępowan ia zb adać wszystkie istotne okoliczno- ści w celu wszechstronnego wyjaśnienia sprawy” (cz. III pkt 2.2.2.3 uzasadnienia) . Ponadto w ydanie wyroku w niniejszej sprawie przecięłoby ostatecznie spory co do ro- zumien ia małżeństwa na poziomie konstytucyjnym, a tym samym miałoby walor stabilizujący dla obrotu prawnego. Jest to o tyle istotne, że w Stanach Zjednoczonych Ameryki było roz- strzygane podobne zagadnienie prawne – w wyroku z 26 lipca 2015 r. w połączonych spra- wach James Obergefell, et al., Petitioners, v. Richard Hodges, Director, Ohio Department of Health, et. al. (№ 14 - 556), Valeria Tanaco, et al., Petitioners v. Bill Haslam, Govern or of Tennesse, et al. (№ 14 - 562), April DeBoer, et al., Petitioners v. Rick Sn yder, Governor of Michigan, et al. (№ 14 - 571) oraz G regory Bourke, et al., Petitioners v. Steve Beshear, Gover- OTK ZU A/2021 SK 4/19 poz. 52 15 nor of Kentucky (№ 14 - 574) federalny Sąd Najwyższy, mimo że w przypadku stanów Michi- gan, Kentucky i Tennessee małżeństwo zdefiniowane jest w ich k onstytucjach stanowych jako związek kobiety i mężczyzny, uznał większością głosów, iż na podstawie sekcji 1 XIV Poprawki do Konstytucji Stanów Zjednoczonych (ang. „ All persons born or naturalized in the United States, and subject to the jurisdiction thereo f, are citizens of the United States and of the Stat e wherein they reside. No State shall make or enforce any law which shall abridg e the privileges or immunities of citizens of the United States; nor shall any State de- prive any person of life, liberty, or property, without due process of law; nor deny to a ny per- son within its jurisdiction the equal protection of the laws ”) osoby tej s amej płci mają prawo do zawierania ze sobą związków małżeńskich, a prawodawstwo stanowe w żadnej mierze nie może się temu sp rzeciwiać (ang. „[…] those who believe allowing same - sex marriage is proper or indeed essential, whether as a matter of religious conviction or secular belief, may engage those who disagree with their view in an open and search ing debate. The Constitu- tion, however, does not permit the State to bar same - sex couples from marriage on the same terms as accorded to couples of th e opposite sex. [ … ] The Court, in this decision, holds same - sex cou ples may exercise the fundamental right to marry in all States. It f ollows that the Court also must hold – and it now do es hold – that there is no lawful basis for a State to re- fuse to rec ognize a lawful same - sex marriage performer in another State on the ground of its same - sex character ”) . Nota bene n ie sposób nie zauważy ć tu pewnej analogii: jak w Stanach Zjednoczonych pr awo do małżeństwa jednopłciowego wywiedziono z konstytucyjnej gwa- rancji równej ochrony prawnej życia prywatnego i wolności osobistej, tak skarżąc e w niniej- szej sprawie próbują to powtórzyć – świadomie odw ołując się do niemal identycznej normy konstytucyjne j. Nawet objęcie instytucji małżeństwa (rozumi anego j ako związek kobiety i mężczy- zny) ochroną przez ustrojodawcę na poziomie ogólnopaństwowym (jak w Polsce oraz np. w Niemczech) nie przesądza jeszcze o niemożliwości takiego wyłożenia odnośnego przepisu ustawy zasadniczej, które występowałoby wbrew jego literalnemu (podstawowemu) brzmie- niu. Już podczas prac nad obowiązującą Konstytucją jeden z ekspertów Komisji Konstytu- cyjnej Zgromadzenia Narodowego – prof . dr hab. Kazimierz Działocha (sędzia Trybunału Kons tytucyjnego w latach 19 85 - 1993), odnosząc się do art. 54 ust. 2 projektu (czyli obecnego art. 18 ustawy zasadniczej), uznał, iż treść normatywna proponowanej (i ostatecznie przyjętej) regulacji „sprowadza się do tego, że państwo otacza ochroną małżeństwo j ako związek kobie- ty i m ężczyzny. Tak rozumiane małżeństwo znajduje się pod ochroną państwa”, zaś „ dogma- tyczna wykładnia ust. 2 nie wyklucza innego małżeństwa. Jeżeli małżeństwo rozumieć przede wszystkim j ako kontrakt cywilny między dwiema osobami – kobietą i mężczyzną, to jednak inne małżeństwo nie jest wykluczone [podkr. wł. – A.Z.]” („Biuletyn Komisji Konstytucyjnej Zgromadzenia Narodowego” 1995, t. 17, s. 34). Po 2000 r., a więc już po wydaniu klasyfik acji z 1990 r. (ICD - 10), około trzydziestu państw w różnej formie (legislacyjnej lub poprzez orzecznictwo sądowe) zalegalizowało mał- żeństwa lub inne formalne związki osób tej samej płci. Na tym tle w polskiej literaturze prawnej zaczęto formułować poglądy, że Konstytucja – „stosownie” („dynamiczni e”) inter- p retowana – nie sprzeciwia się instytucjonalizacji związków osób homoseksualnych (zob. np.: E. Łętowska, J. Woleński , Instytucjonalizacja związków partnerskich a Konstytucja z 1997 r. , „Państwo i Prawo” nr 6/2013, s. 23 i n., których zdaniem art. 18 ustawy zasadniczej „nie wy- klucza małżeństw o innej podmiotowej strukturze” i nie wynika z niego ani z jego umiejsco- wienia „żaden zakaz przyznawania prawnej ochrony związkom konkurencyjnym czy alterna- tywnym, zaró wno na poziomie konstytucyjnym, jak i tym bardziej n a poziomie ustaw zwy- kłych”; A. Jezusek , Możliwość instytucjonalizacji związku osób tej samej płci w świetle art. 18 Konstytucji RP , „Przegląd Sejmowy” nr 4/2015, s. 68 i n.; J. Pawliczak , Zarejestrowa- OTK ZU A/2021 SK 4/19 poz. 52 16 ny z wiązek partnerski a małżeństwo , Warszawa 2 013, s. 35 0 i n.; zob. także w odniesieniu do kwestii transkrypcji zagranicznych aktów stanu cywilnego, w których figurują osoby tej sa- mej płci: M.A. Zachariasiewicz , Nowa ustawa o prawie prywatnym międzynarodowym a mał- żeństwa i związki osób tej samej płci , „Problem y Prawa Prywatnego Międzynarodowego” 2012, t. 11, s. 94 - 96; M.A. Zachariasiewicz , Zawarcie małżeństwa w prawie prywatnym mię- dzynarodowym – aktualne problemy. Opinia przygotowana dla Rzecznika Praw Obywate l- skich , mps., sierpień 2014, s. 19 - 20). Odnotować ró wnież należy stanowisko zajęte w uzasad- nieniu wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 8 stycznia 2019 r., sygn. akt IV SA/Wa 2618/18 (CBOSA), wedle którego „[z]godnie z art. 18 Konstytuc ji RP małżeństwo jako związek kobie ty i mężczyzny, r odzina, macierzyństwo i rodzicielstwo pozo- stają pod ochroną i opieką Rzeczypospolitej Polskiej. Zdaniem Sądu, zgodzić można się ze Skarżącymi, iż z powyższej zasady konstytucyjnej wynika nie tyle konstytu cyjne rozu- mienie instytucji małżeńs twa, co gwarancja objęcia szczególną ochroną i opieką państwa instytucji małżeństwa, ale tylko w założeniu, że chodzi o związek mężczyzny i kobiety. Z tego względu treść art. 18 Konstytucji nie mogłaby stanowić samoistnej przeszkody do dokonania transkrypc ji zagranicznego aktu małżeństwa, gdyby w porządku krajowym instytucja małżeństwa jako związku osób tej samej płci była przewidziana. Powyższy przepis nie zabrania przy tym ustawodawcy, by ten mocą ustaw zwykłych zinstytu cjona- lizował status związków jednop łciowych lub też różnopłciowych, które z sobie wiado- mych przyczyn nie chcą zawrzeć małżeństwa w jego tradycyjnym rozumieniu . Sąd zwraca jednak uwagę, że decydująca w tym zakresie jest wola ustawodawcy, który jako jedyny w łaściwy do tego podmiot jest uprawn iony realizować p ostanowienia Konstytu- cji, stanowiąc w tym celu odpowiednie prawo w formie aktów niższego rzędu. Aktualnie jednak polski prawodawca nie zdecydował się na ustanowienie tego typu rozwiązań, trzymając się nie jako pewnego granicznego minimum wy znaczonego treści ą art. 18 Konstytucji RP [podkr. wł. – A.Z.], czego wyrazem są powoływane już wcześniej przepisy ustawy Prawo o aktach stanu cywilnego, jak również przepisy zawarte w dziale I Tytułu I Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego dotyczące zawarcia z wiązku małżeńskie go na terytorium Polski, wyraźnie stanowiące, że aktualnie prawnie skutecznym małżeństwem na gruncie kra- jowego porządku prawnego jest wyłącznie związek kobiety i mężczyzny”. Znamienny jest tutaj także prz ykład niemiecki. Zgodnie z art. 6 ust. 1 Ustawy Zasad- niczej Republiki Federalnej Niemiec ( Grundgesetz für die Bundesrepublik Deutschland vom 23. Mai 1949 , BGBl. Nr 1, S. 1) małżeństwo i rodzina znajdują się pod szczególną ochroną porządku państwowego (niem. „ Ehe und Familie stehen unter dem besonderen Schut ze der staatlichen Ordnung ” ). Choć w wyroku z 17 lipca 2002 r., sygn. akt 1 BvF 1/01 i 1 BvF 2/01 ( BVerfGE 105, S . 313) Federalny Trybunał Konstytucyjny uznał, że wprowadzenie do niemieckiego porząd- ku pr awnego instytucji zarejestrowanych związków partners kich dla osób tej samej płci nie narusza art. 6 ust. 1 Ustawy Zasadniczej, albowiem nie podważa szczególnej ochrony małżeń- stwa, przeciwnie – jest to instytucja dla osób, które nie mogą zawrzeć związku mał żeńskiego (niem. „ Die Einführung des Rechtsinstituts der eingetragenen Lebenspartnerschaft für gleichgeschlechtliche Paare verletzt Art. 6 Abs. 1 GG nicht. Der besonder e Schutz der Ehe in Art. 6 Abs. 1 GG hindert den Gesetzgeber nicht, für die gleichgeschl echtliche Lebenspartner- schaft Rechte und Pflichten v orzusehen, die denen der Ehe gleich oder nahe kommen. Dem Institut der Ehe drohen keine Einbußen durch ein Institut, das sich an Personen wendet, die miteinander keine Ehe eingehen können ”) , to już w wyro ku z 7 lipca 2009 r., sygn. akt 1 BvR 1164/07 (BVerf GE 124, S . 199 ) stwierdził, że jeżeli uprzywilejowaniu małżeństwa towarzy- szy gorsze traktowanie innych form pożycia, pomimo tego, iż są one porównywalne do mał- żeństwa pod względem regulowanych stanów fakt ycznych i celów regulacji, to wówczas sa- mo wskazanie na obowiązek ochrony małżeństwa nie może usprawiedliwiać odmiennego OTK ZU A/2021 SK 4/19 poz. 52 17 trak towania związku partnerskiego względem małżeństwa , o którym mowa w art. 6 ust. 1 Ustawy Zasadniczej (niem. „ Geht die Privilegierung der Ehe mit einer Benachteiligung ande- rer Lebensfor men einher, obgleich diese nach dem geregelten Lebenssachverhalt und den mit der Normierung verfolgten Zielen der Ehe vergleichbar sind, rechtfertigt der bloße Verweis auf das Schutzgebot der Ehe gemäß Ar t. 6 Abs. 1 GG eine solche Differenzierung nicht ”) . W oparciu o tę ewolucję rozumienia przepisu konstytucyjnego ustawodawca niemiec- ki zdecydował się na wp rowadzenie małżeństw jednopłciowych (zob. Gesetz zur Einführung des Rechts auf Eheschließung für Pers onen gleichen Geschleschts vom 20. Juni 2017 , BGBl. Nr. 52, S. 2787) . 4.5. Reasumując, umorzenie postępowania w sprawie SK 4 /1 9 jest – moim zdaniem – niedopuszczalnym uchyleniem się przez Trybunał Konstytucyjny od rozstrzygnięcia istotnego zagadnienia pra wnego . Uważam, że należało wydać wyrok i orzec w prz edmiocie zgodności art. 1 § 1 k.r.o. z art. 47 w związku z art. 31 ust. 3 w związku z art. 32 ust. 1 i 2 oraz art. 30 Konstytucji. Z uwagi jednak na to, że moje zdanie odrębne stanowi sprzeciw wobec nieza- sadnego umorzenia postępowania , poprzestałem na odni esieniu się wyłącznie do motywów, jakimi kierowała się większość składu orze kającego przy wydaniu tej decyzji procesowej. Z powyższych przyczyn zdecydowałem się na zgłoszenie zdania odrębnego.