SK 40/14

O R Z E C Z N I C T W O TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria A Warszawa, dnia 14 lipca 2016 r. Pozycja 57 WYROK z dnia 12 lipca 2016 r. Sygn. akt SK 40/14 * W imieniu Rzeczypospolitej Polskiej Try bunał Konstytucyjny w składzie: Sławomira Wronkowska - Jaśkiewicz – przewodniczący Leon Kieres – sprawozdawca Stanisław Rymar Piotr Tuleja Andrzej Wróbel , po rozpoznaniu w trybie art. 93 ust. 1 pkt 1 ustawy z 25 czerwca 2015 r. o Trybunale Konstytucyjnym ( j.t. Dz.U. 2016 . 293 ), na posiedzeniu niejawnym w dniu 12 lipca 2016 r., skargi konstytucyjnej Mieczysława Wiatera o zbadanie zgodności: art. 43 ustawy z 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (j.t. Dz.U.2010.77.512, ze zm.) w zakresie, w jakim przyjęto, że podczas ustalania podstawy wymiaru zasiłku chorobowego termin obliczenia pod- stawy wy miaru zasiłku chorobowego to pełne miesiące kalendarzowe wy- znaczające przerwę między upływem poprzedniego okresu pobierania zasił- ku i rozpoczęciem kolejnego, różnicując w tym zakresie sytuację osób ubie- gających się o prawo do tego zasiłku w zależności od t ego, czy ich okres międzyzasiłkowy wynosił 3 miesiące i dłużej, czy 3 pełne miesiące kalenda- rzowe, w ten sposób, iż osobom, których przerwa międzyzasiłkowa wynio- sła pełne 3 miesiące kalendarzowe, przyznano prawo do zasiłku chorobo- wego z podstawą liczoną od składek opłaconych w pełnej wysokości, zaś osobom, których przerwa międzyzasiłkowa wyniosła ponad 3 miesiące, lecz niepełne miesiące kalendarzowe, tego uprawnienia odmówiono, z art. 32 ust. 1 w związku z art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, o r z e k a: Art. 43 ustawy z 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (j.t. Dz.U.2016.372) , w części obejmującej słowa „3 miesiące kalendarzowe” , jest zgodny z art. 32 ust. 1 w związku z art. 67 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. * W dniu 12 lipca 2016 r. Prezes TK zarządził ogłoszenie wyroku w Dzienniku Ustaw. OTK ZU A/2016 SK 40/14 poz. 57 2 Ponadto p o s t a n a w i a: na podstawie art. 39 ust. 1 pkt 1 ustawy z 1 sierpnia 1997 r. o Trybunale Kon- stytucyjnym (Dz.U.102.643, ze zm.) w związku z art. 134 pkt 3 ustawy z 25 czerwca 2015 r. o Trybunale Konstytucyjnym (j.t. Dz.U.2016.293) umorzyć postępowanie w pozosta- łym zakresie. UZASADNIENIE I 1. W skardze konstytucyjnej z 1 sierpnia 2014 r., Mieczysław Wiater (dalej: skarżąc y) wniósł o orzeczenie przez Trybunał Konstytucyjny, że art. 43 ustawy z 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (j.t. Dz.U.2010.77.512, ze zm.; dalej: u ś p lub ustawa o świadczeniach ) w zakresie, w jakim przyjęto, że podczas ustalania podstawy wymiaru zasiłku c horobowego termin obliczenia podstawy wymiaru zasiłku chorobowego to pełne miesiące kalendarzowe wyznaczające prze- rwę między upływem poprzedniego okresu pobierania zasiłku i rozpoczęciem kolejnego, róż- nicując w tym zakresie sytuację osób ubiegających się o prawo do tego zasiłku w zależności od tego, czy ich okres międzyzasiłkowy wynosił 3 miesiące i dłużej, czy 3 pełne miesiące kalendarzowe, w ten sposób, iż osobom, których przerwa międzyzasiłkowa wyniosła pełne 3 miesiące kalendarzowe, przyznano prawo do zasiłku chorobowego z podstawą liczoną od składek opłaconych w pełnej wysokości, zaś osobom, których przerwa międzyzasiłkowa wy- niosła ponad 3 miesiące, lecz niepełne miesiące kalendarzowe, tego uprawnienia odmówiono, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 w związk u z art. 2 Konstytucji (i wywodzoną z niego zasadą sprawiedliwości społecznej) . 1.1 . Skarga konstytucyjna została wniesiona w związku z następującym stanem faktycz- nym: Decyzją z 2 marca 2012 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych (dalej: ZUS) ustalił skar- żącemu podstawę wymiaru zasiłku chorobowego za okres od 21 czerwca do 19 grudnia 2011 r. Jednocześnie ZUS odmówił skarżącemu dopłaty do zasiłku chorobowego, wskazując na brak podstaw do jej przyznania. Wyrokiem z 29 stycznia 2013 r. w sprawie VII U 313/12, Są d Rejonowy Lublin- Zachód w Lublinie – VII Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych oddalił odwołanie, które skarżący wniósł od powyższej decyzji. Wyrokiem z 12 grudnia 2013 r. w sprawie VIII Ua 15/13, Sąd Okręgowy w Lublinie – VIII Wydział Pracy i Ubezpiecz eń Społecznych oddalił apelację złożoną od wyroku sądu I instancji. W uzasadnieniu obu roz- strzygnięć wskazano, że zgodnie z zaskarżonym art. 43 uśp ponowne ustalenie podstawy wymiaru zasiłku jest możliwe dopiero po upływie 3 miesięcy kalendarzowych (pełnyc h ko- lejnych nazwanych miesięcy) od daty zakończenia pobierania ostatniego zasiłku chorobowe- go lub innych świadczeń wskazanych w ustawie. 1.2. W uzasadnieniu skargi konstytucyjnej skarżący zaznaczył, że podlegając od 1 listopada 2008 r. dobrowolnemu ubezpi eczeniu chorobowemu z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej, był niezdolny do pracy od 12 listopada 2009 r. do 8 marca 2011 r. Po tym okresie powrócił do wykonywania działalności i czynił to do 20 czerwca 2011 r., od- kąd ponownie stał się niezdolny do pracy. Ponieważ niezdolność ta powstała po przerwie krótszej niż 3 miesiące kalendarzowe od ostatniego świadczenia rehabilitacyjnego, ZUS usta- lił prawo skarżącego do zasiłku chorobowego zgodnie z podstawą wyliczoną dla świadczenia rehabilitacyjnego (por. art. 43 uśp ). OTK ZU A/2016 SK 40/14 poz. 57 3 W związku z powyższym można stwierdzić, że skarżący w okresie od 9 marca 2011 r. do 20 czerwca 2011 r. uregulował składki na dobrowolne ubezpieczenie społeczne za 103 dni i tyle też wyniosła przerwa pomiędzy dwoma okresami pobierania przez niego zasiłków tego samego rodzaju. Przyjmując, że miesiąc kalendarzowy liczy 30 dni, okres pomiędzy pobiera- niem przez skarżącego zasiłków to pełne 3 miesiące i 13 dni. Zdaniem skarżącego zatem, jako podstawę wymiaru zasiłku chorobowego przysługującemu mu od 21 czerwca 2011 r. należało przyjąć okres 3 pełnych miesięcy od marca do czerwca 2011 r. Tymczasem na gruncie obo- wiązujących przepisów odmiennie są traktowane osoby, które uiszczały składki przez pełne 3 miesiące roku kalendarzowego, ale jedynie przez 3/12 roku (co stanowi około 91 dni), oraz skarżący, który uiszczał składki przez 103 dni roku kalendarzowego w sposób ciągły, ale nie przez pełne miesiące kalendarzowe. W związku z tym dostrzegalne jest naruszenie art. 2 (w zakresie zasady sprawiedliwości społecznej ) oraz art. 32 ust. 1 Konstytucji w kontekście prawa do równego traktowania podmiotów wobec ich uprawnienia do jednego rodzaju świad- czeń z zabezpieczenia społecznego, wynikającego z art. 67 ust. 1 Konstytucji. W ocenie skarżącego, źródłem naruszenia równości w dostępie do zabezpieczenia spo- łecznego jest niejednakowe traktowanie osób ubiegających się o przyznanie zasiłku chorobo- wego w zależności od tego, czy okresy pomiędzy pobieraniem zasiłków obejmowały pełne 3 miesiące kalendarzowe jako kolejno po sobie następujące, czy też w przeliczeniu na miesią- ce roku kalendarzowego sumarycznie przekraczały okres 3 miesięcy. Każda z tych osób uisz- czała regularnie składki na dobrowolne ubezpieczenie społeczne, każda z nich miała przerwę w pobieraniu zasiłków z tytułu niezdolności do pracy. Odmiennie są traktowane osoby, które z przyczyn losowych pozostawały niezdolne do pracy od początku pełnego miesiąca kalenda- rzowego do końca pełnego trzeciego kolejno miesiąca kalendarzowego, oraz skarżący, który zachorował po upływie kilku dni w miesiącu, a jego przerwa między okresami zasiłkowymi była dłuższa niż 3 miesiące, lecz nie miesiące kalendarzowe. Tymczasem, jak wskazywał Trybunał w swoim orzecznictwie, cechą relewantną osób ubiegających się o świadczenia jest okres pozostawania w stosunku ubezpieczeniowym. Podsumowując , skarżący stwierdził, że art. 43 w związku z art. 47 uśp jest niezgodny z art. 32 ust. 1 w związku z wynikającą z art. 2 Konstytucji zasadą sprawiedliwości społecznej w zakresie, w jakim w zakwestionowanym przepisie przyj ęto, że podczas ustalania podstawy wymiaru zasiłku chorobowego termin jej obliczenia to pełne miesiące kalendarzowe wyzna- czające przerwę między upływem poprzedniego okresu pobierania zasiłku i rozpoczęciem kolejnego , różnicując w ten sposób osoby ubiegające się o prawo do tego zasiłku w zależno- ści od tego, czy ich okres międzyzasiłkowy wynosił 3 miesiące i dłużej lub też 3 pełne mie- siące kalendarzowe. 2. Rzecznik Praw Obywatelskich pismem z 8 stycznia 2015 r. nie zgłosił udziału w pos tępowaniu przed Trybunałem . 3. Prokurator Generalny zajął stanowisko w piśmie z 2 września 2015 r. , wnosząc o : 1) stwierdzenie, że art. 43 uśp w zakresie, w jakim zawiera określenie „kalendarzo- we” , jest zgodny z art. 32 ust. 1 w związku z art. 67 ust. 1 Konstytucji, 2) umorzenie postępowania w pozostałym zakresie z uwagi na niedopuszczalność orzekania – na podstawie art. 39 ust. 1 pkt 1 ustawy z 1 sierpnia 1997 r. o Trybunale Konsty- tucyjnym (Dz.U.102.643, ze zm.) w związku z art. 134 pkt 3 ustawy z 25 cz erwca 2015 r. o Trybunale Konstytucyjnym (j.t. Dz.U.2016.293). W uzasadnieniu Prokurator Generalny wyjaśnił, że skarżący wiąże naruszenie art. 32 ust. 1 i art. 2 Konstytucji (które nie wyrażają praw podmiotowych) z naruszeniem prawa do zabezpieczenia społecznego gwarantowanego w art. 67 ust. 1 Konstytucji. W związku z tym, kierując się regułą falsa demonstratio non nocet , należy przyjąć jako wzorzec kontroli OTK ZU A/2016 SK 40/14 poz. 57 4 kwestionowanego przepisu art. 32 ust. 1 w związku z art. 67 ust. 1 Konstytucji. Wyłączenie z zakresu tego wzorca art. 2 Konstytucji wynika przy tym stąd, że naruszenie zasady sprawie- dliwości społecznej (art. 2 Konstytucji) powiązano w skardze konstytucyjnej z naruszeniem zasady równości, która jest konkretyzacją zasady sprawiedliwości społecznej. Proku rator Generalny podkreślił ponadto, że art. 67 ust. 1 Konstytucji pozostawił ustawodawcy swobodę regulacyjną zakresu i formy zabezpieczenia społecznego w razie nie- zdolności do pracy z powodu choroby. Ustawa zasadnicza nie przesądza o formach realizacji pra wa do zabezpieczenia społecznego, a przedmiotem ochrony w powyższym przepisie jest istota tego prawa. Ustawodawca zaś ma uprawnienie do określenia m.in. warunków nabywa- nia przez obywateli prawa do świadczeń z systemu zabezpieczenia społecznego, a także ust a- lania ich wysokości, w tym również określenia podstaw ich wymiaru. Przy tym swoboda ustawodawcy jest daleko idąca, o czym przesądza sama natura praw socjalnych sprowadzają- cy ch się do obowiązku świadczenia. Chodzi o zharmonizowanie potrzeb i oczekiwań oraz możliwości ich zaspokojenia. Z art. 67 ust. 1 Konstytucji nie da się wyprowadzić konstytu- cyjnego prawa do konkretnej postaci świadczenia (prawa o określonej treści). W ocenie Prokuratora Generalnego, wprawdzie opłacanie składek na ubezpieczenie warunkuje nabycie prawa do zasiłku chorobowego, a ich wysokość (podstawa wymiaru) ma wpływ na wysokość tego zasiłku, to jednak w ubezpieczeniach społecznych zasada wzajem- ności nie jest ściśle przestrzegana. Wysokość składki nie została bowiem dostosowana do wielkości indywidualnego ryzyka ubezpieczonego, lecz jest określona na przeciętnym pozio- mie dla wszystkich ubezpieczonych (według jednakowej stopy procentowej). Tym samym zakłada się równość wszystkich ubezpieczonych, bez względu na różnice w ich sytuacji fak- tycz nej. Z takim rozwiązaniem korespondują przepisy ustawy o świadczeniach traktujące w taki sam sposób ubezpieczonych w zakresie dotyczącym prawa do świadczeń i obliczania wysokości zasiłku chorobowego (podstaw jego wymiaru). Prokurator Generalny zauważył, ż e na gruncie art. 43 uśp wszystkie podmioty charak- teryzujące się cechą istotną (nabyły prawo do zasiłku chorobowego po wcześniejszym korzy- staniu z zasiłku chorobowego lub z innego świadczenia) zostały potraktowane przez ustawo- dawcę w taki sam sposób. Skutkiem tego oczywiście dochodzi do sytuacji, gdy osoba, która zachorowała po upływie – liczonego w dniach od wcześniejszej choroby – takiego samego lub dłuższego okresu niż osoba, która zachorowała po pełnych 3 miesiącach kalendarzowych (również liczonych w d niach) nie otrzymuje zasiłku chorobowego ustalonego od nowej pod- stawy jego wymiaru, lecz od podstawy wymiaru ustalonej z okresu poprzedzającego wcze- śniejszy okres zasiłkowy. W rezultacie osoba, która odprowadzała składkę od wyższej (niż w poprzednim okresi e zasiłkowym) podstawy wymiaru przez taki sam lub dłuższy – liczony w dniach – okres międzyzasiłkowy, uzyska zasiłek w niższej wysokości niż osoba, która opłacała składkę od takiej samej nowej, wyższej podstawy wymiaru przez okres przerwy wy- noszący co najm niej 3 miesiące kalendarzowe. Niemniej jednak, wbrew twierdzeniu skarżącego, rozwiązanie wynikające z art. 43 uśp nie zawsze jest niekorzystne dla ubezpieczonego. Zdarzają się bowiem i takie sytuacje, że po podjęciu pracy, zwłaszcza po dłuższym okresie choroby, przychód ubezpieczonego może ulec obniżeniu. Wówczas jeśli osoba taka zachoruje ponownie w okresie niepełnych 3 miesięcy kalendarzowych od poprzedniej choroby, to z kwestionowanego przepisu wywiedzie korzyst- ny skutek w postaci wyższego zasiłku w stosunku do osoby, która opłacała składkę od takiej samej nowej, niższej, podstawy wymiaru przez okres przerwy wynoszący co najmniej 3 mie- siące kalendarzowe. Zdaniem Prokuratora Generalnego, zróżnicowanie sytuacji ubezpieczo- nych uprawnionych do zasiłku chorob owego w następnym okresie zasiłkowym jest zatem wynikiem równe go ich potraktowania, bez uwzględnienia przez ustawodawcę różnic w ich sytuacji faktycznej wynikających właśnie ze zwiększenia lub obniżenia przychodu (podstaw wymiaru składki) w okresie międzyzasiłkowym niepełnych 3 miesięcy kalendarzowych. OTK ZU A/2016 SK 40/14 poz. 57 5 Prokurator Generalny wywiódł wniosek, że ustawodawca na gruncie zaskarżonego przepisu w taki sam sposób potraktował różne podmioty. Jednocześnie, powołując się na utrwalone orzecznictwo Trybunału, zanegował możliwość wyprowadzenia z zasady rów- ności zakazu jednakowego traktowania podmiotów znajdujących się w odmiennej sytuacji. Przy tym, jak stwierdził Prokurator Generalny, wprowadzenie art. 43 uśp w zakresie ustalenia przerwy między okresami zasiłkowymi w miesiącach kalendarzowych nie oznacza naruszenia swobody regulacyjnej prawodawcy. To unormowanie nie pozbawia ochrony „istoty prawa do zabezpieczenia społecznego na wypadek choroby”, gdyż ubezpieczony, k t ó ry zachoruje w czasie 3 miesięcy kalendarzowych , otrzym uje zasiłek w takiej samej wysokości, w jakiej otrzymał świadczenie. Ponadto przyjęte w art. 43 uśp kryterium „miesiąc kalendarzowy” ko- responduje z regulacjami dotyczącymi podstawy wymiaru zasiłku chorobowego dla wszyst- kich ubezpieczonych. Zarówno bowiem d la pracowników, jak i ubezpieczonych niebędących pracownikami, w tym prowadzących działalność gospodarczą, przyjęta została taka sama re- guła ogólna, że podstawę wymiaru zasiłku chorobowego stanowi przeciętny przychód w okresie 12 miesięcy kalendarzowych poprzedzających miesiąc, w którym ubezpieczony zachorował. Skoro więc „przychód (wynagrodzenie) z miesiąca kalendarzowego” poprzedza- jącego powstanie prawa do zasiłku stanowi podstawę wymiaru zasiłku dla wszystkich ubez- pieczonych, a w systemie ubezpieczenia c horobowego zasada wzajemności doznaje pewnych ograniczeń, to ustawodawca , działając w ramach przysługującej mu swobody , był uprawniony do ustalenia – dla celów ustalania nowej podstawy wymiaru świadczenia – okresu przerwy między okresami zasiłkowymi w miesiącach kalendarzowych. 4. Marszałek Sejmu reprezentujący Sejm, jako uczestnika postępowania, nie zajął sta- nowiska. 5. Prezes Rady Ministrów, reprezentujący Radę Ministrów, jako uczestnika postępo- wania, nie zajął stanowiska. II Zgodnie z art. 93 ust. 1 pkt 1 ustawy z 25 czerwca 2015 r. o Trybunale Konstytucyj- nym (j.t. Dz.U.2016.293) skarga konstytucyjna może być rozpoznana na posiedzeniu niejaw- nym, jeżeli pisemne stanowiska uczestników postępowania oraz pozostałe dowody zgroma- dzone w sprawie stanowią wystarczającą podstawę do wydania orzeczenia. Trybunał uznał, że w niniejszej sprawie spełniona została powyższa przesłanka , i wydał postanowienie o roz- poznaniu sprawy na posiedzeniu niejawnym. III Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje: 1. Przystępując do rozpoznania sprawy, należy przypomnieć, że 30 sierpnia 2015 r. weszła w życie ustawa z 25 czerwca 2015 r. o Trybunale Konstytucyjnym (j.t. Dz.U.2016.293; dalej: uTK). Ustawa ta – pomijając zmiany wprowadzone ustawą z 28 stycznia 2016 r. – Przepisy wprowadzające ustawę – Prawo o prokuraturze (Dz.U.178) – została znowelizowana dwukrotnie. Po pierwsze, ustawą z 19 listopada 2015 r. (Dz.U.1928), a po drugie – ustawą z 22 grudnia 2015 r. (Dz.U.2217; dalej: ustawa nowelizująca). OTK ZU A/2016 SK 40/14 poz. 57 6 W wyroku z 9 marca 2016 r. w sprawie K 47/15 1 , Trybunał orzekł o niezgodności z Konstytucją ustawy nowelizującej w całości ze względu na naruszenie trybu legislacyjnego, a ponadto m.in. o niezgodności z Konstytucją art. 2 tej ustawy, nakazującego co do zasady stosowanie jej przepis ów do wszystkich spraw, w których postępowanie zostało wszczęte przed dniem wejścia w życie tej ustawy. Stosownie do art. 190 ust. 1 Konstytucji, orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego są ostateczne i mają moc powszechnie obowiązującą. Oba te przymioty przysługują orzecze- niom Trybunału od momentu ich wydania, czyli – w wypadku wyroków – od chwili ich ogło- szenia na sali rozpraw. Wówczas w razie orzeczenia o niezgodności z Konstytucją następuje obalenie domniemania konstytucyjności zakwestionowanej regulacji prawnej, co ma wpływ na sposób jej dalszego stosowania. Utrata mocy obwiązującej przepisów uznanych przez Try- bunał za niezgodne z Konstytucją następuje w dniu ogłoszenia wyroku Trybunału w Dzienni- ku Ustaw. W łaściwy organ jest obowiązany ogłosić wyrok „niezwłocznie” (art. 190 ust. 2 Konstytucji). Jednak przepisy, wobec których zostało obalone domniemanie konstytucyjno- ści, co następuje – jak już zostało wskazane – z momentem ogłoszenia wyroku na sali roz- praw, nie mogą być dalej stosowane przez Trybunał. Pozosta wienie niekonstytucyjnego prze- pisu w systemie prawa i dalsze jego stosowanie byłoby dopuszczalne jedynie w wypadku wy- raźnego orzeczenia o określeniu innego terminu utraty mocy obowiązującej na podstawie art. 190 ust. 3 Konstytucji (zob. wyrok z 9 marca 2016 r. w sprawie K 47/15, III.10.5). Z uwagi na obalenie domniemania konstytucyjności ustawy nowelizującej, reguła in- tertemporalna zawarta w art. 2 tej ustawy oraz zasady postępowania określone w jej przepi- sach nie mogą być już stosowane do wyznaczenia zasad procedowania przed Trybunałem. Skutkiem wyroku Trybunału z 9 marca 2016 r. jest powrót do stanu prawnego sprzed noweli- zacji. To znaczy, że do sytuacji prawnych, które trwają w chwili ogłoszenia orzeczenia Try- bunału, oraz do sytuacji prawnych, które wystąpią w przyszłości, ma zastosowanie uTK bez uwzględnienia zmian wprowadzonych ustawą nowelizującą. Postępowanie w niniejszej sprawie zostało wszczęte skargą konstytucyjną z 1 sierpnia 2014 r. , czyli przed wejściem w życie ustawy nowelizującej. To znaczy, że powinno być ono prowadzone na podstawie przepisów u TK w brzmieniu sprzed nowelizacji, zaś – w sytuacjach określonych w art. 134 uTK – według przepisów ustawy z 1 sierpnia 1997 r. o Trybunale Konstytucyjnym (Dz.U.102.643, ze zm.; dalej: uTK z 1997 r.). W wyroku z 9 marca 2016 r. Trybunał orzekł, że art. 44 ust. 1 ustawy o TK , w brzmieniu nadanym przez art. 1 pkt 9 ustawy nowelizującej , utraci moc obowiązującą z upływem dziewięciu miesięcy od dnia ogłoszenia wyroku. A więc przez dziewięć miesięcy od dnia ogł oszenia wyroku li- czebność składów orzekających w postępowaniach wszczętych po wejściu w życie ustawy nowelizującej ustalana będzie na podstawie art. 44 ust. 1 uTK w brzmieniu nadanym przez art. 1 pkt 9 ustawy nowelizującej. Z kolei liczebność składów orzekających w sprawach wszczętych przed wejściem w życie ustawy nowelizującej nie ulega zmianie. Wynika to z obalenia domniemania konstytucyjności art. 2 ustawy nowelizującej, który wymagał w każ- dym wypadku ustalenia składów orzekających zgodnie z ustawą nowelizującą. Skoro postę- powanie w niniejszej sprawie zostało wszczęte przed wejściem w życie ustawy nowelizującej, skład orzekający nie zostaje zmieniony. Z uwagi na obalenie domniemania konstytucyjności ustawy nowelizującej w całości, a także poszczególnych jej przepisów, w szczególności art. 2, a także art. 1 pkt 10, art. 1 pkt 12 lit. a i art. 1 pkt 14, postępowanie przed Trybunałem, w tym zagadnienia dotyczące wyznaczania terminów rozpraw i posiedzeń (art. 80 i art. 87 ust. 2 u TK) oraz liczby sędziów wymaga nej do orzekania i większości, w jakiej zapadają wyroki w pełnym składzie (art. 44 ust. 3 i art. 99 ust. 1 uTK), normuje uTK w brzmieniu sprzed nowelizacji. 1 Powołane orzeczenia TK pochodzą z Orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego. Zbiór Urzędowy , http://otkzu.trybunal.gov.pl. OTK ZU A/2016 SK 40/14 poz. 57 7 2 . W pierwszej kolejności Trybunał uznał za konieczne odniesienie się do kwestii spełnienia przesł anek formalnych merytorycznego rozpoznania niniejszej skargi konstytucyj- nej. W tym kontekście należało przypomnieć, że z godnie z art. 134 pkt 3 uTK , regulującym sytuacje intertemporalne, w sprawach wszczętych i niezakończonych przed wejściem w życie ustawy , w postępowaniu przed Trybunałem stosuje się przepisy dotychczasowe, jeżeli zacho- dzą przesłanki umorzenia postępowania. Wynikająca z tego przepisu norma prawna przeła- muje zasadę bezpośredniego działania nowego prawa w odniesieniu do tych spraw, które zo- st ały wszczęte przed jego wejściem w życie, w zakresie, w jakim konieczne jest dokonanie oceny spełnienia warunków dopuszczalności merytorycznego rozpoznania sprawy. 2 .1. W związku z tym, że postępowanie w niniejszej sprawie zostało wszczęte pod rządami uT K z 1997 r., ocena spełnienia wymagań formalnych i innych przesłanek proceso- wych wynika z przepisów obowiązujących w momencie wszczęcia postępowania przed Try- bunałem, to jest z uTK z 1997 r. W szczególności, zgodnie z art. 47 ust. 1 pkt 2 tej ustawy, skarg a konstytucyjna powinna zawierać wskazanie, jakie konstytucyjne wolności lub prawa, i w jaki sposób – zdaniem skarżącego – zostały naruszone. Tym samym ustawowym obo- wiązkiem skarżącego jest nie tylko powołanie konstytucyjnego wzorca, który stanowić ma płas zczyznę odniesienia kontroli zakwestionowanych przepisów , lecz także sprecyzowanie , jakie uprawnienie skarżącego wynika z tego przepisu ustawy zasadniczej i na czym polega korespondujący z nim obowiązek prawodawcy. Konieczność właściwego uzasadnien ia przez skarżącego zarzutu nie konstytucyjności stanowi konsekwencję nałożonego na niego przez ustawodawcę ciężaru dowodu, przedstawiana zaś argumentacja winna doprowadzić do obale- nia przyjętego w systemie prawnym domniemania konstytucyjności i legalności przepisó w prawa (zob. postanowienie TK z 25 października 1999 r. w sprawie SK 22/98, s. 4 ). W petitum niniejszej skargi konstytucyjnej jako podstawa kontroli został określony art. 32 ust. 1 Konstytucji w związku z wynikającą z art. 2 Konstytucji zasadą sprawiedli wości społecznej. Niemniej jednak uzasadnienie skargi w zakresie naruszenia art. 2 Konstytucji ograniczyło się wyłącznie do ogólnego powołania powyższej zasady, bez podania jakichkol- wiek argumentów za sprzecznością z nią zakwestionowanego przepisu. Prawdop odobną przy- czyną takiego stanu rzeczy może być to, że skarżący traktuje naruszenie zasady sprawiedli- wości społecznej jako konsekwencję sprzeczności z zasadą równości. Przy tym, jak stwierdził Trybunał w wyroku z 4 czerwca 2013 r. w sprawie SK 49/12 ( III.2. 2 ), „[w] orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego, dotyczącym relacji między art. 32 i zasadą sprawiedliwości spo- łecznej z art. 2 Konstytucji, utrwalił się pogląd o zbędności orzekania o naruszeniu zasady sprawiedliwości społecznej w sytuacji, gdy jako wzor ce kontroli wskazywane są przepisy Konstytucji formułujące zasadę równości, a argumentacja przedstawiona na poparcie obu zarzutów się powtarza (jest zbieżna) lub podmiot inicjujący postępowanie przed TK nie po- wołał odrębnych, dodatkowych argumentów wskazuj ących na samoistne (tj. w oderwaniu od zasady równości) naruszenie zasady sprawiedliwości społecznej. Jeżeli bowiem podstawę kontroli stanowi zasada równości wyrażona w art. 32 ust. 1 Konstytucji, nie jest celowe się- ganie do zasady sprawiedliwości społeczn ej jako odrębnej podstawy kontroli przy badaniu zarzutów dotyczących nieusprawiedliwionych zróżnicowań sytuacji podmiotów prawa. Try- bunał podkreślał jednocześnie, że zasada sprawiedliwości społecznej ma charakter bardziej ogólny niż zasada równości. W ocen ie Trybunału Konstytucyjnego nie jest konieczne powo- ływanie jako podstawy kontroli normy bardziej ogólnej, w sytuacji, gdy zarzut naruszenia tej normy sprowadza się do naruszenia bardziej szczegółowej normy konstytucyjnej, konkretyzu- jącej zasadę ogólną”. OTK ZU A/2016 SK 40/14 poz. 57 8 W związku z powyższym Trybunał, na podstawie art. 39 ust. 1 pkt 1 uTK z 1997 r. w związku z art. 134 pkt 3 uTK , umorzył postępowanie w zakresie badania zgodności zaskar- żonego przepisu z art. 2 Konstytucji. 2 .2. Dodatkowo Trybunał przypomniał, że powołany w petitum skargi konstytucyjnej art. 32 ust. 1 Konstytucji nie może jednak stanowić samodzielnego wzorca kontroli w postępowaniu zainicjowanym w tym trybie. Zgodnie bowiem z art. 79 ust. 1 Konstytucji, skargę może wnieść „ [ k ] ażdy, czyje konstytucyjne wolno ści lub prawa zostały naruszone”. T o znaczy , że przesłanką dopuszczalności złożenia skargi konstytucyjnej nie jest każde naru- szenie Konstytucji, ale tylko naruszenie wyrażonych w niej norm regulujących wolności lub prawa (podmiotowe) człowieka i obywatela. Tymczasem prawo do równego traktowania ma charakter niejako prawa „drugiego stopnia” („metaprawa”), tzn. przysługuje ono w związku z konkretnymi normami prawnymi lub innymi działaniami organów władzy publicznej, a nie w oderwaniu od nich – niejako „samois tnie”. Jeżeli te normy lub działania nie mają odniesie- nia do konkretnych określonych w Konstytucji wolności i praw, prawo do równego traktowa- nia nie ma w pełni charakteru prawa konstytucyjnego, a to sprawia, że nie może ono być chro- nione za pomocą skargi k onstytucyjnej (zob. postanowienie TK z 24 października 2001 r. w sprawie SK 10/01, s. 7 ). Wobec tego Trybunał w swoim orzecznictwie przyjmuje, że art. 32 Konstytucji wyra- ża przede wszystkim zasadę ogólną, i dlatego na gruncie skargi konstytucyjnej winien b yć odnoszony do konkretnych przepisów Konstytucji regulujących wolności lub prawa podmio- towe jednostki. Mamy tu zatem do czynienia z sytuacją „ współstosowania” dwóch przepisów ustawy zasadniczej – nie tylko z prawem do równego traktowania, ale ze skonkrety zowanym prawem do równej realizacji określonych wolności i praw konstytucyjnych. W skardze kon- stytucyjnej należy powołać oba przepisy Konstytucji, dopiero one wyznaczają bowiem kon- stytucyjny status jednostki, który – jej zdaniem – został naruszony przez re gulację ustawową lub pod u stawową (zob. postanowienie w sprawie SK 10/01) . Na tym tle Trybunał przypomniał, że w europejskiej kulturze prawnej ugruntowane jest obowiązywanie reguły falsa demonstratio non nocet , w myśl której decydujące znaczenie ma istota s prawy, a nie jej oznaczenie (zob. np. orzeczen ie TK z 3 grudnia 1996 r. w sprawie K 25/95, s. 6 ). W związku z tym rekonstrukcji zarzutu skargi konstytucyjnej dokonuje się zarówno na podstawie treści petitum , jak i uzasadnienia, które – jako integralna częś ć skargi – stanowi usystematyzowanie oraz rozwinięcie wątpliwości wskazanych na początku pisma inicjującego postępowanie (zob. postanowienie TK z 25 listopada 2009 r. w sprawie SK 16/09, II.1.2 ). W uzasadnieniu niniejszej skargi konstytucyjnej skarżący zaz naczył, że „dopatruje się naruszenia (…) art. 32 ust. 1 Konstytucji w kontekście prawa do równego trak- towania podmiotów wobec ich uprawnienia do jednego rodzaju świadczeń z zabezpieczenia społecznego, wynikającego z art. 67 ust. 1 Konstytucji”. Innymi słow y, zarzut naruszenia za- sady równości powiązano z konstytucyjnym prawem do zabezpieczenia społecznego , mają- cym wymiar prawa podmiotowego (zob. wyrok i TK z : 7 września 2004 r. w sprawie SK 30/03, s. 4 ; 4 listopada 2015 r. w sprawie K 1/14, III.4.1 ), które po dlega ochronie w dro- dze skargi konstytucyjnej (zob. K. Ślebzak, Prawo do zabezpieczenia społecznego w Konsty- tucji RP. Zagadnienia podstawowe , Warszawa 2015, s. 144). Podsumowując, w świetle petitum i uzasadnienia skargi konstytucyjnej stwierdzić na- leży, że wzorcem kontroli zakwestionowanego w niniejszej sprawie unormowania jest art. 32 ust. 1 w związku z art. 67 ust. 1 Konstytucji. 3 . Przedmiotem zaskarżenia został wskazany art. 43 ustawy z 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia sp ołecznego w razie choroby i macierzyństwa ( j.t. Dz.U.2016.372 ; dalej: uśp lub ustawa o świadczeniach ) , zgodnie z którym p odstawy wy- OTK ZU A/2016 SK 40/14 poz. 57 9 miaru zasiłku nie ustala się na nowo, jeżeli między okresami pobierania zasiłków zarówno tego samego rodzaju, jak i innego ro dzaju nie było przerwy albo przerwa była krótsza niż 3 miesiące kalendarzowe. W stanie faktycznym będącym tłem niniejszej skargi konstytucyjnej przepis ten znalazł zastosowanie w zakresie ustalenia podstawy wymiaru zasiłku chorobowe- go skarżącego, który po okresie pobierania świadczenia rehabilitacyjnego (poprzedzonego bezpośrednio zasiłkiem chorobowym) powrócił do wykonywania działalności gospodarczej na okres krótszy niż 3 miesiące kalendarzowe, a następnie ponownie stał się niezdolny do pracy , nabywając t ym samym prawo do kolejnego zasiłku chorobowego. Zaskarżone u normowanie stanowi element regulacji systemu ubezpieczenia chorobo- wego, którego zręby przewiduje ustawa z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. 2 015 . 121, ze zm.; dalej : usus ) – (szerzej zob. wyrok TK z 24 maja 2012 r. w sprawie P 12/10, III.2 ) . Określa ona między innymi zasady podlegania ubezpieczeniom i ustalania na nie składek oraz podstaw ich wymiaru, jak również zasady, tryb i terminy rozli- czania składek oraz zasiłk ów z ubezpieczenia chorobowego (art. 2 ust. 1 usus ). Rodzaje świadczeń z poszczególnych ubezpieczeń, warunki nabywania prawa do nich oraz zasady i tryb ich przyznawania określają odrębne przepisy, a więc m.in. ustawa o świadczeniach (w odniesieniu do świad czeń z ubezpieczenia chorobowego). W art. 2a usus statuuje zasadę równości traktowania wszystkich ubezpieczonych bez względu na płeć, rasę, pochodzenie etniczne, narodowość, stan cywilny oraz stan rodzinny, która dotyczy między innymi obo- wiązku opłacania i obliczania wysokości składek na ubezpieczenie społeczne , obliczania wy- sokości świadczeń oraz okresu ich wypłaty i zachowania prawa do świadczeń. Obowiązkowemu ubezpieczeniu chorobowemu podlegają pracownicy, członkowie rolniczych spółdzielni produkcyjnych i spółdzielni kółek rolniczych oraz osoby odbywające służbę zastępczą (art. 11 ust. 1 usus ), natomiast dobrowolnie − na swój wniosek – mogą mu podlegać osoby wykonujące pracę nakładczą, pracę na podstawie umowy agencyjnej lub umowy zlecenia (albo innej umowy o świadczenie usług, do której stosuje się przepisy doty- czące zlecenia), przedsiębiorcy (wraz z osobami współpracującymi), osoby wykonujące od- płatną pracę na podstawie skierowania w czasie od bywania kary pozbawienia wolności lub tymczasowego aresztowania oraz duchowni (art. 11 ust. 2 usus ). Podstawę wymiaru składek na ubezpieczenie chorobowe stanowi podstawa wymiaru składek na ubezpieczenie emerytalne i ubezpieczenia rentowe (art. 20 ust. 1 us us ), czyli – w szczególności w odniesieniu do pracowników – ich przychód w rozumieniu przepisów o podatku dochodowym od osób fizycznych . W w ypadku zaś osób prowadzących działalność gospodarczą (a więc także skarżącego w niniejszej sprawie), p odstawą wymiar u składek jest zadeklarowana kwota, która musi mieścić się w ustawowo określonych „widełkach”. Ich dol- ny próg stanowi kwota równa 60% prognozowanego przeciętnego wynagrodzenia miesięcz- nego (art. 18 ust. 8 usus ), a próg górny − kwota równa 250% przeciętnego miesięcznego wy- nagrodzenia w poprzednim kwartale (art. 20 ust. 3 usus ) . Przedsiębiorca – zależnie od tego, jak pojmuje swój interes – może więc zadeklarować jako podstawę wymiaru składek zarówno przychód znacząco przewyższający jego przychody faktyczne (c o wprawdzie gwarantuje wy- sokie świadczenia, ale zarazem wiąże się z koniecznością uiszczania stosownie wysokich składek na wszystkie ubezpieczenia), jak i – mimo wysokich przychodów faktycznych – mo- że zadeklarować minimalną podstawę wymiaru składek (co ozn acza relatywnie niskie składki na wszystkie ubezpieczenia, ale zarazem niskie świadczenia). Składka na ubezpieczenie chorobowe, wyrażona w formie równej dla wszystkich ubezpieczonych (bez względu na tytuł ubezpieczenia) stopy procentowej, wynoszącej 2,45% podstawy wymiaru składek, finansowana jest w całości ze środków własnych osób ubezpie- czonych – zarówno pracowników, jaki i osób prowadzących działalność gospodarczą (art. 15 ust. 1, art. 16 ust. 2 w związku z art. 16 ust. 1 pkt 1, art. 16 ust. 4 pkt 1 i a rt. 22 ust. 1 pkt 3 usus ). Płatnik składek – a więc zarówno pracodawca jak i ubezpieczony przedsiębiorca zobo- OTK ZU A/2016 SK 40/14 poz. 57 10 wiązany do opłacenia składek na własne ubezpieczenie – rozlicza składki za każdy miesiąc kalendarzowy w formie deklaracji (zestawienia informacji o należnych składkach na fundu- sze, na które składki pobiera Zakład Ubezpieczeń Społecznych, kwot rozliczanych w ciężar składek oraz kwot należnych do zapłaty − art. 46 ust. 1 i 2 oraz art. 4 pkt 5 usus ). Złożenie przez płatnika deklaracji oraz opłacenie skł adki za dany miesiąc następuje co do zasady do 15 dnia następnego miesiąca (np. pracodawcy inni niż jednostki budżetowe) i do 10 dnia na- stępnego miesiąca (osoby fizyczne opłacające składki wyłącznie za siebie; art. 47 ust. 1 usus ). Szczegółowe regulacje do tyczące świadczeń pieniężnych z ubezpieczenia chorobowe- go zawiera ustawa o świadczeniach , w myśl której z tego ubezpieczenia przysługują: świad- czenie rehabilitacyjne oraz zasiłki chorobowy, wyrównawczy, macierzyński i opiekuńczy (art. 2 uśp ). Ze względu na kontekst rozpatrywanej sprawy, Trybunał ogranicza analizę tylko do zasiłk u chorobowego , którego istotą jest zapewnienie ochrony przez przyznanie świadcze- nia zastępującego (kompensującego) zarobki utracone przez ubezpieczonego z powodu nie- zdolności do prac y wskutek chorob y (zob. wyrok i TK z : 3 grudnia 2007 r. w sprawie SK 45/06, s. 7 ; 25 lutego 2014 r. w sprawie SK 18/13, s. 12 ) . Znacząca część ustawy o świadczeniach dotyczy sposobu ustalania podstawy wymiaru powyższego zasiłku, różnego w odniesieniu do pr acowników (rozdz . 8 uśp ) i do niepracowników, w tym ubezpie czonych przedsiębiorców (rozdz. 9 uśp ). Zgodnie z art. 36 ust. 1 uśp , w odniesieniu do pracownika podstawę tę stanowi przeciętne miesięczne wynagrodzenie wypłacone za okres 12 miesięcy kalendarzowy ch poprzedzających miesiąc, w którym powstała niezdolność do pracy. W świetle zaś art. 48 ust. 1 uśp , podstawę wymiaru zasiłku dla niepracownika (w tym przedsiębiorcy) stanowi przeciętny miesięczny przychód za okres 12 miesięcy kalendarzowych poprzedzający ch miesiąc, w którym powstała niezdolność do pracy. Przychodem jest zaś – zgodnie z art. 3 pkt 4 uśp − kwota 86,29% podstawy wymia- ru składek na ubezpieczenie chorobowe (czyli zadeklarowanej kwoty). Prawo do zasiłku chorobowego ubezpieczony pracownik nabywa po upływie 30 dni nieprzerwanego ubezpieczenia chorobowego, natomiast przedsiębiorca – jako osoba ubezpie- czona dobrowolnie – po upływie 90 dni (art. 4 ust. 1 uśp ). Zasiłek chorobowy przysługuje – zasadniczo przez okres nie dłuższy niż 182 dni – temu ubezp ieczonemu, który – w czasie trwania ubezpieczenia chorobowego – stał się niezdolny do pracy z powodu choroby (art. 6 ust. 1 uśp ). Miesięczny zasiłek chorobowy wynosi – co do zasady − 80% podstawy wymiaru zasiłku i przysługuje za każdy dzień niezdolności do pracy (również za dni wolne od pracy; art. 11 ust. 1 i 4 uśp ). Innymi słowy, w uproszczeniu można przyjąć, że opłacając składkę na ubezpieczenie chorobowe, ubezpieczony pracownik zapewnia sobie środki umożliwiające leczenie, rekonwalescencję i powrót do p racy, oszacowane na 80% średniego wynagrodzenia (w rozumieniu ustawy o świadczeniach ) pobieranego w roku poprzedzającym zachorowanie . Ubezpieczony przedsiębiorca zaś, opłacając składkę na ubezpieczenie chorobowe, zapewnia sobie na wypadek niezdolności do p rowadzenia działalności gospodarczej środki na poziomie 80% zadeklarowanego przychodu, co może stanowić bardzo różny procent jego przychodów faktycznych, czasem znacząco wyższych, a czasem niższych od deklarowanych. Na tym tle celem zakwestionowanego w nin iejszej sprawie art. 43 uśp (wnioskowanie a contrario ) jest „aktualizacja” („urealnienie”) wysokości świadczenia z ubezpieczenia spo- łecznego (zasiłku chorobowego) w relacji do wynagrodzenia za pracę lub przychodu z tytułu działalności gospodarczej. Przepis ten bowiem zmierza do utrzymania reguły, że podstawą wymiaru zasiłku chorobowego w stosunku do pracowników jest wynagrodzenie, a w stosunku do osób niebędących pracownikami przychód w okresie bezpośrednio poprzedzającym okres zasiłkowy (zob. wyrok SN z 12 lutego 2004 r. w sprawie II UK 235/03, OSNP .2004. 20 . 355). Jest to cel zgodny z funkcją zasiłku tego rodzaju – choroba przejściowo uniemożliwia zarob- kowanie, a zasiłek chorobowy zastępuje utracone z tej przyczyny przychody (zob. wyrok SN z 5 kwietnia 2005 r. w sprawie I UK 372/04, OSNP .2005. 21.343). Jak jednak twierdzi Sąd OTK ZU A/2016 SK 40/14 poz. 57 11 Najwyższy w wyroku w sprawie II UK 235/03, z ałożenie m było to , że wynagrodzenie lub przychód ubezpieczonego podejmującego pracę lub działalność stanowiącą tytuł ubezpiecze- nia chorobowego po zakończeniu okresu zasiłkowego zmi enia się na korzyść ubezpieczone- go. Zdaniem Sądu Najwyższego, m oże jednak wystąpić sytuacja, że ubezpieczony po upływie okresu zasiłkowego osiąga wynagrodzenie lub przychód w kwocie niższej od kwoty będącej podstawą wym ia ru zasiłku chorobowego. W obu wy padkach, w razie ponownego powstania prawa do zasiłku chorobowego, podstawę wymiaru zasiłku chorobowego oblicza się na nowo, uwzględniając wynagrodzenie lub przychód z okresu przerwy tylko wówczas, gdy przerwa trwała co na jmniej 3 miesiące kalendarzowe . Przy tym, zgodnie z tezą wyroku Sądu Najwyż- szego w sprawie I UK 372/04, „trzymiesięczny termin”, o którym stanowi art. 43 uśp , obej- muje pełne miesiące kalendarzowe i do jego obliczania nie ma zastosowania art. 112 zdanie pie rwsze ustawy z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny ( j.t. Dz. U.2016 . 380 , ze zm. ; „[t]ermin oznaczony w (…) miesiącach (…) kończy się z upływem dnia, który nazwą lub datą odpowiada początkowemu dniowi terminu, a gdyby takiego dnia w ostatnim miesiącu nie by ło – w ostatnim dniu tego miesiąca” ). Określenia „miesiąc” i „miesiąc kalendarzowy” to dwa różne pojęcia języka prawnego, którym – w świetle zakazu wykładni synonimicznej – nie można nadawać tożsamego znaczenia. Jednocześnie nie zachodzą żadne okoliczności szczególne, które usprawiedliwiałyby odstąpienie od tego zakazu (zob. wyrok w sprawie I UK 372/04). 4 . Zgodnie z art. 67 ust. 1 zdanie pierwsz e Konstytucji, obywatel ma prawo do zabezpieczenia społecznego w razie niezdolności do pracy ze względu na choro bę lub inwalidztwo oraz po osiągnięciu wieku emerytalnego. Zdanie drugie powołanego przepisu stanowi natomiast, że zakres i formy zabezpieczenia społecznego określa ustawa. Pojęcie za- bezpieczenia społecznego jest pojmowane w orzecznictwie Trybunału jako sy stem urządzeń i świadczeń służących zaspokojeniu usprawiedliwionych potrzeb obywateli, którzy utracili zdolność do pracy lub doznali ograniczenia tej zdolności albo zostali obciążeni nadmiernie kosztami utrzymania rodziny (zob. orzeczenie TK z 19 listopada 1996 r. w sprawie K 7/95, s. 12 ). Do istoty prawa do zabezpieczenia społecznego należy ochrona obywateli w razie wy- stąpienia określonego ryzyka ubezpieczeniowego, powodującego całkowitą lub częściową utratę możliwości samodzielnego utrzymania się albo pol egającego na osiągnięciu określone- go wieku emerytalnego (zob. wyrok TK z 19 lutego 2013 r. w sprawie P 14/11, s. 248 ) . Nie- mniej jednak z konstytucyjnego prawa do zabezpieczenia społecznego nie wynikają upraw- nienia dla obywatela o określonej treści; nie da się wyprowadzić konstytucyjnego prawa do jakiejkolwiek konkretnej postaci świadczenia (zob. wyrok TK z 17 czerwca 2014 r. w sprawie P 6/12, III.3 ). Charakterystycznym elementem konstytucyjnej regulacji prawa do zabezpieczenia społecznego jest bowiem przeka zanie ustawodawcy kompetencji , jeśli chodzi o zakres i form y , w których zabezpieczenie to ma być realizowane. W dotychczasowym orzecznictwie Trybunału wyraźnie akcentowano ten element, wskazując na odsyłający charakter art. 67 Konstytucji (zob. wyrok z 25 lutego 2014 r. w sprawie SK 18/13 i powołane tam orzecznic- two ). Przy tym w ugruntowanym już stanowisku Trybunału podkreśla się, że swoboda usta- wodawcy kształtowania zakresu i form oraz konkretyzowania treści praw socjalnych, w tym także prawa do zasiłku ch orobowego, jest daleko idąca. Przesądza o tym sama natura praw socjalnych sprowadzający ch się do obowiązku świadczenia. Trzeba zharmonizować potrzeb y i oczekiwania oraz możliwości ich zaspokojenia. W praktyce zakres realizacji prawa do za- bezpieczenia społe cznego jest uzależniony od sytuacji gospodarczej państwa, relacji liczby osób pracujących do płacących składki, liczby świadczeniobiorców oraz ich zamożności, utrwalonych w danym społeczeństwie schematów zabezpieczania sobie egzystencji w okresie starości lub osłabienia sił witalnych, a także przewidywanych trendów gospodarczych i spo- OTK ZU A/2016 SK 40/14 poz. 57 12 łecznych, zwłaszcza demograficznych ( zob. wyrok pełnego składu TK z 19 grudnia 2012 r. w sprawie K 9/12 i powołane tam orzecznictwo ). Swoboda ustawodawcy kształtowani a tego pr awa nie jest jednak nieograniczona. Try- bunał wielokrotnie wskazywał, że regulując prawo podmiotowe do zabezpieczenia społecz- nego , ustawodawca nie może abstrahować od założeń obowiązującego systemu ubezpieczenia społecznego, którymi związał się w ramach prz yznanej mu swobody legislacyjnej, a tym bardziej naruszyć istoty tego prawa (zob. wyrok w sprawie P 6/12, III.3 ). W orzecznictwie Trybunału wskazuje się, że nakaz zachowania istoty prawa do zabezpieczenia społecznego to w istocie minimalny zakres tego praw a, który ustawodawca ma obowiązek zagwarantować (zob. wyrok w sprawie K 9/12 , III.4.3.3 ). Rozumie się przez to konieczność zabezpieczenia podstawowych potrzeb jednostki, wynikających z takich wartości państwa demokratycznego, jak godność człowieka, wolność oraz równość (zob. wyrok w sprawie P 6/12 , III.3 ). Naruszenie istoty prawa do zabezpieczenia społecznego będzie miało miejsce również wtedy, kiedy ustawodawca określi wysokość świadczeń poniżej minimum egzystencji (zob. wyrok w sprawie SK 18/13 , s. 9 ). O kreślając zakres i formy prawa do zabezpieczenia społecznego, ustawodawca musi uwzględniać również inne normy, zasady i wartości konstytucyjne, w szczególności zasady ochrony praw nabytych, zachowania odpowiedniej vacatio legis , określoności prawa, spra- wie dliwości społecznej czy równości wobec prawa. Ważnym kryterium oceny swobody regu- lacyjnej ustawodawcy wprowadzającego unormowania zapewniające realizację prawa do za- bezpieczenia społecznego jest uwzględnianie kondycji finansów publicznych (zob. wyrok peł- ne go składu TK z 4 listopada 2015 r. w sprawie K 1/14, III.3.2 ). Decydując o sposobie ukształtowania świadczeń z systemu ubezpieczeń społecznych , ustawodawca powinien ponadto uwzględnić związek między wysokością opłacanej składki na ubezpieczenie a wysokości ą świadczenia przysługującego w związku z zaistnieniem ryzyka ubezpieczeniowego. Nie jest to jednak zależność absolutna. Systemu świadczeń nie należy traktować wyłącznie jako mechanizmu, w którym każdy beneficjent otrzymuje świadczenie dokładnie w takim wy miarze, jaki wiąże się z jego uczestnictwem w finansowaniu tego sys- temu. Chodzi raczej o to, aby stworzony przez państwo system świadczeń umożliwiał efek- tywne zaspokojenie słusznych potrzeb osób ubezpieczonych. Wynika to z obowiązywania zasady solidarności międzypokoleniowej czy , szerzej, zasady solidaryzmu społecznego oraz powszechności i względnej jednolitości kryteriów przyznawania świadczeń i określania ich. Zasada solidaryzmu społecznego, wyrażająca się potrzebą przyznania świadczeń umożliwia- jących zas pokojenie co najmniej podstawowych potrzeb osób ubezpieczonych, implikuje ko- nieczność ukształtowania systemu świadczeń z uwzględnieniem także tych osób, które w mniejszym lub nawet niewielkim zakresie partycypowały w jego finansowaniu. Wiąże się to z potrz ebą zapewnienia dostępu do świadczeń osobom, które z racji wieku nie są w stanie samodzielnie zapewnić sobie środków utrzymania nawet na minimalnym poziomie, a w związku z tym wymagają wsparcia ze strony innych członków społeczeństwa (zob. wyrok w sprawie K 1/14 , III.4.2 ). 5 . Jako wzorzec kontroli w niniejszej sprawie został powołany także art. 32 ust. 1 Konstytucji i wynikająca z niego zasada równości. Trybunał wielokrotnie wypowiadał się na temat tej zasady. W świetle jego ustabilizowanego orzecznictwa, z zasady równości wyrażo- nej w art. 32 ust. 1 Konstytucji wynika nakaz jednakowego traktowania podmiotów prawa w obrębie określonej klasy (kategorii). Wszystkie podmioty prawa charakteryzujące się w równym stopniu daną cechą istotną (relewantną) powinny by ć traktowane równo, a więc według jednakowej miary, bez zróżnicowań zarówno dyskryminujących jak i faworyzują- cych. Wynika stąd w szczególności, że prawodawca , przyznając jednostkom określone uprawnienia, nie może określać kręgu osób uprawnionych w sposób d owolny. Musi on przy- OTK ZU A/2016 SK 40/14 poz. 57 13 znać dane uprawnienie wszystkim podmiotom charakteryzującym się daną cechą istotną. Równość wobec prawa to także zasadność wyboru takiego, a nie innego kryterium różnico- wania. Oceniając regulację prawną z punktu widzenia zasady równości , należy przede wszystkim rozważyć, czy można wskazać wspólną cechę istotną uzasadniającą równe trakto- wanie podmiotów prawa, wziąwszy pod uwagę treść i cel danej regulacji prawnej (zob. np. wyrok TK z 20 października 1998 r. w sprawie K 7/98, s. 9 ) . Jeżel i kontrolowana norma traktuje odmiennie adresatów, którzy odznaczają się okre- śloną cechą wspólną, to mamy do czynienia z odstępstwem od zasady równości. Takie od- stępstwo nie musi jednak oznaczać naruszenia art. 32 ust. 1 K onstytucji. Niezbędna jest wów- czas ocena przyjętego kryterium różnicowania. Aby odpowiedzieć na pytanie, czy dane kryte- rium może stanowić podsta wę różnicowania podmiotów prawa charakteryzujących się wspólną cechą istotną, należy rozstrzygnąć: 1) czy kryterium to pozostaje w racjonalnym zwi ązku z celem i treścią danej regulacji; 2) czy waga interesu, któremu różnicowanie ma służyć , pozostaje w odpowiedniej proporcji do wagi interesów, które zostaną naruszone w wyniku wprowadzonego różnicowania; 3) czy kryterium różnicowania pozostaje w związ- ku z innymi wartościami, zasadami czy normami konstytucyjnymi, uzasadniającymi odmien- ne traktowanie podmiotów podobnych (zob. np. wyrok w sprawie K 7/98). Dodatkowo w sprawach dotyczących problematyki społecznej Trybunał przyjmuje, że należy zwracać uwagę na to, aby zróżnicowanie systemów ubezpieczenia społecznego nie było nadmierne , tj. pozbawione racjonalnego uzasadnienia (zob. np. wyrok TK z 22 czerwca 1999 r. w sprawie K 5/99, s. 12 ). Ponadto Trybunał w swoim orzecznictwie wskazuje na ś cisły związek zas ady równo- ści z poszczególnymi prawami podmiotowymi i wolnościami jednostek. Przy tym na ocenę dopuszczalności zróżnicowani a sytuacji prawnej podmiotów może mieć wpływ to , z jakim konkretnym prawem czy wolnością to zróżnicowanie będzie się wiązać, czy jakie konkretne prawo będzie ograniczać. Wobec tego rozumienie zasady równości i ustalenie granic działań prawodawczych z niej wynikających są w znacznym stopniu powiązane z dziedzin ą stosun- ków, jakich dotyczy regulacja prawna wprowadzająca określone zróżnicowa nie (zob. wyrok TK z 9 maja 2005 r. w sprawie SK 14/04, s. 9 ; L. Garlicki, uwagi do art. 32, [w:] Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. Komentarz , red. L. Garlicki, t. 3, Warszawa 2003, 18 - 19). Dość rzadko bowiem zasada równości jest wyłączną (jedyną) pod stawą oceny wprowadzanych zróżnicowań; większość regulacji dotyczy także szczegółowych wolności i praw, których ranga, stopień kategoryczności i zakres ochrony nie są jednakowe. Im słabsza więc ranga czy ochrona tych ,,towarzysząc ych ” wolności, praw czy wa rtości konstytucyjn ych , tym większa swoboda ustawodawcy stosowania takich kryteriów, które wprowadzają zróżnicowanie , i tym większa będzie gotowość sądu konstytucyjnego do akceptowania odmiennego traktowania sytuacji w zasadzie podobnych (zob. wyrok w spra wie SK 14/04 , s. 9 ; L. Garlicki, op. cit. , s. 19) . 6 . W kontekście wskazanego w niniejszej skardze konstytucyjnej przedmiotu kontroli oraz wzorców kontroli jego konstytucyjności , Trybunał zidentyfikował problem konstytucyj- ny wymagający rozstrzygnięcia. Sp rowadza się on do odpowiedzi na pytanie, czy na gruncie art. 43 uśp doszło do niezgodnego z K onstytucją odstępstwa od zasady równości w zakresie uprawnienia do zasiłku chorobowego składającego się na konstytucyjne prawo do zabezpie- czenia społecznego . Innym i słowy, Trybunał winny był ocenić kwestię zasadności przyjęte go przez ustawodawcę kryterium , które różnicuje w sferze zabezpieczenia społecznego sytuacj ę prawną podmiotów odznaczających się wspólną cechą istotną. 7 . Przystępując do weryfikacji zgodności art. 43 uśp z art. 32 ust. 1 w związku z art. 67 ust. 1 Konstytucji Trybunał przypomniał jedno z podstawowych założeń dotyczących OTK ZU A/2016 SK 40/14 poz. 57 14 kontroli konstytucyjności prawa. Punktem wyjścia orzeczeń Trybunału jest zawsze założenie racjonalnego działania ustawodawcy i domniemanie zgodności ustaw z Konstytucją, a także wzgląd na konstytucyjną rolę władzy ustawodawczej (zob. np. orzeczen ie TK z 26 kwietnia 1995 r. w sprawie K 11/94, s. 6 ). W myśl bowiem ustaleń zawarty ch w wyroku z 21 marca 2005 r. w sprawie P 5/04, „[s ]tanowienie prawa, a więc także wybór najwłaściwszych warian- tów legislacyjnych, jest rolą parlamentu. Trybunał Konstytucyjny jest powołany jedynie do badania, czy parlament nie narusza przy tym norm, zasad i wartości ustanowionych w Kon- stytucji (...) nie j est natomiast właściwy do oceny słuszności czy celowości działań ustawo- dawcy, bo pozostaje to w ramach politycznej swobody działań parlamentu, za które ponosi on odpowiedzialność przed elektoratem”. Jak wielokrotnie podkreślał Trybunał, opisana wyżej swobo da jest ograniczona zasadami i przepisami konstytucyjnymi oraz obowiązkiem posza- nowania chronionych przez te zasady i przepisy wartości. Trybunał może zaś interweniować tylko w w ypadkach, gdy ustawodawca przekroczył jej zakres w sposób na tyle drastyczny, że naruszenie tych zasad jest ewidentne (tak np. orz eczenie TK z 9 stycznia 1996 r. w sprawie K 18/95, s. 20 ; wyrok TK z 6 m a rca 2007 r. w sprawie P 45/06, s. 10 ) . Musi mieć przy tym na uwadze, że wynikająca z art. 10 Konstytucji zasada podziału władz wykl ucza jego udział w wykonywaniu władzy ustawodawczej – co nakazuje mu powściągliwość w ocenie wnio- sków i skarg kwestionujących przyjęte rozwiązania normatywne, ponieważ związany jest zarówno domniemaniem racjonalności ustawodawcy, jak i domniemaniem konstyt ucyjności badanych przepisów (zob. wyrok TK z 12 czerwca 2008 r. w sprawie K 50/05, s. 16 ). „[W] wypadkach wątpliwych domniemanie powinno przemawiać na rzecz zgodności roz- strzygnięć ustawowych z Konstytucją, a obalenie tego domniemania wymaga bezspornego w ykazania niezgodności zachodzącej między ustawą i Konstytucją” ( wyrok TK z 30 paź- dziernika 2006 r. w sprawie P 10/06, III.4.5 ). Jak stwierdził Trybunał, konstytucyjne unormowanie prawa do zabezpieczenia spo- łecznego nie daje podstaw wyprowadzenia uprawnien ia do żadnej konkretnej postaci świad- czenia. Wobec tego , zdaniem Trybunału, konieczność wykazania „ewidentności naruszenia” zasady równości w niniejszej sprawie ma dużą wagę zwłaszcza z tego powodu , że zarzut jej złamania został powiązany przez skarżącego z prawem określonym w art. 67 ust. 1 Konstytu- cji . Wynika to z odsyłając ego charakter u tego przepisu ustawy zasadniczej , przyznając ego ustawodawcy daleko idącą swobodę kształtowania zakresu i form oraz konkretyzowania tre- ści praw socjalnych, w tym także pra wa do zasiłku chorobowego. Gwarancja konstytucyjna sprowadza się zatem zasadniczo do zakazu naruszenia istoty prawa do zabezpieczenia spo- łecznego, sprowadzającej się do zapewni enia zaspokojenia podstawowych potrzeb jednostki (minimum egzystencji) . Innymi s łowy, ranga (ochrona) „towarzyszącego” zasadzie równości prawa konstytucyjnego uzasadnia znaczną swobodę ustawodawcy stosowania kryteriów, któ- re wprowadzają zróżnicowanie , oraz gotowość Trybunału do zaakceptowania odmiennego traktowania sytuacji zasadniczo podobnych. Tym samym , z uwagi na wynikającą z ustawy zasadniczej treść prawa do zabezpieczenia społecznego, do podjęcia interwencj i przez Trybu- nał konieczne jest wykazanie ewidentnego narus zenia art. 32 ust. 1 w związku z art. 67 ust. 1 Konstytucji. 8 . Jak wcześniej zaznaczono, cel em zakwestionowanej w niniejszej sprawie regulacji jest zagwarantowanie ubezpieczonemu niezdolnemu do pracy z powodu choroby świadczenia w wysokości pozostającej w odpowiedniej relacji do wynagrodzeni a za pracę lub przychodu z tytułu działalności gospodarczej, które zostały utracone z powodu tej niezdolności. Uwzględniając ten cel można wskazać wspóln ą cechę istotną uzasadniającą równe traktowa- nie podobnych podmiotów prawa . W ocenie Trybunału, stanowi ją posiadanie statusu osoby ubezpieczonej w razie choroby oraz bycie niezdolnym do pracy ze względu na chorobę. Te dwie cechy wyznaczają krąg podmiotów uprawnionych do zasiłku chorobowego, które po- OTK ZU A/2016 SK 40/14 poz. 57 15 winny być traktowane z poszanowaniem zasady równości (por. wyrok TK z 16 listopada 201 0 r. w sprawie P 86/08, III.5.2.5 ). Po dokonaniu analizy treści art. 43 uśp można sformu- łować wniosek, że ustawodawca w tym przepisie zróżnicował sytuację prawną wyszczegól- nionych osób w zależności od tego , czy między okresami pobierania zasiłków tego same go rodzaju lub innego rodzaju wystąpiła przerwa wynosząca 3 miesiące kalendarzowe lub dłużej , czy też przerwy o takim rozmiarze nie było. Tym samym przyjęte w kwestionowanym przepi- sie kryterium różnicowania podmiotów podobnych to przerwa w okresach pobiera nia zasił- ków tego samego lub innego rodzaju wynosząca co najmniej 3 miesiące kalendarzowe. Przy czym ten okres obejmuje pełne kolejne nazwane miesiące stanowiące 3/12 części roku kalen- darzowego (zob. wyrok SN w sprawie I UK 372/04; A. Rzetecka - Gil, Ustawa o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa. Komentarz , Warszawa 2009, s. 161 - 162) . Trybunał zauważył, że skarżący w niniejszej sprawie odmiennie oznaczył kryterium różnicowania podmiot ów podobnych, tj. „w zależ ności od tego, czy okresy pomiędzy zasił- kami obejmowały pełne trzy miesiące kalendarzowe, jako kolejn [ o ] po sobie następujące, czy też w przeliczeniu na miesiące roku kalendarzowego sumarycznie czas ten przekraczały” (zob. s. 9 skargi). Niemniej jednak to kryterium różnicowania, które zostało zidentyfikowane przez Trybunał , znajduje pełniejsze uzasadnienie w celu i treści zakwestionowanego art. 43 uśp . Jednocześnie nie wpływa ono na zmianę – w stosunku do zarzutów skargi konstytucyjnej – ukształtowania kwes tii o zasadniczym znaczeniu dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy. Po- zostaje nią bowiem odpowiedź na pytanie o to, czy liczony w powyższy sposób okres 3 mie- sięcy kalendarzowych jest akceptowalnym z punktu widzenia założeń ustawy zasadniczej kryterium zróżn icowania podmiotów podobnych w zakresie prawa do zabezpieczenia spo- łecznego. Ustosunkowując się do powyższego problemu , Trybunał stwierdził, że nie dostrzegł na jego tle ewidentnego naruszenia w kwestionowanym przepisie art. 32 ust. 1 w związku z art. 67 ust. 1 Konstytucji , które to naruszenie musi być wykazane jako warunek sine qua non na drodze do obalenia domniemania zgodności badanego aktu normatywnego z ustawą zasadniczą oraz założenia racjonalnego działania ustawodawcy. Wynika to stąd, że wprowadzone w art. 43 uśp zróżnicowanie podmiotów podlegających ubezpieczeniu nie jest nadmierne ani pozbawione racjonalnego uzasadnienia. Konkluzja ta wynika z szeregu następujących przesłanek. Przede wszystkim należy przypomnieć, że na ocenę dopuszczalności stosow ania przez ustawodawcę określonych kryteriów różnicowania m i a ła wpływ w pewnym zakresie również rang a i konstytucyjn a ochron a prawa do zabezpieczenia społecznego , z którym skarżący po- wiąza ł zasad ę równości . Z konstytucyjnego prawa do zabezpieczenia społecz nego skarżący w niniejszej sprawie nie może bowiem wywodzić uprawnień o danej treści (jakiejś konkretnej postaci świadczenia – zasiłku chorobowego). Tym samym ustawodawcy przysługiwała względna swoboda ukształtowania treści praw a do zasiłku chorobowego , a przez to także róż- nicowani a sytuacji prawnej podmiotów tego prawa . D ecyzja ustawodawcy w tym zakresie wymaga ła zharmonizowania potrzeb i oczekiwań społecznych oraz możliwości ich zaspoko- jenia (zależy od sytuacji gospodarczej państwa, relacji liczby osób pr acujących do płacących składki, liczby świadczeniobiorców oraz ich zamożności, utrwalonych w danym społeczeń- stwie schematów zabezpieczania sobie egzystencji w okresie osłabienia sił witalnych, a także przewidywanych trendów gospodarczych i społecznych, zwł aszcza demograficznych ). Skarżący w niniejszej sprawie upatruje naruszenia Konstytucji w tym, że w jego sytu- acji prawnej , z uwagi na ograniczenie wynikające z art. 43 uśp , podstawa wymiaru zasiłku chorobowego nie w pełni odpowiada przychodowi z działalnoś ci gospodarczej d eklarowane- mu w okresie następującym po okresie niezdolności do pracy oraz proporcjonalnym do tego przychodu składkom. W tym kontekście Trybunał przyznał, że – co do zasady – ustawodawca OTK ZU A/2016 SK 40/14 poz. 57 16 w ramach przyjmowanej regulacji powinien uwzględni ać związek między wysokością opła- canej składki na ubezpieczenie a wysokością świadczenia przysługującego w związku z zaist- nieniem ryzyka ubezpieczeniowego. Nie jest to jednak zależność absolutna , a s ystemu świad- czeń chorobowych nie należy traktować wyłącznie jako mechanizmu, w którym każdy bene- ficjent otrzymuje świadczenie dokładnie w takim wymiarze, jaki wiąże się z jego uczestnic- twem w finansowaniu tego systemu. Wynika to z obowiązywania zasady solidarności mię- dzypokoleniowej czy , szerzej, zasady solidaryzmu społecznego oraz powszechności i względnej jednolitości kryteriów przyznawania świadczeń i ich określania. Zasada solidary- zmu społecznego, wyrażająca się potrzebą przyznania świadczeń umożliwiających zaspoko- jenie co najmniej podstawowych potrzeb osób ubez pieczonych, implikuje konieczność ukształtowania systemu świadczeń z uwzględnieniem także tych osób, które w mniejszym lub nawet niewielkim zakresie partycypowały w jego finansowaniu. W ocenie Trybunału, decyzji ustawodawcy o przyjęciu w zaskarżonym przep isie kry- terium okresu 3 miesięcy kalendarzowych nie można zarzucić dowolności naruszającej zasa- dę równości. Przerwa między okresami pobierania zasiłków tego samego rodzaju lub innego rodzaju, wymagana do tego, aby ponownie ustalić podstawę wymiaru zasiłku chorobowego, nie powinna być zbyt krótka (3 miesiące nie budzą zasadniczych wątpliwości), a jej określe- nie przez odwołanie się do miesięcy kalendarzowych jest spójne z pozostałymi unormowa- niami systemu ubezpieczeń chorobowych. Odpowied nio długi okres prze rwy, którego określenie pozostaje w zakresie względnej swobody prawodawcy, równowa ży to, że niekiedy wynagrodzenie lub przychód ubezpieczo- nego podejmującego pracę lub działalność gospodarczą stanowiącą tytuł ubezpieczenia cho- robowego po zakończeniu okresu zasiłkowego ulega zmianie na korzyść ubezpieczonego, a innym razem może wystąpić sytuacja, w której ubezpieczony po upływie okresu zasiłkowe- go osiąga wynagrodzenie lub przychód w kwocie niższej od kwoty będącej podstawą wymia- ru zasiłku chorobowego (por. wy rok SN w sprawie II UK 235/03) . Z kolei odwołanie się w kwestionowanym przepisie do miesięcy kalendarzowych koresponduje z tym, że podstawę wymiaru zasiłku chorobowego stanowi przeciętne miesięczne wynagrodzenie za pracę wypła- cone za 12 miesięcy kalendarzo wych poprzedzających miesiąc, w którym powstała niezdol- ność do pracy, a w odniesieniu do niepracownika (w tym przedsiębiorcy) – przychód za 12 miesięcy kalendarzowych poprzedzających miesiąc, w którym powstała niezdolność do pracy. Płatnik składek na ubezp ieczenie chorobowe, a więc zarówno pracodawca (wypłacają- cy wynagrodzenie za pracę co najmniej raz w miesiącu), jak i ubezpieczony przedsiębiorca, rozliczają składki za każdy miesiąc kalendarzowy. Termin wyznaczony do „ korekty ” podsta- wy wymiaru zasiłku chor obowego odpowiada zatem, co do zasady, trzem cyklom obrachun- kowym wysokości wynagrodzenia lub przychodu z tytułu prowadzonej działalności gospo- darczej . Zważywszy na cel art. 43 uśp , o którym była mowa wyżej, taka korelacja między okresami rozliczenia skład ek na ubezpieczenie chorobowe i okresami przerw w prawie do zasiłku z tytułu niezdolności do pracy jest w pełni uzasadniona (por. wyrok SN w sprawie I UK 372/04) . W związku z powyższym Trybunał Konstytucyjny orzekł jak w sentencji.