SK 59/22

O R Z E C Z N I C T W O TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria A Warszawa, dnia 14 lutego 2024 r. Pozycja 12 POSTANOWIENIE z dnia 6 grudnia 20 2 3 r. Sygn. akt SK 5 9 / 2 2 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Bartłomiej Sochański – przewodniczący Jakub Stelina Michał Warciński – sprawozdawca, po rozpoznaniu, na pos iedzeniu niejawnym w dniu 6 grudnia 20 2 3 r ., skargi konsty tucyjnej R . K . o zbadanie zgodności: § 8 pkt 6 w związku z § 4 ust. 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nie- opłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (Dz. U. z 2019 r. poz. 18) w zakresie, w jakim przewiduje najniższą stawkę opłaty należną adwo- katowi ustanowionemu pełnomocnikiem z urzędu w wysokości obniżonej w sto- sunku do stawki opłaty minimalnej nale żnej adwokatowi ustanowionemu pełnomocnikiem z wyboru w ynikającej z § 2 pkt 6 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. poz. 1800), z art. 64 ust. 2 w związku z art. 31 ust. 3, art. 32 ust. 1 zdanie drugie i art. 92 ust. 1 zdanie pierwsze Konstytucji przez to, że naru- sza prawo do równej ochrony takich samych praw majątkowych oraz narusza upoważnienie ustawowe wynik ające z art. 29 ust. 2 ustawy z dnia 26 maja 1982 r. ‒ Prawo o adwokaturze (Dz. U. z 2018 r. poz. 1184, ze zm. ) d o wydania przez Ministra Sprawiedliwości tego rozporządzenia, p o s t a n a w i a : umorzyć postępowanie . Orzeczenie zapadło jednogłośnie . U Z A S A D N I E N I E I 1. Adwokat R . K . (dalej: skarżący) w imieniu własnym wniósł 16 lipca 2021 r. (data nadania) skargę konstytucyjną o stwierdzenie n iezgodności § 8 pkt 6 w zwią zku z § 4 ust. 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata OTK ZU A/2024 SK 59/22 poz. 12 2 z urzędu (Dz. U. z 2019 r. poz. 18; dalej: rozporządzenie w sprawie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej) „ w zakresie, w jakim p rzewiduje najniższą stawkę opłaty należną adwoka- towi ustanowionemu pełnomocnikiem z urzędu w wysokości obniżonej w stosunku do stawki opłaty minimalnej należnej adwokatowi ustanowionemu pełnomocnikiem z wyboru wynika- jącej z przepisu § 2 ust. 2 pkt . 6 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 paździer- nika 2015 r. w sprawie op łat za czynności adwokackie (Dz. U. poz. 1800 , ze zm. [dalej: rozpo- rządzenie w sprawie opłat za czynności adwokacie] ) ” , z art. 64 ust. 2 w związku z art. 31 ust. 3, art. 32 ust. 1 zdanie drugie i art. 92 ust. 1 zdanie pierwsze Konstytucji „przez to, że narusza prawo do ró wnej ochrony takich samych praw majątkowych oraz narusza upoważ- nienie ustawowe” wynikające z art. 29 ust. 2 ustawy z dnia 26 maja 1982 r. ‒ Prawo o adwo- katurze (D z. U. z 2018 r. poz. 1184, ze zm. ; d alej: u.p.a. ) d o wydania przez Ministra Sprawie- dliwości tego rozporządzenia. 1 .1. Skarga konstytucyjna została wniesiona na tle następującego stanu faktycznego : Zarządzeniem Dziekana Okręgowej Rady Adwokackiej z 7 października 2020 r. skar- żący został wyznaczony na pełnomocnika p owódki w związku z postanowieniem Sądu Okrę- gowego w K . (dalej: s ąd) z 24 września 2020 r., sygn. akt [ … ] , w którym s ąd zwolnił powód- kę od kosztów sądowych i ustanowił dla niej adwokat a z urzędu w sprawie o pozbawienie w ykonalności tytułu wykonawczego – wyroku s ądu z 15 grudnia 1999 r. Skarżący ja ko peł- nomocnik z urzędu reprezentowa ł powódkę w sprawie toczącej się przed s ądem pod sygnatu- rą akt [ … ] . Wartość przedmiotu sporu została określona na 159 532 zł. W wyrok u z 4 lutego 2021 r. s ąd pozbawił wykonalności tytuł wykonawczy wyroku s ądu z 1 grud nia 1999 r. (sygn. akt [ … ] ) oraz przyznał od Skarbu Państwa (Sądu Okręgowego w K . ) na rzecz skarżącego kwotę 4428 zł tytuł em kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu. Skarżący wniósł o uzupełnienie wyroku przez rozstrzyg ni ę cie wniosku o zasądzenie od pozwanego na rzecz powódki zwrotu kosztów procesu według norm prz e pisanych. W oce- nie skarżącego, ze względu na to , że pozwany przegrał proces, s ąd pow inien zastosować art. 98 § 1 kodeksu postępowania cywilnego i zasądzić na rzecz powódki od pozwanego zwrot kosztów procesu obejmujących kwotę opłaty za czyn ności adwokackie według stawek z wyboru. Postanowieniem z 25 lutego 2021 r. s ąd uzupełnił wyrok z 4 lutego 2021 r. przez odstąpienie od obciążenia pozwanego kosztami procesu. Skarżący wniósł 8 marca 2021 r. zażalenie do innego składu s ądu na rozstrzygnięcie zawarte w p unkcie II wyroku s ądu z 4 lutego 2021 r. dotyczące przyznania wynagrodzenia za pomo c prawną z urzędu. Skarżący zarzucił naruszenie art. 8 ust. 1 i 2 , art. 178 ust. 1 oraz art. 64 ust. 2 w związku z art. 31 ust. 3, art. 32 ust. 1 zdanie drugie i art. 92 ust. 1 zdanie pierwsze Konstytucji polegające na z a stosowaniu § 8 pkt 6 rozporządzenia w sprawie kosz- tów nieopłaconej pom ocy prawnej i zaniżenie kwoty wynagrodzenia . Równocześnie skarżący wniósł o zmianę zaskarżonego postanowienia p rzez podwyższenie kwoty wynagrodzenia z kwoty 4 428 zł do kwoty 5 400 zł, a także o zasądzenie zwrotu kosztów po stępowania zaża- leniowego od pozwanego na rzecz powódki według stawek opłaty za czynności adwokackie z wyboru w postępowaniu zażaleniowym albo ewentualnie o przyznanie skarżącemu zwrotu kosztów nieopłaco nej pomocy prawnej z urzędu w postępowaniu zażaleniowym według sta- wek odnoszących się do spraw z wyboru. Postanowieni em z 13 maja 2 021 r., sygn. akt [ … ] , s ąd oddalił zażalenie. Postanowie- nie to zostało wskazane przez skarżącego jako ostateczne rozstrzygni ę cie kończące post ępo- wanie w przedmiocie ustal enia wysokości wynagrodzenia skarżącego za pomoc prawną z urzędu. OTK ZU A/2024 SK 59/22 poz. 12 3 1.2. Skarżący przedstawi ł argumenty potwierdzające jego legitymację do wniesienia skargi konstytucyjnej. W postanowieniu z 13 maja 2021 r. s ąd orzekł o pr awie skarżącego do wynagrodzenia za pomoc prawną świadczoną z urzędu. Jest to prawo majątkowe podlegające ochronie na podstawie art. 64 ust. 2 Konstytucji. Zgodnie z art. 44 ust. 1 ustawy z dnia 30 li - stopada 2016 r. o organizacji i trybie pos tępowania przed Trybunałem K onstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej: u.o.t.p.TK) adwokat czynnie wykonujący zawód jest legi- tymowany do osobistego sporządzenia i wniesienia skargi konstytuc yjnej oraz do działania we własnej sprawie przed TK. Zgodnie z orzecznict wem Trybunału pełnomocnik strony wy- znaczony do pomocy prawnej z urzędu ma osobisty i bezpośredni interes prawny w docho- dzeniu kosztów tej pomocy. 1.3. Odnosząc się do wskazanego przedmiotu kontroli , skarżący wyjaśnił, że podstawą prawną orzekania w sprawie skarżącego były łącznie zastosowan e § 2 pkt 1, § 4 ust. 1 oraz § 8 pkt 6 rozporządzenia w sprawie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej. Zarzut niezgod- ności z Konstytucją dotyczy natomiast § 4 ust. 1 w związku z § 8 pkt 6. Z przepisów tych wynika norma, zgo dnie z którą: „w sprawie o wartości przedmiotu sporu powyżej 50 000 zł do 200 000 zł sąd przyznaje adwok atowi będą cemu pełnomocnikiem z urzędu wynagrodzenie w wysokości kwoty 3 600 zł netto” (skarga, s. 7). Tak ustalone wynagrodzenie, podwyższone o stawkę podatku VAT, jest niższe niż stawka o płaty minimalnej wynikająca z § 2 ust. 2 pkt 6 rozporządzenia w sprawie opłat za czynności adwokackie. W ocenie skarżącego s ąd dostrzegł problem niezgodności z Konstytucją § 4 ust. 1 w związku z § 8 rozporządzenia w spr awie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej , ale uznał, że usunięcie uchybień w tym zakresie nale- ży do Ministra Spraw iedliwości. 1.4. Wzorc ami kontroli skarżący uczynił art. 64 ust. 2 w związku z art. 31 ust. 3, art. 32 ust. 1 zdanie drugie oraz art. 92 ust. 1 zdanie pierwsze Konstytucji. Pierw sze trzy wzorce zostały przez skarżącego omówione łącznie, gdyż „dwa pierwsze wyrażają zasadę równości, a trzeci wskazuje na moż liwe przypadki jej ogranicze nia” (skarga, s. 9). Analizując art. 16 i art. 29 u.p.a. , skarżą cy dosz edł do wniosku, że zarówno w spra- wach z urzędu, jak i w sprawach z wyboru, ustawodawca przyznaje adwokatowi stawkę mi- nimalną, którą ma określić w akcie wykonawczym Minister Sprawiedliwości. Zróżnicowanie brzmienia delegacji usta wowej do wydania tego aktu nie oznacza, że Minister może zróżni- cować wy sokość tych stawek w obu rodzajach spraw. Prawo do wynagrodzenia za pomoc prawną z urzędu i prawo do wynagrodzenia za pomoc prawną z wyboru są rodzajowo takie same. Nie zachodzą żadne istotne powody, uspraw iedliwione wartościami konstytucyjnymi, uzasadniające różnicowanie tych praw. Adwokaci działający z urzędu oraz z wyboru stanowią, w zakresie prawa do wynagro- dzenia, grupę podmiotów podobnych w rozumieniu art. 64 ust. 2 oraz art . 32 ust. 1 Konstytu- cji. Każdy adwokat musi dochować j ak najwięk szej staranności w wykonaniu obowiązków i dbaniu o interesy klienta. Potwierdza to brzmienie ślubowania adwok ata. Ustanowienie przez Ministra Sprawiedliwości odmiennych dolnych stawek wynagrodzenia adwokata jest wbrew za sadzie równości i stanowi dyskryminujące traktowanie pełnomocników w zależ no- ści od tego, czy działają z wyboru, cz y z urzędu. Takie zróżnicowanie nie ma racjonalnych przyczyn ani konstytucyjnego uzasadnienia. W szczególności mylny jest pogląd, że w spra- wach z urzędu adwokat może mn iej pracow ać lub mniej przykładać się do prowadzenia spra- wy. Minister Sp rawiedliwości zastosował „kryterium dyskryminacji w postaci statusu repre- zentowanego klienta i źródła zlecenia prowadzenia sprawy” (skarg a , s. 11 i 12). Sąd może wprawdzie podwyższyć przyznaną adwokatowi z urzędu opłatę do 150% stawki bazowej. Decyzja ta je st jednak uzna niowa i niezwykle rzadka. Taka możliwość istnie- je także w sprawach z wyboru, w których podwyższenie wysokości opłaty m oże dojść do OTK ZU A/2024 SK 59/22 poz. 12 4 600% jej wysokości. Różnicowanie do lnej wysokoś ci wynagrodzenia adwokata za taką samą pracę w takiej samej sprawie jest niezgodne z zasadą równości. Ponadto, w sprawie skarżącego s ąd nie zastosował zasady odpowiedzialności za wy- nik sprawy i odstąpił od obciążenia poz wanego kosztami procesu. Takie rozstrzygn ięcie s ądu jest oparte na całkowitej dowolności. Odnosząc się do art. 31 ust. 3 Konstytucji , skarżący stwierdził, że nie ma żadnych wartości konstytucyjnych, które uzasadniałyby w demokratycznym państwie prawnym odej- ście od zasady równości w ustalaniu dolnej granicy wysokości wynagrodzenia adwokata świadczącego pomoc prawną. Gdyby jednak takie wartości występowały, to zróżnicowanie dolnych stawek mogłoby zostać ustanowione jedynie w ustawie, a nie w akcie wykonaw- czym . Na zakończenie tej części wywodu skarżący przywołał wyrok Trybunał u Konstytu- cyjnego z 23 kwietnia 2020 r., sygn . SK 66/19, w którym Trybunał, na tle podobnego pro- blemu, orzekł o niezgodności z Konstytucją przepisów różnicujących w akcie podustawowym minimalną wysokość wynagrodzenia adwoka tów świadczących pomoc prawną, w zależności od rodzaju umo cowani a. 1.5. Uzasadniając niezgodność zaskarżonych przepisów z art. 92 ust. 1 zdanie pierw- sze Konstytucji skarżący dokonał porównania art. 16 ust. 2 i 3 z art. 2 9 ust. 2 u.p.a . W ocenie skarżącego delegacja ustawowa upr awniała Ministra Sprawiedliwości do zróżnicowani a mak- sym alnej wysokości stawek opłat w sprawach z urzędu i z wyboru. W analizowanych przepi- sach nie ma wpros t zastrzeżenia, że stawki minimalne w obu rodzajach spraw powinny być jednakow e, ale minister wydający rozporządzenie jest związany przepisami Konstytucji. Przekroczenie granic upoważnienia ustawowego zostało także wskazane w wyroku Trybunału z 23 kwietnia 2020 r., sygn. SK 6 6/19. 2. W piśmie z 1 8 sierpnia 2022 r. Rzecznik Praw Obywatelskich nie zgłosił udziału w postępowaniu. 3. W piśmie z 22 marca 2023 r. P rokurator Generalny (dalej: PG, Prokurator) stwier- dził, że § 8 pkt 6 rozporządzenia w sprawie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej jest zgod- ny z art. 64 ust. 2 w związku z art. 3 1 ust. 3, art. 32 ust. 1 zdanie drugie i art. 9 2 ust. 1 zdanie pierwsze Konstytucji. W pozostałym zakresie, zdaniem PG, postępowanie podlega umorzeniu na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 lis topada 2016 r. o organizacji i trybie po- stępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (D z. U. z 2019 r. poz. 2393) ze względu na nied opuszczalność wydania wyroku. 3.1. W ocenie Prokuratora § 4 ust. 1 rozporządzenia w sprawie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej ma charakter przepisu odsyłającego. Zakwestionowa na przez skarżącego reguła, że podstawowe stawk i za czynności adwokackie adwokató w udzielających pomocy prawnej z urzędu są niższe niż stawki za czynności zastępstwa procesowego adwokatów usta- nowionych z w yboru , wynika z p rzepisów zawartych w rozdziałach 2 - 4 tego rozpo rządzenia, a nie z § 4 ust. 1. Z tego względu postępowanie w zakre sie § 4 ust. 1 rozporządzenia w spra- wie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej podlega umorzeniu, a przedmiotem kontroli może b yć jedynie § 8 pkt 6 tego rozporzą dzenia. 3.2. Odnosz ąc się do wskazanych przez skarżącego wzorców kontroli, Prokurator zwrócił uwagę na charakter prawny wynagrodzenia adwokata. W o cenie PG świadczenie usług przez adwokata ma charakter odpłatny i musi wiązać się z zapłatą wynagrodz enia. Sta- nowi ono zwrot wydatków poniesionych przez pełnomocnika w toku świadczenia usług na OTK ZU A/2024 SK 59/22 poz. 12 5 rzecz kl ienta oraz jest formą pieniężnej gratyfikacji za wykonaną pracę, niezależnie od sposo- bu powstania stosunku prawnego. Zwrot kosztó w pomocy prawnej udzielonej z urzędu pod- lega ochronie właściwej dla praw maj ątkowych w rozumieniu art. 64 ust. 1 i 2 Konstytucji. Z daniem Prokuratora art. 64 ust. 2 Konstytucji powinien być rozpatrywany w związku z art. 32 Konstytucji, ponieważ wynikają z niego analogiczne konsekwencje prawne. Obale- nie domniemania zgodności z art. 64 ust . 2 Konstytucji polega na wykazaniu, że doszło do zróżnicowania sytuacji podmiotów podobnych w sposób arbitralny i nieuzasadniony innymi wartościami konstytucyjnymi. Nie każda odmienność ur egulowania sytuacji prawnej określo- n ych podm iotów stanowi naruszenie zasady równości ochrony praw majątkowych. Pona dto wszystkie prawa majątkowe muszą podlegać ochronie , ale nie jest ona jednolita dla wszyst- kich kategorii praw. Jej zakres wynika z treści i konstrukcji poszczególnych praw. Równość ochrony powinna być odnoszona do praw tej same j kat egorii. Stwierdzenie naruszenia art. 31 ust. 3 Konstytucji jest możliwe jedynie w sytuacji, w której doszło do ingerencji w treść wolności lub prawa proklamowanych w innych przepi- sach Konstytucji. Do puszczalność takiej ingerencji bada się przez przeprowadzenie tz w. testu propor cjonalności. Wskazane przez skarżącego art. 31 ust. 3 oraz art. 32 ust. 1 zdanie drugie Konstytucji mogą wi ęc stanowić jedynie związkowe wzorce kontroli d la art. 64 ust. 2 Konst y- tucji. Oceniając art. 92 ust. 1 Konstytucji w charakterze wzorca kontroli zainicjowanej skar- gą konstytucyjną, Prokurato r doszedł do wniosku, że przep is ten nie odnosi się wprost do konstytucyjnych wolności i praw, ale T rybunał dopuszczał wyjątkowo jego powołanie jako wzorca głównego lub z wiązkowego. Skarżący przedstawił argumentację wskazującą na zwią- zek pomiędzy naruszeniem zasady równej ochrony praw majątkowych a treścią art. 92 ust. 1 zdanie drugie Konstytucji. Podstawą rozstrzygnięcia w sprawie skarżąc ego był przepis rozpo- rządzenia w sprawie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej, k tórego treść, zdaniem skarżą- cego, wykracza poza upoważnienie ustawowe. 3.3. W dalszej części pisma Prokurator dokonał przeglądu orzecznictwa Trybunału w sprawach, w których występował ten sam problem konstytucyj ny (wyroki z: 20 grudnia 2022 r., sygn. SK 78 /21, OTK ZU A/2023, poz. 20 oraz 23 kwietnia 2020 r. , sygn. SK 66/19, OTK ZU A/2020, poz. 13, a ta kże postanowienia sygnalizacyjne z: 29 kwie tnia 2020 r., sygn. S 1/20, OTK ZU A /2020, poz. 14 oraz 20 grudnia 2022 r. , sygn. S 2/22, OTK ZU A/2023, poz. 21). Jednocześnie PG zwrócił uwagę na brak tożsamości przepisów zaskarżonych w sprawie o sygn. SK 78/21 z badanymi w tej spawie, co wyklucza koniecznoś ć zastosowania zasady ne bis in idem . W ocenie Prokuratora omówione orzeczenia nie są jedynymi wypo- wiedziami o rzeczniczymi sądu konstytucyjnego dotyczącymi kwestii zróżnicowania wysoko- ści wynagrodzenia pełnomocników profesjonalnych ustanowionych z urz ędu i z wyboru. Z tego względu nie determinują one kierunku rozstrzygnięcia w sprawie. W ocenie Prokurato- ra w orzecznictwie Trybunału można odnaleźć odmienne poglądy od prezentowanych w orze- czeniach w sprawach o sygn. SK 78/21 i SK 66/19. Prokurator przywołał wyrok TK z 29 sierpnia 2006 r. , sygn. SK 23/05, OTK ZU 8 / A/2006, poz. 94, zaznaczając, że został on wydany na g runcie nieobowiązujących już prze- pisów: rozporządzeń Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r.: w sprawie opłat za czynności adwoka ckie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. z 2013 r. poz. 461) i w sprawie opłat za czynności rad- ców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (Dz. U . z 2013 r. poz. 490). PG zwrócił szcze- gólną uwagę na charakter zawodów radcy prawnego i adwokata, jako zawodów zaufania pu- blicznego. Świadczenie pomocy prawnej z urzędu jest formą „zinstytucjonalizowanego sys- OTK ZU A/2024 SK 59/22 poz. 12 6 temu pomocy , w którego kosztach powinny partycypować również poszczególne korporacje p rawnicze” (pismo PG z 22 marca 2023 r., s. 26). W tym kontekście PG uznał za celowe przeprowadzenie krótkiej analizy historii roz- wiązań legislacyjnych sposobu wynagradzania adwokatów i radców prawnych za pomoc świadc zoną z urzę du, począwszy od Rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 7 października 1932 r. – Prawo o ustroju adwokatury (Dz. U. n r 86, poz. 733) , przez akty wy- konawcze wydane na podstawie ustawy z dnia 19 grudn ia 1963 r. o ustroju adwokatury (Dz. U. n r 57, poz. 309), aż do obecnie obowiązujących. Prokurator zauważył, że do wejścia w życie u.p.a. zasadą było „nieodpłatne (bez wynagrodzenia) świadczenie pomocy prawnej przez adwokata ustanowionego z urzędu, chyba że koszty zastęp stwa procesowego zasądzono na rzecz strony reprezentowanej przez adwokat a z urzędu od strony przec i wnej” (pismo PG z 22 marca 2023 r., s. 28). W ocenie PG przyjęcie modelu bezpłatnie świadczonej pomocy prawnej z urzędu byłoby obecnie anachro nizmem, szczególnie ze względ u na pu blicznopraw- ny aspekt działalności adwokatów i radców pr awnych ustanowionych dla strony. Model ten moż na jednak częściowo wytłumaczyć przyjętym założeniem, że „pomoc prawna udzielana z urzędu była jedynie dodatkowym, co do zasady nieodpłatnym, świadczeniem adwokatury, wykonywanym obok podstawowej aktywności (…). Nie bez znaczenia był również szczegól- ny charakter zawodu adwokata, jako zawodu zaufania publicznego” (pismo PG z 22 marca 2023 r., s. 29). Należy zatem rozważyć d opuszczalność konstytucyjną r ozdziel enia pomiędzy Skarb Państwa i korporacje zawodowe radcó w prawnyc h i adwokatów kosztów pomocy prawnej z urzędu. 3.4. Po przeprowadzeniu powyższej analizy Prokurator sformułował następujące wnioski. Możliwe jest zróżnicowanie sytuacji pełnomocników z wyboru i pełnomocników z urzędu w kwestii ich wynagradzania, w zależności od teg o, czy płatnikiem jest strona lub uczestnik postępowania (klient pełnomocnika), czy Skarb Państwa, działający w zastępstwie strony (uczestnika) pos tępowania, korzystające j z pomocy pr awnej z urzędu. Odmienne regu- ły wynagradzania są uzasadnione rolą korporacji p rofesjonalnych pełnomocników w urze- czywistnianiu konstytucyjnego prawa do sądu i związanej z tym pomocy prawnej. Do takiego zróżnicowania dochodzi przez przyjętą w rozporządzeniu w sprawie kosztów nieopłacon ej pomocy prawnej metodę regulacji. Polega ona na określeniu opłat w poszczególnych rodzajach spraw na poziomie niższym niż stawki minimalne wynikające z ro zporządzenia w sprawie opłat za cz ynności adwokackie. Istnieje zatem z różnicowanie w poziomie wynagrodzenia adwokatów z wyboru, których wyna grodzeni e określone jest umową z klientem, oraz adwokatów z urzędu, których koszty pomocy prawnej ponosi Skarb Państwa. Ci pierwsi, mogą „liczyć” na opłatę w wysokości co najmniej odpowiadającej staw- ce minimalnej, dr udzy ‒ na opłatę w wysokości znacząco niższej niż ta stawka. Przyjęte zróżnicowanie jest związane z realizacją konstytucyjnego prawa do sądu. Państwo przejmuje na siebie ryzyko pokrycia kosz tów nieopłaconej pomocy prawnej z ur zę- du. Ciężar kosztów przejmuje Skarb Państwa, a partycypuje w tym korporacja z awodowa adwokatów. Wprawdzie w konkretnej sprawie to adwokat otrzymuje niższe wynagrodzenie niż w przypadku pełnomocnictwa z wyboru , j est to jednak rekompensowane przez dochody, które może czerpać ten adwokat z całokształtu swojej aktywności zawodowej. P on adto zróż- nicowanie to wynika z pełnionej przez niego szczególnej publicznoprawnej funkcji w syste- mie wymiaru sprawiedliwości. W rezultacie, zd aniem Prokuratora, „zróżnicowanie wy sokości wynagrodzenia adwokatów, jako konsekwencja ponoszenia kosztów nieopłaconej pomocy prawnej przez Skarb Państwa w konkretnej sprawie, jest konstytucyjnie dopuszczalne i znaj- duje oparcie w wartościach konstytucyjnych” (pismo PG z 22 marca 2023 r., s. 38 , 39 ). W u.p.a. nie ma przepisu wprowadzającego regułę równego dla wszystki ch pełnomoc- ników wynagrodzenia za pomoc prawną. PG nie zgadz a się zatem z tezą, że zaskarżony prze- OTK ZU A/2024 SK 59/22 poz. 12 7 pis obniża wynagrodzenie pełnomocnika z urzę du , naruszając tym samym cel ustawy. Ocena zaskarżonej regulacji w św ietle art. 64 ust. 2 Konstytucji prowadzi do wniosku, że zróżnico- wanie wysokości wynagrodzenia adwokackiego, w zaskarżonym zakresie, ma charakter rele- wantny i jest zgodne z Konstytucją. 4. W piśmie z 2 maja 2023 r. Minister Sprawiedliwości (dalej: Minister) wniósł o uznanie, że § 8 pkt 6 w związku z § 4 ust. 1 rozporządzenia w sprawie kosztów nieopłaco- nej pomocy prawnej jest zgodny z art. 64 ust. 2 w związku z art. 31 ust. 3, art. 32 ust. 1 zdanie drugie i art. 92 ust. 1 zd anie pierwsze Konstytucji . Zdaniem Ministra zaskarżony przepis nie dyskryminuje żadnego z występujący ch w sprawie pełnomocników. Wy stępujące zróżnicowanie odnośnie do ustalania ponoszonych przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z u rzędu oraz opłat za czynnoś ci adwokackie nie j est podyktowane względami podmiotowy- mi. Wynika ono z procesu, charakteru pomocy prawnej udzielanej z urzędu oraz faktu, że koszty tej pomocy ponosi Skarb Pa ństwa. Określone w rozporząd zeniu Mi nistra Sprawiedli- wości zasady uwzględniają interes osób wykonujących zawód adwokata, jak również interes obywateli. Minister Sprawiedliwości odniósł się do wyroku Try bunału w sprawie o sygn. SK 78/21, a także do wyroku z 19 kwietnia 2023 r., sygn. SK 85/22 , OTK ZU A/2023, poz. 41 oraz wyroku z 20 kwietnia 2023 r., sygn . SK 53/22, OTK ZU A/2023, poz. 49. Mini- ster zaznaczył, że nie są to jedyne orzeczenia Trybunału dotyczące kwestii zróżnicowania wynagrodzenia pełnomocników ustanowionych z urzędu i z wyboru. W ocenie Ministra regulacje ustanowione w rozporządzeniu w sprawie kosztów nieo- płaconej pomocy prawnej gwarantu ją adwokatowi z urzędu w postę powaniu cywilnym wyna- grodzenie od Skarbu Państwa w ra zie przegrania sprawy. W a nalogicznej sytuacji procesowej adwo kat z wyboru nie mógłby liczyć na zwrot wynagrodzenia ani od Skarbu Państwa, an i od przeciwnika procesowego. Minister stwierdził także, że rozporządzenie w sprawie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej w pełni realizuje upoważnienie ustawowe i nie wykracza poza jego zakres. II Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje: 1. Zagadnienia wstępne. Badanie dopuszczalności rozpoznania skargi nie kończy się w fazie rozpoznania wstępnego, lecz jest dokonywane przez cały czas j ej rozpoznania (zob. postanowienia T K z: 21 października 2003 r., sygn. SK 41/02, OTK ZU nr 8/A/2003, poz. 89; 6 lipca 2004 r., sygn. SK 47/03, OTK ZU nr 7/A/2004, poz. 74; 9 maja 2017 r., sygn. SK 18/16, OTK ZU A/2017, poz. 37 i cytowane tam orzecznictwo, a także wyrok TK z 30 czerwca 2021 r., sygn. SK 37/19, OTK ZU A/2021, poz. 54). Dopi ero szczegółowa analiza okolic zności sprawy prowadzona na etapie jej merytorycznego rozpoznania pozwala ostatecznie ustalić, czy skarga spełnia wymagania wynikające z art. 79 ust. 1 Konstytucji. Niniejsze po stępowanie toczy się na podstawie ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej: u.o.t.p.TK), w związku z czym ocena dopuszczalności skargi konstytucyjnej musi być przeprowadzona także zgodnie z przepisami niniejs zej ustawy. 1.1. Zgodnie z art. 79 Konstytucji każdy, czyje konstytucyjne wolności lub prawa zo- stały naruszone, ma prawo, na zasadach określonych w ustawie, wnieść skargę do Trybunału OTK ZU A/2024 SK 59/22 poz. 12 8 Konstytucyjnego w spraw ie zgodności z Konstytucją ustawy lub innego aktu normatywnego, na podstawie któreg o sąd lub organ administracji publicznej orzekł ostatecznie o jego wolno- ściach lub prawach albo o jego obowiązkach określonych w Konstytucji. Do wymagań formalnych, które musi spełniać skarga konstytucyjna, należą: 1) spor ządzenie skargi przez profesjo nalnego pełnomocnika (art. 44 ust. 1 u .o.t.p.TK); 2) wniesienie jej w terminie trzech miesięcy od doręczenia skarżącemu prawomocnego wyroku, ostatecznej decyzji lub innego ostat ecznego rozstrzygnięcia (art. 77 ust. 1 u.o.t.p.TK); 3) wyczerpanie przez skarżąceg o przysługujących mu zwykłych środków zaskarżenia (art. 79 ust. 1 Konstytucji, art. 77 ust. 1 u.o.t.p.TK). Ponadto przedmiot zaskarżenia musi się wiązać z rozstrzygnięciem wskazanym przez skarżącego jako ostateczne (art. 7 9 ust. 1 Konstytucji, art. 53 ust. 1 pkt 1 u.o.t.p.TK), wzorcem kontroli może być – zgodnie z art. 79 ust. 1 Konstytucji (a także art. 53 ust. 1 pkt 2 u.o.t.p.TK) – tylko adekwatny przepis Konstytucji, a zar zut musi zostać należycie uzas adnio- ny (art. 53 ust. 1 pkt 3 u.o. t.p.TK). W niniejs zym postępowaniu skargę wniósł adwokat we własnej sprawie. Zgodnie z art. 44 ust. 1 u.o.t.p.TK obowiązek zastępstwa skarżącego przez adwokata lub radcę praw- nego nie występuje , jeżeli skarżącym jest sędzia, prokurator, adwokat, radca prawny, nota- riusz, profesor lub doktor habilitowany nauk prawnych. Jako ostateczne rozstrzygnięcie w spr awie zostało wskazane postanowienie Sądu Okręgowego w K . (dalej: s ąd) z 13 maja 2021 r., sygn. akt [ … ] , w kt órym s ąd oddalił zażalenie skarżącego na pkt II wyrok u s ądu z 4 lutego 2021 r . Wydane przez s ąd: wyrok z 4 lutego 2021 r. oraz postanowienie z 13 maja 2021 r. zapadły w związku z po stępowaniem w sprawie osoby trzeciej, w którym skarżący został ustanowiony pełnomocnikiem z urzędu. Nie ulega jednak wątpliwoś ci, że pkt II senten- cji wyroku z 4 lutego 2021 r. oraz postanowienie z 13 maja 2021 r. były skierowane do skar- żącego i dotyczyły w ysokości wynagrodz enia za pomoc prawną świadczoną przez niego z urzędu. Skarżący miał zatem legitymację do złożenia zażalenia na punkt II wyroku z 4 lute- go 2021 r. oraz – w konsekwencji – skargi konstytucyjnej od postanowienia z 13 maja 2021 r. oddalająceg o zażalenie na to rozstrzygnięcie (zamiast wielu por. wyrok TK z 23 kwietnia 2020 r., sygn. SK 66/19, OTK ZU A/2020, poz. 13 i przywołane w nim orzecznictwo). 1.2. Problem konstytucyjny w niniejszej sprawie dotyczy różn ych stawek opłat za czynności adwokackie w zal eżności od tego, czy pomoc prawna jest świadczona z urzędu, czy z wyboru. Skarżący , uzasadniając stawiane zarzuty , wielokrotnie odwoływał się do wyroku Trybunału z 23 kwietnia 2020 r., sygn. SK 66/19. W wyroku tym Trybunał orzekł, że § 4 ust. 1 ro zporządzenia Minis tra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokat a z urzędu (Dz. U. poz. 1801) jest niezgodny z art. 64 ust. 2 w związku z art. 31 ust. 3, art. 32 ust. 1 zdanie drugie i art. 92 ust. 1 zdanie pierwsze Konstytucji . 2. Przedmiot kontroli. Skarżący p rzedmiotem kontroli uczynił § 8 pkt 6 w związku z § 4 ust. 1 rozporządze- nia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie p onos zenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (Dz. U. z 2019 r. poz. 18 , ze zm. ; dalej: rozporządzenie w sprawie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej). Zgodnie z § 4 ust. 1 tego rozporządzenia opłatę stanowiącą część kosztów ni eopła- conej pomocy prawnej ponoszonej przez Skarb Państwa ustala się w wysokości określonej w rozdziałach 2 - 4, przy czym nie może ona przekraczać wartości przedmiotu sprawy. Zgod- nie z § 8 pkt 6 tego rozporządzenia opłata należna adw okat owi ustanowionemu z urzędu przy wartości przedmiotu sprawy powyżej 50 000 zł do 200 000 zł wynosi 3600 zł. Wskazany przepis zosta ły zaskarżony zakresowo: „w zakresie, w jakim przewiduje najniższą stawkę opłaty należną adwokatowi ustanowionemu pełnomocnikiem z urzędu OTK ZU A/2024 SK 59/22 poz. 12 9 w wysokoś ci obniżonej w stosunku do stawki opłaty minimalnej należnej adwokatowi usta- now ionemu pełnomocnikiem z wyboru wynikającej z przepisu § 2 ust. 2 pkt 6 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opła t za czynności adwo- kackie [ Dz. U. z 2015 r. poz. 1800 , obecnie: Dz. U. z 2023 r. poz. 1964; dalej: rozporządzenie w sprawie opłat za czynności adwokackie ] ” (skarga, s. 1) . W § 2 tego rozporządzenia nie ma podziału na ustępy. Z treści skargi wynika, że skarżącemu chodziło o § 2 pkt 6. Zgodnie z tym przepisem stawki minimalne wynoszą przy wartości przedmiotu sprawy powyżej 50 000 zł do 200 000 zł ‒ 5400 zł. 3. Wzorce kontroli i stawiane zarzuty. Zaskarżonym przepisom skarżący postawił dwa zarzuty. Pierws zy d otyc zy naruszenia zasady równej ochrony prawnej praw majątkowych, drugi – przekroczenia delegacji ustawo- wej w rozporządzeniu wykonawczym. 3.1. W ocenie skarżącego odmienne określenie dolnych stawek wynagrodzenia adwo- katów w zależności od źródła ich umocowania stanowi niezgodn e z Konstytucją zróżnicowa- nie praw majątkowych należących do tej samej grupy praw podmiotowych. Wzorcami kon- troli do tego zarzutu skarżący uczynił art. 64 ust. 2 w związku z art. 31 ust. 3 oraz art. 32 ust. 1 zdanie drugie Konstytu cji. A r t. 31 ust. 3 oraz art. 32 ust. 1 zdanie drugie Konstytucji zostały wskazane przez skarżącego jako związkowe wzorce kontroli d la art. 64 ust. 2 Konstytucji, konkretyzujące zarzut naruszenia zasady równej ochrony praw majątkowych. W myśl ugruntowanego kierun- ku wykładni zasad a ta oznacza nakaz jednakowego traktowania podmiotów równych i podob- nego traktowania podmiotów podobnych ( zob. wyrok TK z 28 października 2003 r. , sygn. P 3/03, OTK ZU nr 8 / A/2003, poz. 82). W art. 31 ust. 3 Konstytucji zostały okr eślo ne p rze- słanki dopuszczalnego ograniczenia zasady równości (skarga , s. 9). 3.2. Drugi zarzut dotyczy niezgodności zaskarżonych przepisów z art. 92 ust. 1 zdanie pierwsze Konstytucji. W ocenie skarżącego ustawowe upoważnienie Ministra Sprawiedliwo- ści (dalej: Minister) do określ enia w rozporządzeniach stawek minimalnych za czynności adwokackie (art. 16 ust. 3 ustawy z dnia 26 maja 1982 r. – Prawo o adwokaturze, Dz. U. z 2022 r. poz. 1184; dalej: u.p.a.) oraz kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z ur zędu (art. 29 ust. 2 u.p.a.) nie uprawniało Ministra do zróżnicowania wysokości tych sta- wek. Skarżący zarzuca zatem zaskarżonym przepisom przekroczenie granic delegacji usta- wowej. 4. Ocena dopuszcza lności wydania wyroku w sprawie . 4 . 1. Zgodnie z art. 79 ust. 1 Konstytucji, „[ k]ażdy, czyje konstytucyjne wolności lub prawa zostały naruszone, ma prawo, na zasadach określonych w ustawie, wnieść skargę do Trybunału Konstytucyjnego w sprawie zgodności z Konstytucją ustawy lub innego aktu nor- matywnego, na pod staw ie które go sąd lub organ administracji publicznej orzekł ostatecznie o jego wolnościach lub prawach albo o jego obowiązkach określonych w Konstytucji”. Z prze pisu tego oraz art. 53 u.o.t.p.TK wynikają przesłanki, których spełnienie jest wymagane do merytorycznego rozpoznania s kargi przez Trybunał. Po pierwsze, przedmiotem zaskarżenia skargą konstytucyjną może być wyłącznie przepis ustawy lub innego aktu normatywnego. Przedmiotem kontroli Trybunału Konstytu- cyjnego nie są zatem akty stosowania prawa, a wi ęc o rzeczeni a lub ostateczne decyzje zapa- dłe w indywidualnych sprawach skarżących, lecz akty normatywne, na podstawie których rozstrzygnięcia te zostały wydane (por. postanowienia i wyroki TK z: 1 lipca 2008 r., sygn. OTK ZU A/2024 SK 59/22 poz. 12 10 SK 40/07, OTK ZU nr 6/A/2008, poz. 101; 13 października 2008 r. , sygn. SK 20/08, OTK ZU nr 8/A/2008, poz. 146; 2 czerwca 2009 r., sygn. SK 31/08, OTK ZU nr 6/A/2009, poz. 83; 17 listopada 2009 r., sygn. SK 64/08, OTK ZU nr 10/A/2009, poz. 148; 29 listopada 2010 r., sygn. SK 8/10, OTK ZU nr 9/A /201 0, poz. 117; 2 lutego 2012 r., sygn. SK 14/09, OTK ZU nr 2/A/2012, poz. 17; 28 lutego 2012 r., sygn. SK 27/09, OTK ZU nr 2/A/2012, poz. 20; 7 ma ja 2013 r., sygn. SK 31/12, OTK ZU nr 4/A/2013, poz. 46; 9 maja 2017 r., sygn. SK 18/16 , OTK ZU A/2017, poz. 37; 28 lutego 2018 r., s ygn. SK 45/15, OTK ZU A/2018, poz. 12). Po drugie, choć przedmiotem skargi jest przepis prawa, nie można w niej jednak kwe- stionować zgodności z Konstytucją ustawy lub innego aktu normatywnego w oderwaniu od aktów stosowania prawa w ind ywidualn ej sprawie. Skarga konstytucyjna nie jest bowiem środkiem abstrakcyjnej kontroli zgodności z Konstytucją. Aby skarżący mógł skutecznie za- kwestionować tę zgodność, najpierw sąd lub organ administracji publicznej musi wydać o sta- teczne orzeczenie w jego sprawie , i to z za stosowaniem kwestionowanej regulacji. Warun- kiem koniecznym merytorycznego rozpoznania skargi konstytucyjnej jest więc określenie zaskarżonego przepisu, na podstawie którego sąd lub organ administracji publicznej orzekł ostatecznie o ko nstytucy jnych wolnościach lub prawach albo obowiązkach skarżącego (art. 53 ust. 1 pkt 1 u.o.t.p.TK). Przyjęty w Konstytucji model skargi konstytucyjnej został bowiem oparty na zasadzie konkretności i subsydiarności. Skarżący nie może zatem zakwestionować zgodności z Konstytucj ą aktu normatywnego w oderwaniu od indywidualnej sprawy, w której na mocy konkretnego aktu stosowania prawa doszło do naruszenia jego wolności lub praw albo obowiązków określonych w Konstytucji. Po trzecie, do merytorycznego rozpoz nani a skargi konstytucyjnej niezbędne jest okre- ślenie, jakie konstytucyjne wolności lub prawa przysługujące skarżącemu i w jaki sposób zo- stały naruszone przez ostateczne orzeczenie sądu lub organu administracji publicznej, wydane na podstawie zaskarżonego przepisu czy pr zepisów ak tu normatywnego (art. 53 ust. 1 pkt 2 u.o.t.p.TK). Po czwarte, skarga konstytucyjna powinna zawierać uzasadnienie zarzutu niezgodno- ści z Konstytucją kwestionowanych przepisów z powołaniem argumentów lub dowodów na jego poparcie (a rt. 53 ust. 1 pkt 3 u.o.t.p.TK). 4.2. Rozpatrywana skarga oparta jest generalnie na zarzucie naruszenia zasady równej ochrony praw majątkowych wynikającej z art. 64 ust. 2 Konstytucji . Zarzut ten nie został uza- sadniony w sposób dopuszczający wyrokowanie w sprawie. Z godn ie z art. 64 ust. 2 Konstytucji własność, inne prawa majątkowe oraz prawo dzie- dziczenia podlegają równej dla wszystkich ochronie prawnej. Wykładnia tego przepisu jest w judykaturze Trybunału utrwalona. W jednym z orzeczeń Trybunał stwierdził , że „[g] war ancja równej ochrony praw majątkowych nie może być utożsamiana z identycznością intensywno- ści ochrony udzielanej poszczególnym kategoriom praw majątkowych, jest bowiem oczywi- ste, że jest ona determinowana treścią i konstrukcyjnym ujęciem tych praw. Równość mo że być zat em odnoszona jedynie do praw majątkowych należących do tej samej kategorii, a w żadnym zaś wypadku nie mogłaby być rozumiana jako przypisanie tych samych gwaran- cji ochronnych prawom majątkowym należącym do różnorodnych typów praw p odmi oto- wych, choćby nawet zbliżone było ich ujęcie funkcjonalne. Nie jest więc na przykład równo- znaczne z naruszeniem zasady równości w rozumieniu art. 64 ust. 2 konstytucji zasadnicze zróżnicowanie ochrony udzielanej z jednej strony użytkownikowi (skuteczność erga omnes ), z drugi ej – dzierżawcy (skuteczność inter partes ), zważywszy na to, że prawa te należą, mimo wyraźnie występującego podobieństwa funkcjonalnego, do różnych kategorii prawnych – praw podmiotowych bezwzględnych w pierwszym przypadku, praw w zglę dnych – w drugim przypadku. Można więc zauważyć, że Konstytucja samodzielnie nie ustanawia poszczegól- OTK ZU A/2024 SK 59/22 poz. 12 11 nych kategorii praw podmiotowych, nie hierarchizuje ich, ani też nie determinuje takich lub innych rozwiązań konstrukcyjnych lub treściowych, to jest bowiem zadaniem regulacji gałę- ziowych, w tym wypadku – prawa cywilnego. Z drugiej jednak strony, zasady tej nie można rozumieć w sposób czysto formalny i blankietowy, pozwalający ustawodawcy na całkowitą dowolność kreowania poszczególnych praw podmiotowych. Prz edmiotem oceny jest bowiem, z punktu widzenia regulacji konstytucyjnej nakazującej równą ochronę prawną praw mająt- kowych, również stosowane przez ustawodawcę kryterium wy odrębnienia poszczególnych kategorii praw i zasadność merytoryczna stosowanego podziału. Czysto f ormalne wy odręb- nienie na poziomie ustawy zwykłej jakiegoś prawa majątkowego i zapewnienie zasadniczo odmiennej ochrony prawnej temu prawu w stosunku do innego, należącego wprawdzie do formalnie różnej kategorii praw majątkowych, ale treściow o, k onstrukc yjnie i funkcjonalnie zbliżonego czy prawie identycznego z prawem, któremu przyznawana jest ochrona znacznie silniejsza – mogłoby uzasadniać zarzut naruszenia zasady równej ochrony wyrażonej w art. 64 ust. 2 konstytucji ” (wyrok TK z 2 czerwca 1999 r., sygn. K 34/98, OT K ZU nr 5/1999, poz. 94 ; por. także wyrok TK z 22 maja 2019 r., sygn. SK 22/16, OTK ZU A/2019, poz. 48 ). Ponadto „[i] stotą (…) regulacji z art. 64 ust. 2 Konstytucji (…) jest podkreślenie, że ochrona własności i innych praw majątko wych nie moż e być różnicowana z uwagi na charak- ter podmiotu danego prawa. Wobec tak ujętej istoty konstytucyjnego nakazu zapewnienia ochrony prawnej «równej dla wszystkich» podmiotów danego typu (postaci) prawa podmio- towego nie może ulegać wątpliwości dopuszczalność różn icowania i ntensyfikacji tejże ochro- ny w zależności od obiektywnie stwierdzalnych i relewantnych okoliczności o charakterze przedmiotowym ” (wyrok TK z 28 października 2003 r., sygn. P 3/03 ; podobnie wyrok TK z 25 lutego 1999 r., sygn. K. 23/9 8, O TK ZU nr 2/1999, poz. 25). 4.3. Według skarżącego prawem majątkowym, podlegającym ochronie na mocy art. 64 ust. 2 Konstytucji jest prawo adwokata do wynagrodzenia za świadczoną pomoc praw- ną. Należy zauważyć , że skarżący żąda ochrony prawa do wynagrodzenia dla adwokata za pomoc prawną w postępowaniu cywilnym. Wymaga podkreślenia, że art. 64 ust. 2 Konstytucji nakazuje równą ochronę , a nie równe ukształtowanie (przyznanie) praw majątkowych. Podobne prawa majątkowe mają być podobnie chronione w prawie mate rial nym oraz procesowym . Ustawodawca ma obowiązek stworzyć system instytucji materialnych i procesowych pozwalających na równą ochronę po- dobnych praw majątkowych. Przepis ten nie nakazuje więc podobnego ukształtowania treści poszczególnych praw majątkowych należących do podmiotów, któr e łączy istotna cecha wspólna. O zasadzie takiej mogą stanowić art. 32 ust. 1 Konstytucji w związku z przepisem wyrażającym określoną zasa dę lub wartość konstytucyjną gwarantujące przyznanie określo- nych praw. Skarżący nie kwes tion uje równ ej ochrony wskazanych praw majątkowych w prawie materialnym i procesowym, a le zarzuca przedmiotowi kontroli to, że pozwala on na nierówne (niesprawiedliwe) ukształtowanie treści prawa majątkoweg o, sprowadzające się do określenia wysokości wynagrodzenia. Nie wykazał prz y tym choćby w stopniu dostatecznym, że art. 64 ust. 2 Konstytucji, wbrew temu co podniesiono wyże j, zawiera nakaz podobnego ukształto- wania i przyznania praw podmiotowych podmiotom, któr e łączy istotna cecha wspólna. Obo- wiązek wska zani a wzorca nie sprowadza się do podania określonego przepisu Konstytucji i ogólnych uwag o zasadzie, która z niego wynika. Jeżeli stawiane w skardze tezy wykraczają poza powszechnie przyjęte rozumienie oznaczonego przepisu Konstytucji, trzeba je właściwie uzasadnić. Pomijając n awet ten formalny brak skargi, należy zauważyć, że jako przedmiot kon- troli równej ochrony praw majątkowych wskazano § 8 pkt 6 w związku z § 4 ust. 1 rozporzą- dzenia w sprawie koszt ów nieopł aconej pomocy prawnej na tle § 2 pkt 6 rozp o rzą dzenia OTK ZU A/2024 SK 59/22 poz. 12 12 w sprawi e opłat za czyn ności adwokackie . Regulacje te należą do rozporządzeń wykonaw- czych wydanych na podstawie, odpowiednio, art. 29 oraz art. 16 u.p.a. Skarżący wskazuje na zróżnicowanie brzmienia tych delegacji ustawowych. Z porównania § 8 pkt 6 rozporządzenia w spra wie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej oraz § 2 pkt 6 rozporządzenia w sprawie opłat za czynności adwokackie wynika, że stawki określone w tych przepisach różnią się od siebie. W pierwszym z nich została wskazana kwota 3600 zł, a w dr ugim 540 0 zł . W ocenie skarżącego świadczy to o zróżnicowaniu ochrony prawa majątkowego, jakim jest prawo do wynagrodzenia za czynności adwokackie. Dalsza część argumentacji skarżącego koncentruje się na charakterystyce świadczenia pro fesjonalnej pomocy prawnej. Wywód ten ma u zasad- niać tezę, że jeżeli czynności wykonywane pr zez adwokata działającego z wyboru oraz adwo- kata działającego z urzędu są tożsame, to prawo do ich wynagrodzenia jest również rodzajo- wo tym samym prawem. Jego zdaniem „[o]dejście od zasa dy równo ści byłoby możliwe, gdy- by prawo do wynagrodzenia za pomoc prawną z urzędu było rodzajowo innym prawem od prawa do wynagrodzenia za pomoc prawną z wyboru albo gdyby zachodziły jakieś istotne powody, usprawiedliwione wartościami konstytucyjnymi, uzasadniającymi zróżnicow anie tych praw bez naruszenia art. 64 ust. 2 i art. 32 ust. 1 Konstytucji, w zgodzie z art. 31 ust. 3 Konstytucji” (ska rga, s. 10). Jednakże z arzut naruszenia art. 64 ust. 2 Konstytucji powinien w pierwszej kolejności opierać się na w ykazaniu , że porównywane prawa treściowo, konstrukcyjnie i funkcjona lnie należą do tej samej kategorii. Wywód przeprowadzony przez skarżącego nie spełnia tych wymagań. W szczególności skarżący nie przeprowadził wyczerpującego porównania przepi- sów składających się na treść i ko nstrukcję prawa do wynagrodzenia adwokata i związanych z tym prawem roszczeń. O ustanowieniu adwokata z urzędu w procesie cywilnym st anowią art. 117 i n. ustawy z dnia 17 lis topada 1964 r. ‒ Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. z 2023 r. poz. 1550, ze zm.; dalej: k.p.c. ). Z kolei w myśl art. 29 ust. 1 u.p.a. koszty nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu ponosi Skarb Państwa albo jednostka samorządu terytorialnego, jeżeli przepis szczególny tak stanowi. Celem tego przepisu jest wskazanie podmiotu, który ma po- kryć koszty nieopłaconej pomocy prawnej świadczonej z urzędu. Natomiast zgodnie z art. 29 ust. 2 u.p.a. Minister Sprawiedliwości, po zasięgnięciu opinii Naczeln ej Rady Adwokackiej, określa , w drodze rozporządzenia, szcze góło we zasad y ponoszenia kosztów, o któryc h mowa w ust. 1, z uw zględnieniem sposobu ustalania tych kosztów, wydatków stanowiących podsta- wę ich ustalania oraz maksymalnej wysokości opłat za udzieloną pomoc. Delegacja ustawowa z art. 29 ust. 2 u.p.a. dotyczy zatem sytuacji, w której koszty pomocy prawnej ponosi Skarb Państwa, a nie strona postępowani a . Instytucja roszczenia o wynagrodzenie przysługujące adwokatowi z urzędu od Skarbu Państwa , wbrew pierwszemu wrażeniu wynikającemu z wykładni językowej art. 29 u.p .a. , ma charakter subsydiarny. O kosztach procesu roz strzyga sąd, określając roszczenie o zwrot kosztów procesu strony wygrywającej wobec strony przegrywając ej proces. Jeżeli adwokat reprezentuje stronę, która wygrała proces, partycypuje on w zasądzonych kosztach procesu na rz ecz tej strony. Na podstawie art. 122 § 1 k.p.c. adwokat ustanowiony z urzędu ma prawo – z wyłączeniem strony – ściągnąć sumę należną mu tytułem wynagrodzenia i zwrotu wydat- ków z kosztów zasądzonych na rzecz tej strony od przeciwni ka. Prze ciwn ik nie może czynić żadnych potrąceń, z wyjątkiem kosztów nawzajem mu przyznanych od strony korzystającej z pomocy prawnej z urzędu. Na kosztach, przypadających od przeciwnika strony korzystają- cej z pomocy prawnej z urzędu, należności adwokata lub radcy prawnego ustanow ionego we- dług przepisów poprzedzających przysługuje pierwszeństwo przed rosz czeniami osób trzecich (art. 122 § 2 k.p.c.). Artykuł 122 § 1 k.p.c. nie przyznaje adwokatowi r oszczenia ani wobec strony wygrywającej , ani wobec przegrywa jące j, a le jedynie możliwość uzyskania klauzuli wykonalności co do części roszczenia o zwrot kosztów procesu , przysługującego stronie, któ- OTK ZU A/2024 SK 59/22 poz. 12 13 rą reprezentował ( por. wyrok SN z 20 stycznia 1975 r., sygn. akt II CR 784/74 , OSPiKA nr 11 / 1975 , poz. 241; postanowienie SN z 8 września 1982 r., sygn. akt I CZ 83/82 , L ex nr 8459; uchwała SN z 1 marca 1989 r., sygn. akt III CZP 12/89 , Biul. SN nr 3 / 1989 , s. 11 ). Zaspokojenie adwokata z urzędu z kosztów przyznanych stronie wygrywającej wyłącza moż- liwość dochodzenia wynag rodz enia od Skarbu Państwa (por. postanowienie SN z 22 kwietnia 2010 r., sygn. akt II CZ 25/10, Lex 1360230) . Roszczenie o wynagrodzenie od Skarbu Państwa zgodnie ze stawkami wynikającymi z zarzucanego przedmiotu kontroli powstaje w majątku adwokata z urzędu dopiero wtedy, gdy wsk azana egzekucja okaże s ię bezskuteczna ( § 6 rozporządzenia w sprawie kosztów nie- opłaconej pomocy prawnej ) albo gdy strona, którą adwok at reprezentuje , przegra proces, i to ona jest obciążona zwrotem kosztów procesu stronie przeciwn ej, wreszcie – gdy sąd odstępu- je od obciążania kosztami procesu drugiej strony. „Ś wiadczenie pomocy prawnej z urzędu jest działaniem dla dobra publicznego, umożliwiającym realizację w postępowaniu cywilnym zasady równości i prawa do sądu. Obowiązek pokrycia tych kosztów spoczywają cy na Skar- bie Państwa m a charakter publicznoprawny i nie jest obowiązkiem pokrycia kosztów procesu w rozumieniu przepisów K odeksu postępowania cywilne go , dotyczących tych kosztów. Roz- strzygnięcie sądu w takiej sytuacji o kosztach n ieop łaconej pomocy prawnej udzielonej stronie z urzędu nie jest orzeczeniem w przedmiocie kosztów procesu ” (postanowienie SN z 7 października 2021 r., sygn. akt III CZP 51/20, OSNC nr 5 /2022 , poz. 47 ; por. także posta- nowienie SN z 14 grudnia 2007 r., sygn. akt III CZ 61/07 , Lex nr 369697 ; postanowienie SN z 17 listopada 2009 r., sygn. akt III CZ 53/09 , OSNC n r 5 /2010 , poz. 79; uchwała S N z 25 czer wca 2009 r., sygn. akt III CZP 36/09 , OSNC n r 2 /2010 , poz. 24 ; postanowienie SN z 25 maja 2010 r., sygn. akt I C Z 29 /10, Lex 1308015 ) . W ostatecznym orzeczeniu , w rozumieniu art. 79 ust. 1 Konstytu cji , zasądzono na rzecz skarżącego wynagrodzenie od Skarbu Pańs twa. Z kolei w myśl art. 16 ust. 1 u.p.a. opłaty za czynności adwokackie ustala umowa z klientem . Adwokatowi z wyboru przysługuje zat em prawo majątkowe – roszczenie o wyna- grodzenie wobec klienta. Zgodnie z art. 16 ust. 2 u.p.a. Minister Sprawiedliwości, po zasię- gnięciu opinii Naczelnej Rady Adwokackiej i Krajowej Rady Radców Prawnych, określi, w drodze rozporząd zeni a, wysokość opłat za czynności adwokackie pr zed organami wymiaru sprawiedliwości, stanowiących podstawę do zasądzenia przez sądy kosztów zastępstwa praw- nego i kosztów adwokackich, mając na względzie, że ustalenie opłaty wyższej niż stawka minimalna, o której mowa w ust. 3, lec z nieprzekraczającej sześciokrotno ści tej stawki, może być uzasadnione rodzajem i zawiłością sprawy oraz niezbędnym nakładem pracy adwokata. W art. 16 ust. 3 u.p.a. znajduje się natomiast upoważnienie Ministra Sprawiedliwości do ok re- śl enia stawek minimalnych za czynności adwokac kie, o których mowa w ust. 1. Stawki te mają zostać określone po zasięgnięciu opinii Naczelnej Rady Adwokackiej i Krajowej Rady Radców Prawnych, a także z uwzględnieniem rodzaju i zawiłości sprawy oraz wymaganego nakładu pracy adwoka ta. Artykuł 16 ust. 2 - 3 u.p.a. oraz stosowne przepisy rozporządzenia wykonawczego w zakresie pomocy prawnej w procesie cywilnym nawiązują do art. 98 k.p.c. Zgodnie z art. 98 § 1 k.p.c. strona przegrywająca sprawę obowiązana jest z wróc ić przeciwnikowi na jego żądanie koszty proc esu, a więc koszty niezbędne do celow ego dochodzenia praw i celo- wej obrony. Z kolei według art. 98 § 3 k.p.c. do niezbędnych kosztów procesu strony repre- zentowanej przez adwokata zalicza się wynagrodzenie, jednak nie wyższe niż stawk i opłat określone w odrębnych przepisach i wydatki jednego adwokata, koszty sądowe oraz koszty nakazanego przez sąd osobistego stawiennictwa strony. W myśl art. 98 § 4 k.p.c. wysokość ko sztów sądowych, zasady zwrotu utracon ego zaro bku lub dochodu oraz kosztów stawiennic- twa strony w sądzie, a także wynagrodzenie adwokata, radcy prawnego i rzecznika patento- wego regulują odrębne przepisy . Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości wydane na pod- OTK ZU A/2024 SK 59/22 poz. 12 14 stawie art. 16 ust. 2 - 3 u.p.a. to „odrębne przepisy”, o których stanow i art. 98 § 3 oraz § 4 k.p.c. , określające stawki wynagrodzenia adwokata. Rozporządzenie to nie reguluje zatem treści roszczenia adwokata, ale minimalne oraz maksymalne kwoty, które w ramach kosztów procesu mogą być zasądzone na rz ecz strony wygrywającej od strony, która proces przegrała. Adwokatowi przysługuje wyłącz nie wierzytelność z umowy, którą zawarł z klientem. Ten z kolei , uzyskując zwrot kosztów procesu, w ramach którego znajduje się zryczałtowane roz- porządzeniem wynagrodzenie dla adw okata z wyboru , otrzymuje , zgodnie z założeniem pra- wodawcy wynikającym z art. 98 § 1 k.p.c. oraz art. 16 ust. 2 - 3 u.p.a., rekompensatę wydatku określonego w umowie z adwokatem . Prawodawca zakłada bowiem, że ani strona wygrywa- jąca , ani adwokat ni e ch cą wzbogacić się bezpodstawnie kosztem strony przegrywającej, ale że adwokat chce sprawiedliwego, odpowiadającego jego nakładowi pracy wynagrodzenia, a strona wygrywająca chce jedynie pokrycia uzasadnionych kosztów procesu. Rozporządze- nie z art. 16 ust. 2 - 3 u.p.a. chroni przez to interes strony wygrywającej, która uprzednio po- niosła koszty pomocy prawnej z wyboru. C hroni jednak również interes strony pr zegrywają- cej przed obowiązkiem zwrotu wynagrodzenia, które mogłoby być ustalone między stroną wygrywaj ącą a jej adwokatem w wysokości niewspółmiernej do charakteru sprawy na n ieko- rzyść strony przegrywającej . Funkcją rozpo rządzenia w sprawi e opłat za czynności adwokac- kie jest więc w szczególności z balansowanie interesów strony wygrywającej oraz przegrywa- jącej proces. W uzasadnieni u rozpatrywanej skargi argumentacja zarzutu niezgodności przedmiotu kontroli z zasadą równej ochrony praw majątkowych skoncentrow ała się na porównywaniu przepisów kształtujących rzekomo tożsame prawa majątkowe przysł ugujące tożsamy m po d- miotom (adwokatom). Jednakże § 8 pkt 6 w związku z § 4 ust. 1 rozporządzenia w sprawie koszt ów nieopłaconej pomocy prawnej dotyczą roszczenia adwokata wobec Skarbu Państwa, które ma charakter publicznoprawny i nie należy do kosztów procesu, gdy powoływany przez skarżącego § 2 pkt 6 rozpo rządzenia w sprawi e opłat za czynności adwokackie reguluje część roszczenia o zwrot kosztów procesu przysługującego w yłącznie stronie wygrywającej proces – klientowi adwokata, z którym łączy go stosunek prawny z umowy , o kt órej stanowi art. 16 ust. 1 u.p.a. Skarżący n ie rozprawił się z tymi problemam i choćby w stopniu dostatecznym. 4.4. Drugi zarzut postawiony przez skarżącego dotyczy niezgodności zaskarżonych przepisów z art. 92 ust. 1 zdanie pierwsze Konstytucji. Jego zdaniem ustawowe upoważni enie Ministra do określenia w rozporządzeniach stawek minimalnych za czynności adwokackie oraz kosztów nieopłaconej pomocy prawne j udzielonej z urzędu nie uprawniało go do zróżni- cowania wyso kości tych stawek. Zarzut ten wynika z po staw ionej wcześn iej przez skarżącego tezy o tożsamości prawa do wynagrodzenia adwokata działającego z wyboru i prawa do wy- nagrodzenia adwokata działającego z urzędu. Wadliwość argumentacji mającej uzasadnić zarzut naruszenia art. 64 ust. 2 Konstytucji implikuje wadliwość zarzutu n aruszenia art. 92 ust. 1 Konstytucji. A rgumentacja przedstawiona w skardze nie spełniła zatem wymagania należytego uzasadnienia z arzutów (art. 53 ust. 1 pkt 3 u.o.t.p.TK). Z tego względu wydanie wyroku w sprawie było niedopuszczaln e, a postępowani e należało umorzyć (art. 59 ust. 1 pkt 2 u.o.t.p.TK). Z powyższ ych względów Trybunał postanowił jak w sen tencji. OTK ZU A/2024 SK 59/22 poz. 12 15 Zdanie odrębne sędziego TK Bartłomieja Sochańskiego do uzasadnienia postanowienia Trybunału Konstytucyjnego z dnia 6 grudnia 2023 r., sygn. SK 5 9 /2 2 Na podstawie art. 106 ust. 3 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393 , dalej u.o.t.p.TK ) zgłaszam zdanie odrębne do uzasadnienia postanowienia z 6 grudnia 2023 r., sygn. SK 5 9 /2 2 . 6 grudnia 2023 r. Trybunał Konstytucyjny , orzekając w składzie 3 sędziów na posie- dzeni u niejawnym umorzył postępowanie zainicjowane skarg ą konstytucyjn ą, przytoczoną w sentencji orzeczenia, z powodu niedopuszczalności orzekania na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 u.o.t.p.T K. Z rozstrzygnięciem tym się zgadzam, jednak z zupełnie innych powodów niż wyłożone w uzasadnieniu przedmiotowego postanowienia. Stąd też składam zdanie odrębne wyłącznie wobec uzasadnienia. W kwestionowanym przeze mnie uzasadnieniu rozstrzygnięcia T rybunał s twierdzi ł , iż § 8 pkt 6 w związku z § 4 ust. 1 rozporządzenia w sprawie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej z urzędu dotyczą roszczenia adwokata wobec Skarbu Państwa, które ma charakter publicznoprawny i nie należy do kosztów procesu. W ślad za tym Trybunał przyjął, iż zaskar- żone przepisy nie regulują treści roszczenia adwokata , zatem chybiony jest zarzut naruszenia art. 64 ust. 2 Konstytucji. W mojej ocenie nie konstytucyjność normy, która została poddana kontroli w niniej- szej sprawie , została stwierdzona w kilku wyrokach Trybunału Konstytucyjnego wydanych w różnych składach (por. wyroki o sygn. SK 66/19 oraz o sygn. SK 78/2 1 , SK 53/22 a także o sygn. SK 85/22). W szczególności w wyrokach o sygn. SK 66/19 oraz SK 53/22 Trybunał Konstytucyjny szczegółowo wyjaśnił , dlaczego uznaje, że prawo do wynagrodzenia profesjo- nalnych zastępców procesowych wyznaczanych z urzędu oraz ustanawianych z wyboru jes t prawem majątkowym, które nie może podlegać arbitralnemu różnicowaniu . Uważam zatem, iż w sprawie o sygn. SK 59/22 Trybunał Konstytucyjny powinien postępowanie umorzyć, lecz n ie z powodu niedopuszczalności wydania wyroku (art. 59 ust. 1 pkt 2 u.o.t.p.TK), ale z powodu zbędności wydania wyroku (art. 59 ust. 1 pkt 3 u.o.t.p.TK) , ze względu na wypeł- nienie przesłanki ne bis in idem . Z asada ne bis in idem jest i nstytucją wykształconą w orzecznictwie TK i w doktrynie nauki prawa , w celu zapewnienia stabilizacji sytuacji powstałych w wyniku orzeczenia osta- tecznego jako formalnie prawomocnego ( por . np. postanowienia z: 11 grudnia 2019 r., sygn. SK 11/19, OTK ZU A/2019, poz. 72; 15 grud nia 2020 r., sygn. SK 80/19, OTK ZU A/2020, poz. 72). „ Trybunał Konstytucyjny, co do zasady, przyjmuje, że zaistnienie przesłanki ne bis in idem powoduje konieczność umorzenia postępowania z uwagi na zbędność wydania wyro- ku (art. 59 ust. 1 pkt 3 u.o.t.p.TK ) ” ( p ostanowienie Trybunału Konstytucyjnego z 13 kwietnia 2021 r. , sygn. SK 55/19 ). Z powyższych względów , akceptując co do zasady rozstrzygnięcie polegające na umo- rzeniu postępowania , zdecydowałem się złożyć zdanie odrębne dotyczące uzasadnienia tego post anowienia.