SK 8/20

O R Z E C Z N I C T W O TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria A Warszawa, dnia 18 grudnia 2023 r. Pozycja 93 WYROK z dnia 4 li p c a 2023 r. Sygn. akt S K 8 / 20 * W imieniu Rzeczypospolitej Polskiej Trybunał Konstytucyjny w składzie: A ndrzej Z ielonacki – przewodniczący Piotr Pszczółkowski Jakub Stelina W ojc iec h Syc h – sprawozd a wca Micha ł Wa rciński , po rozpoznaniu w tryb ie art . 92 ust . 1 pkt 1 ust awy z dnia 3 0 lis topada 2016 r. o organizacji i trybie p ost ępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U . z 2019 r. poz. 2393) , na posiedzeniu niejawnym w dni u 4 lipc a 202 3 r., s k argi konst y tucyjnej D . Ł . o z badanie zgod- ności: 1) art. 11 ustawy z dnia 3 0 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed są- dami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 r. poz. 1302, ze zm.) ,,w zakresie, w jakim przepis t en wiąże są dy administr acyjne oraz organy pod at kowe ró w- nież w sprawach innych osób niż osk arżony, przeciwko któremu zapadł pra- womocny, skazujący wyrok w postępowaniu karnym lub karnym skarbowym i przez to pozbawia te inne osoby, jeśli są podatnikami podatk u od towaró w i usług, p rawa do pomn iejszenia na leżnego podatk u od towarów i usług o po- datek naliczony” , 2) art. 88 ust. 3a pkt 4 lit. a ustawy z dnia 11 marca 2004 r. o podatku od towa- rów i usług (Dz. U. z 2018 r. poz. 2174, ze zm.) w związku z art. 11 ust awy p o wołan ej w p unkcie 1 ,,w zakresie , w jak im po zbaw ia podatnika podatku od towarów i usług prawa do pomniejszenia należnego podatku od towarów i usług o podatek naliczony ze względu na przyjęcie, że faktury wystawione na rzecz tego podatnika stwierdzają czynności, które nie z ostały dokonane , które to p rzyj ęcie wynika ze związania sądów admin istracyjnych i organów poda tkowych prawomocnym, skazującym wyrokiem w postępowaniu karnym lub karnym skarbowym, niewydanym wobec tego podatnika, ale wydanym wobec osk arżonego bę dącego kontr ahentem podatni ka i wy stawc ą ty ch f ak- tur” – z art . 2, art. 45 ust. 1 oraz art. 64 ust. 1 i 2 Konstytucji , * Sentencja została ogłoszona dnia 11 li p c a 2023 r. w Dz. U. poz. 1323 . OTK ZU A/2023 SK 8/20 poz. 93 2 o r z e k a : A rt . 11 ustaw y z dni a 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( Dz. U. z 2023 r . poz. 259, ze zm. ) w z akresie, w jak im wiąże sąd y ad ministracyj ne również w sprawach innych osób niż osoba, przeciwko której wydano prawomocny, skazujący wyrok w postępowaniu karnym, jest zgodny z art. 45 ust. 1 w zwią zku z art . 31 ust. 3 Konstytucji Rzec zypospolite j Polskiej. P onadto p o s t a n a w i a : u morzyć p o st ę p owa n i e w p ozostały m z akres ie . Or zec zen i e z ap a dło większością głosów . U Z A S A D N I E N I E I 1. W ska rdze konstytucyjnej , wniesionej d o Trybun ał u Konstytucyjneg o 16 s tycznia 2 01 9 r. (data n adania) , D . Ł . w y st ąpił z żądani em p r zytoczonym w k omparycj i nini e jszego wyro ku. 1.1. Ska rga została sfor mułowana na tle następującego stanu fa ktyczn ego : Decyzją z 20 czerwca 2013 r. Dyrektor Urzędu Ko ntroli Skarbowej w W . okre ślił skarżąc emu zobowiązanie podat kowe w podatku od t owa rów i usług za poszczególne miesią- ce od stycznia do grudnia 201 1 r. Decyzja ta została utrzymana w mocy decyzją Dy rektora Izby Skarbowej w W. z 15 lis to pada 2 013 r. Wojewódzki Sąd A dministracy jny w W. wyro- kiem z 30 kwi etnia 2014 r. (sygn . akt [ … ] ) uchylił decyzję o rganu podatkowego drugiej in- stancji. W następstwie tego wyroku Dyrektor Izby Sk arbowej w W. decyzją z 22 września 2014 r. u chylił decyzję organu k ontroli ska rbowej z 20 czerwca 2013 r. i prze kazał sprawę temu o rga no wi do ponownego rozpatrzenia. Po ponownym rozpoznaniu sprawy, Dyrektor Urzędu Kontroli Skarbowej w W. d ecy- zją z 25 maja 2015 r. określił skarżącemu , który prowadził działalność g ospodarczą , kwoty zobow iązań w podatku od tow arów i usług za mie siące od stycznia do grudnia 2011 r. z po- minięciem p odatku naliczonego, a wynikającego z faktur wystawionych przez ko ntrahenta skarżącego. Zdaniem organu, faktur y te nie potwierdzały rzeczywis tych transa kcji handlo- w ych. Były one bowiem t zw. pustymi faktura mi, gdyż ich wystawieniu nie towarzyszyła do- stawa towar ów. Nie mogł y w związku z tym stanowić – zgodnie z art. 88 ust . 3a pkt 4 lit . a ustawy z dnia 11 marca 200 4 r. o p odatku od towarów i usł ug (Dz. U. z 2018 r. po z. 2174, ze zm. ; obecn ie : Dz. U. z 2022 r. p oz. 931 , ze zm.; dalej: VAT u ) – podstawy do odliczenia wy- nikającego z nich podatku naliczonego. Dyrektor Izby Skarb owej w W. , po rozpatrzeniu odwołania skarżą cego, decyzją z 15 wr ześnia 2015 r. utrzymał w mocy decy zję organu pierwszej instancji z 2 5 maja 2015 r. Organ odwoławczy stwierdził, że kon trahent skar żącego został skazany prawomocn ymi w y- rokami za przes tępstw a wynikające z a rt. 62 § 2 ustawy z dn ia 10 wr ześnia 1999 r. – Ko deks karny sk arbowy (Dz. U. z 2013 r. p oz. 186, ze zm.) pol egające na tym, iż w okresie od paź- dziernika 2007 r. do listopada 2011 r. w ramach prowadzonej działalności gospodarczej wy- stawił w sposó b nier zetel ny 266 faktur VAT na r ze cz ska rżącego na łączną w artość brut to 6 099 497,67 zł. Organ dr ugiej instancji usta lił, że kontrahent p rzyznał się do zarzucanych mu OTK ZU A/2023 SK 8/20 poz. 93 3 czynów, za równo podczas przesłuchania w trakcie dochodzenia prowadzonego przez organ ko ntroli skar bowej, jak i w toku ro zp rawy s ądowej. Skarżący w niósł skar g ę na p owyższą decyzję , odd alo n ą przez Wojewódzki Sąd Ad- ministracyjny w W. wyrokiem z 3 marca 2016 r. (sygn. akt [ … ] ) . Wyrokiem z 30 kwietnia 2018 r. (sygn. ak t [ … ] ) N aczelny Sąd Administracyjny (d alej: NSA) oddalił skargę k asa cy jną skarżącego. W uzasad nieniu wyroku NSA wska zał, że z pr awomocny ch w y roków ka rnych wyni kało , i ż kontrah ent wystawił na rzecz sk arżące go fakt ury niedokumentuj ące real nych dostaw towa rów w ni c h ujętych. W te j sytuacj i , w oce n ie NSA, sąd pierws zej instan c ji prawi- dłowo przyj ą ł, i ż j est związa ny ustaleni e m, że faktu ry te ni e pot wierdzały rzeczy wistych zda- rzeń g ospodarczych, co było ist otą przestępstwa, za które został skazany kont rahent s k arżąc e- g o . Taka id entyfika cja fak tu r „ [m] ieś ciła się zatem w pros t w po j ęc iu « ustalenia ( … ) co do popełnienia przestępst wa » , które mocą ar t . 11 [u staw y z dnia 3 0 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 r. poz. 1 302 , z e zm. ; dalej: p.p.s.a. ) ] wiążą sąd admin istracyjny ” (u zasad nie nie w yroku NSA z 30 k wietnia 2018 r., s. 13) . 1.2. S karżący zarzuc ił, że : art . 11 p.p.s.a. w zakresie, w j akim wiąże są dy admin istra- cyjne oraz organy podatkowe również w s prawach innych osó b ni ż osk ar żony , wobec którego z os tał w y d any prawomocny wy rok skazują cy w postępowaniu karnym l ub karnym skarbo- wym , i prze z to poz abaw ia te osoby prawa d o pom ni ejszenia nale żnego podatku od towarów i usłu g (dalej : VAT) o podatek nal iczony , oraz art . 88 ust. 3 a pkt 4 lit. a V ATu w zakresi e, w jak im pozbawi a podat nika VAT prawa do pomn iejszenia nal eżnego po da tku VAT u o poda- tek na liczo ny ze względu na przyjęcie , że faktury wystawione na rzec z tego podatnika stw ier- dzają czynności , które nie zosta ły dokonane , a s twierdzenie to jest wyn ikiem zwią zania s ą- dów ad mini stracyjnych i o rg a nów podatk ow ych praw omocnym wyro ki e m skazującym wyda- n y m w p ostępowaniu karnym lub karnym s karbowym wobec osoby będącej kon trahentem skarżącego – są niezgodn e z art . 2, art . 45 ust. 1 i ar t . 64 ust. 1 i 2 Kon stytucji. S k arżąc y twierdzi , ż e na podstawie zak westionowa n ych przepis ów zo stał poz bawi on y „ pra wa do w y kaz an ia , za pomocą wsze lkich środkó w dowodowych, fa ktu nabycia towar ów o d swojego kont rahenta , gdyż to wykazan ie uzna no za pozos taj ą c e w s przeczno ści z tezami wyroków karn y c h wydanyc h wobec tego kontra henta ” (sk arga, s. 1), co w ko n s ekwencj i do- p rowadziło d o nar uszeni a jego p rawa do sądu , w tym p r awa do wysłuchania i pra wa do spra- wiedliwego procesu. S karżący zarzucił tak ż e na ru szen ie w ynikając ych z art . 2 Konstytucji z asad: zauf ania ob ywateli do państwa i stanowi onego pr ze z n ie pra wa , bezpie czeństwa prawne g o o raz spra- w iedliwości proceduralnej w ten sposób, że „ działania kon tra henta skarżącego , na kt óre sk ar- żący nie ma ż adnego w pływu mo gą poz b a wić go prawa do odliczenia poda tk u VA T ( … ) z te go względu , że dział ania te dopr owadziły do wyd ania wobec kon t rah ent a skarżącego wy- roku skazu jącego pr z ez sąd karny, któ rym zwią zane są są d y ad ministracyjne i organy podat- k owe ” ( skarga, s. 1 - 2). Po nadto, w oc enie sk arżącego , kwestiono wa ne pr z epis y naru szyły jeg o prawo d o w ła- s noś c i i prawo do ochrony w łasności, zagwaran towan e w art . 6 4 ust. 1 i 2 Konstytu c ji, w ten sp o s ób, że „ okre ślono u skarżącego zaległość podatkową, wbrew okol icznoś ciom faktycz- ny m, któr ych skarżącemu nie pozwolono w ykazać, a koni eczn o ść zapłaty tej za ległości p rzez skarżącego prowa d zi do poz bawienia go prawa wła sno ś ci majątku ” ( skarga , s. 2). 2 . W postanowien iu z 30 grudnia 20 19 r., s yg n. Ts 11/19 ( OT K ZU B/ 20 2 0 , po z. 6 2 ) Try bun ał Kons tytu cy jny nadał skardze ko nsty t u cyjne j dalszy bi eg . 3 . W pi ś mie z 5 marca 2 02 0 r. Rzeczni k Pr aw O bywatelskic h po inf orm ował, że nie zgłasza u dz iał u w postępow an iu . OTK ZU A/2023 SK 8/20 poz. 93 4 4. W piś mi e z 26 czerwca 2020 r. Sejm Rze czypo spolit ej Polski ej ( dalej: Sejm) , rep r e- zent ow any pr zez Marszał k a , w ni ósł o um orzen i e post ęp ow an ia na p odstawie art . 59 us t. 1 pk t 2 ustawy z dn ia 30 listopada 20 16 r . o orga niz a cji i trybie postępowania przed Trybuna- łem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393 ; da lej: u.o.t.p. TK ) z e względu na nied opus z- c zalność wyda nia wy roku. 4. 1. S e j m zwrócił uwagę, że uz asadni enie z arzu tu niezgo dnoś ci kwesti onowanyc h przepisó w z art . 64 ust . 1 i 2 Konst ytucji je st „ niezwykle lakoniczne ” i „ tru dno [ je] potrak to- wać jako prawidłowe pod wzgl ędem f orm a ln oprawny m ” ( pi s mo z 2 6 czerwca 2020 r. , s. 12 ) . W oc e nie Sejmu, nie można na jego po dstawie stwierdzić, na czym m a polegać niezgo dn ość z Konstytuc j ą kwestionowa nyc h przepisów . Tak s formułowane uzasadnienie nie speł nia wy- mogu formalnego wynikającego z art . 53 ust. 1 pkt 3 u.o.t . p.TK , co pociąga za sob ą umorz e- nie po st ęp ow ania w tym zakr e sie ze względu na niedo pusz czalność w ydania w yro ku . 4.2. W odn ie sieniu do powołanego jako wz orzec kontroli art. 2 Konstytu cji , Sejm ws kazał , że tam, g dzie skarżący dekodu je z te g o przepisu zasadę z aufania obywatela do pa ń- s twa i stanowione go pr zez nie prawa oraz zasadę bezpie czeń stwa prawnego, postrze g a on ów przepis ja ko samodzielny w z orzec kontroli, co zasadniczo jest niedopuszczalne w tym try bie post ępowania . S ka rżąc y zaś n ie wyprowadził z art . 2 Konstytuc ji prawa podmi ot ow ego lub wol ności , nieuj ętych w i nnych nor ma ch konstyt ucyjn ych, co jest ewen tualnym warunkiem d opuszczalności p owołania tego przepi su j ako samois tnego w z orca kontro li w skardze kon- stytucyjn ej . W zakresie wy prowadza nej prz ez skar żącego z art. 2 Konstyt uc j i z asad y spraw ie- dliwoś ci procedural nej, któr ą zdaje się on wiąza ć z prawem d o sądu, S ejm pod kre ślił , że za- sada ta mieśc i się w bardziej szczegółowej re gulacji , tj. właśnie w art . 45 ust. 1 Konstytucji. W skardze k onstytuc yj nej n ie w yprowad za się nic ponad t o , co ju ż w yni ka z te go przepisu , wobec czego art . 2 Konstyt ucji nie pełni w istocie pomocnicz eg o w z orca kon t r oli . W zakresi e kon troli zgodności zakwestionowanych przepis ów z art . 2 Konstytucji, Sejm wniósł więc o umorzenie pos tępowania ze względu n a nie do puszcz alno ś ć wydania w yroku. 4.3. Analizuj ąc przed mio t kontroli, Sejm zwr óc ił uwagę, że post aw io ny przez skar ż ą- cego probl em konst ytucyjny m a swoje źródło wyłącznie w art . 11 p.p.s.a. N or matywnym źr ó- dłem teg o pr ob lemu nie j est n a t om iast art . 88 ust . 3a pk t 4 lit. a VA Tu, którego ewentualna niezgodność z Konst ytucją może mieć co na jwy żej charakter po ch odn y i jest ś c iśle uz al eż- nio na od wcześniejszego stwierdzenia niez g odności z Ko nstytucj ą art . 11 p.p.s.a. Następnie Sejm prze d stawi ł analizę art . 11 p.p. s.a., p rzyw o ł u ją c stosowne orze czn ic- two o raz poglą dy przedst awic ieli doktryny . Sko nk l udowa ł te n wywó d s twierdzeniem , ż e w sprawie podatko wej sk arżącego doszło do pra widł owego za s to sowania teg o przepisu. Pr zy- toczył także ra tio leg is kw esti o nowanej reg ulacji . P on ad to odw o ł ał się do orzecznictwa T ry- bunału, k tó ry na et apie wstępn ej kon troli formalnej kilku sk ar g konst ytucyj n ych, w któr ych sf ormułowane zostały zarzuty podobne do postawio nych w niniejszej spraw ie, odmó wił na- dan ia im dal szego b iegu z powodu oczywistej be z zasad ności tyc h zarzutów. Mając powyż sze na uwadze, Sejm wni ó sł o u morzen ie postępowania w n in iejszej spraw i e ze względu na oczywist ą b ezz a sadno ść za rzutu skarżą cego, i ż art . 11 p.p. s. a. – p rzez to, że wiąże sądy administracy jne i organy podatko w e usta le nia mi wydan e g o w postę powaniu karn y m prawo mo c nego wyr oku skazującego co do pope ł nienia pr zes tępstwa , co doty c zy tak- że s praw podatkowych osób, które nie występ owa ły w tym postępowan iu karnym w char a kte- rze os karżo nego – naru sza art . 45 ust. 1 Konstytucji. P o w ołują c sze roko tezy z orzeczeń Tr y- bun ał u, uzasadnił, że art . 11 p.p.s. a. n ie determinu je be z re szty przebieg u i wyniku postęp o- wania pod atkowego, a jedyn ie w ią że sąd y administracyjn e i organy podatkowe w zakresie ustaleń wydan ego w postępowaniu karny m pr aw omocne go wy r oku s kazującego. Znacz y t o, OTK ZU A/2023 SK 8/20 poz. 93 5 że sądy i org an y podatkowe zasadnic zo dokonują własn ych ustaleń fak ty cznych i prawnych, k t óre s łużą rozstrzygnięc iu sprawy podatkowej. 5 . W p i śmie z 12 sierpnia 2 020 r. Prokurator G e ne ralny (dalej: Proku rator) wn i ó sł o o rzecz e nie p rzez Trybunał, że art . 11 p.p.s.a. w zakresie, w j ak im pr z ewiduje z wią z anie ust aleniami wyda nego w postępowan iu karny m prawomocnego w yr oku skazującego sądy admin istracyjne także w spra wach innych osób , niż oso ba przeciwko któ rej wyrok te n zosta ł wyda ny, je st z godny z art . 45 ust. 1 K onstytuc ji oraz o umorzenie p ostępowania w p oz osta- łym za kresie na podstawie art . 59 ust. 1 pkt 2 u.o.t.p .T K ze względu na niedopuszczalno ść wy dania wyroku . 5.1. W ocenie Prokura tor a, skarżący nie uzas adnił nale ży cie z arz u t ów naruszenia przez kwe stionowane przepis y art . 64 ust. 1 i 2 oraz art. 2 Konstytuc ji . Ponadto Proku rator zwrócił uwagę, że art . 2 Konstytucj i nie moż e być sam o istnym wz orcem kontroli w pos tępo- waniu s kargowym. W p owy ż szym zak res ie Pr okurator w ni ó sł za tem o umorz enie postę po wa- nia ze względu na niedop uszczalno ść wydania wy roku. 5.2. Odn osz ąc się do zarzut u sf ormułowanego względem art . 88 ust. 3a pk t 4 lit. a VATu, Pr okurator uznał, że w is tocie źródła naru szenia w zorca wynikającego z art . 4 5 ust. 1 Konst ytu cji skarżący upatruje wy ł ą cznie w art . 11 p.p.s. a. K westion uje bo w iem regulację, która prowadzi do zastosowania wob ec podat nika art . 88 ust. 3a pkt 4 lit. a V ATu na sku tek związan i a o r ganów podatk owych i sąd ów ad ministracyjnych usta leni ami prawo mo cnego wy- r ok u skazują cego, wydanego wobec innej osoby, co do po pełnie nia pr zestęps twa poleg aj ące- go na wystaw ieniu przez skaza nego tzw. pustych faktur na rzecz tego ż p od atnika . Sk arżący nie kw estionuje na tom iast unormowan ia wyłą czającego prawo do obniże nia p o datku na leżne- go o raz zw rotu ró żn i cy podatku lub zwrotu poda tku na li czonego n a podsta wie f aktur stwier- dzają cych czynnoś ci, k tóre nie z ost ały dokonane. W związku z tym postępowa ni e w za kresie zarzutów d otyczących art . 88 u st. 3a pkt 4 lit. a VATu p owinno zostać u mor zone ze wzg lędu n a niedop uszczalność wydania wy roku. 5.3. W ni ni ejszej sprawie , w oceni e Prokurato ra, merytor yczn ie rozpozna n y może z o- stać jedyn ie zarzut niezgo dno ści art . 11 p.p .s .a. – w za kresie w skazanym w sk ardze – z art . 45 u st . 1 Ko nstytuc ji . Pro kur ator w szczególności zwr ó cił uwagę, że prze w i d zia ne w art . 11 p.p.s.a. zwią za- nie sąd u a dminis tra cy jnego ust aleniami prawomocnego wyroku skazują cego odnosi się tylko i wyłącz nie do usta l eń dotyc zących popełnienia przestęp st wa, jeżeli jest t o isto tn e z pu nktu widzenia postępowan ia s ądowoadministracyjnego. W za kre sie wyk raczaj ącym p oza ws kaza- ne usta lenia or gany poda tk owe i sądy administracyjne mogą zatem dowo dzić okoliczności pozwalając ych na usta lenia faktyczne i p ra wne n iez b ędne do rozs trzyg ni ęcia k onk ret nej sp raw y podatkowej. Związ anie s ą du administracyjneg o prawo mocnym wyr okie m s kazuj ącym sądu ka rne go ma n a cel u uniknię cie rozb ieżności w o rzeczni ctw ie w związku z tak ist otną kwestią, jak pr zypi sanie jakiej ś osobie te go, że p op e łniła przestę pstwo , a t a kże el iminuje po- trzebę prow adze nia pod wój ne go pos tęp owania dowodowe go dla ustalen ia tych s amy ch fa k- tów w ró żn ych po stępowaniac h są dowyc h i w postępowaniu administracyjny m (co nie zna- czy, że dołączenie skazuj ąceg o wyro k u sądu karnego do ak t spraw y zw al ni a o rga ny podatk o- we z obowiązku prz e prowad zenia post ępowania do wod owego). W konse kwe ncji z arzu t narus zenia pra wa do s ą d u Prokurator uznał za nie zasadny , c o pociągnę ło za sobą wni osek o st wierdzenie prze z Trybunał zgod ności art . 11 p.p. s.a. – w za- kr esie w sk aza nym w s kardze – z art . 45 us t. 1 Ko nst ytucji . OTK ZU A/2023 SK 8/20 poz. 93 6 II Na pod st aw ie art . 92 ust. 1 pkt 1 ustawy z dn ia 30 listopada 2 016 r. o o rganizacji i try- bie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz . U. z 2019 r. poz. 2393 ) Tr ybunał K on st ytu cyjny, p o za pozna ni u się z pise mnymi stan owiskami u czestnik ów postępowania ora z pozostałymi dowodami zgromadzonymi w sprawie, stwierdz iwszy, że stanowią one wystar- czającą podstawę do wydani a orzeczenia, postan owi ł rozpoznać spr awę na po si e dz eniu nie- ja wn ym . III T rybu nał K o nst y tucyj ny zważ ył , co n ast ępuje : 1. D . Ł . (d alej: skarżąc y ) sformułował w skar dze kon sty tucyjnej dwa zarz ut y. Po p ier wsze , zakwestio nował art. 11 ustawy z dnia 3 0 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami admini stracyjnymi ( Dz. U. z 2 0 18 r. poz. 1302, ze zm. ; obecnie : Dz. U. z 2023 r. poz. 259 , ze zm.; dal ej : p.p.s .a. ) ,, w zakre sie , w jakim przepis ten wiąże sądy admi- nistracyjne oraz organy podat kowe również w sprawach innych osób niż oskarżony, przeciw- ko któremu zapadł prawo mocny, s ka z ujący wyro k w postępowan iu karny m lub karnym skar- bowym i pr zez to pozbawia te inn e osoby, jeśli są podatnikami poda tku od towarów i usług, prawa do pomniejszenia na leżnego podatku od towarów i usług o podatek naliczony” . Po drugi e , zarzuc ił niez g odność z K onsty tucją art. 88 ust. 3a pkt 4 lit. a ustawy z dnia 11 ma rca 2004 r. o podatku od towarów i usłu g (Dz. U. z 2018 r. poz. 2174, ze zm. ; obecnie : Dz. U. z 2022 r. p oz. 931 , ze zm.; dalej: VATu ) w związku z art. 11 p.p.s. a., , ,w za kresie, w jakim pozbawi a p odatn ika podatku od towarów i us ług prawa do pomniej szenia należnego podatku od t owarów i u sług o p odatek na liczony ze względu na przyjęcie, że faktury wystawione n a rzecz tego podatnika stwierdzają czynności, które nie zosta ły dokonan e, które t o przyjęcie wyni ka ze związania sądów admi n istracyjnych i organ ów poda tkowych prawomocnym, s ka- zującym wyro kiem w postęp owaniu karnym lub karnym skarbowym, niewydanym wobec teg o podatnika, ale wydanym wobec oskarżonego będącego kontrahen tem p odatnika i wy- st awcą tyc h f aktur ” . Jako wz orce kontroli w odniesieniu do obu za s karż o nych przepisów skarżąc y w skazał art. 2, art. 45 u st. 1 oraz art. 64 ust. 1 i 2 Konstytucji . 2. Przed przystąpieniem do mery t orycznej oc eny zarzutów T rybunał dok onał anal iz y formalnej s kargi. W pr a w dz ie w post anow ieniu Trybunał u z 30 grudnia 20 19 r., s yg n. Ts 11/19 ( OT K ZU B / 20 2 0 , po z. 6 2 ) ska rdze został nadan y dalsz y bieg , je dnak nie zwalnia to Tryb unału na etapie kontroli mery torycznej z obowiązku z badania, cz y w spr a wie ni e wystę- pują u jemne prze s ła nki p roces owe , poci ągają ce za sobą konieczność umorzenia postępowa- nia. Trybunał ni e jest bo wiem związany p ostanowienie m o nadan iu skardz e konstytucyjnej dalszego b iegu, wydan ym na etapie wstę pnej kontroli form aln ej. 2.1. J ak o jed en z wzorcó w kon trol i sk ar żąc y w skazał art . 2 Konstytucj i , prz y czym w petitum skar gi w ymienił go jak o wz orzec samo dz ielny , doprecy z owując , że zakwestiono- wane przepisy narusz aj ą nas tępujące zasady , wywodzone z okreś lonej w powo ł anym wzorcu za sady de mokraty cznego państw a praw nego : z aufa ni a ob ywateli do państwa i stanowionego przez nie pra wa , bezpie czeństwa pra wnego oraz spr awi edli woś c i proceduralnej. Na tomiast w uzasadnieni u skargi , w cz ęści zatytułowanej „ Uzasadnienie zarzutu n iezgodności art . 11 p.p .s. a. i art. 88 ust. 3a pkt 4 l it . a) us tawy o VAT z art . 2 w zw . z art. 45 u st. 1 Kon s tytu cji OTK ZU A/2023 SK 8/20 poz. 93 7 RP ” ( skar ga, s. 15 ) , ska rżący powołał art . 2 w związku z art . 45 ust. 1 Konsty tu cji , co zdaje się świadczyć o niesa modzielności tego przepis u jako wz or ca kont roli. Kw e stia , w jakim charakterze został p owołany jako wz orzec ko ntroli art. 2 Konstytu- cji, ma kluczowe z naczenie z punk tu widzenia warun ków formalnych skargi . C o do z asady bowiem , przepis ten nie może być sam o dzie lnym wz orcem kon troli w tym trybi e postę powa- nia , chyba że skarżą cy ws ka że w yw ie dzi o ne z niego prawa lub wol ności , które n ie z ostały wyraźn ie wysłowione w tr eści i nnych pr zep isów K onstytucji (zob. np. postanowienia TK z: 24 października 2001 r., sy gn. SK 10/01, O TK ZU nr 7/2001, poz. 225 oraz 20 lutego 200 8 r., sygn . SK 2 7/07, OTK Z U nr 1 /A/2008, poz. 22 oraz wy roki TK z: 13 stycznia 2004 r., sygn. SK 10/03, O TK ZU nr 1/A/2004 , poz. 2; 23 listopada 1998 r., sygn. SK 7/98, OTK ZU nr 7/1998, poz. 114 oraz 10 lipca 2000 r., sygn. SK 21/99, OTK ZU nr 5/2000, poz. 14 4). S karżąc y może także odwo ła ć się do jednej z zasa d wyraż onych w art. 2 Konst ytucji dla uzu- pełnieni a lub wz m ocnienia argum entacji dotyczącej naruszenia p raw i wolno ści statuowanych w innym pr zepis ie konst ytucyjnym – wówczas będzi e on pełn ić funkcję pomocnicze go wz o r- ca kontr ol i wyst ępującego w powiązaniu z innym przep isem konsty tucy jnym. W ka żdym wa- ri anc i e jes t to jednak możli wość wyją tko wa i subsydiar na ( zob. np . wyrok TK z 10 lipca 2007 r ., sygn. SK 50/06 , OTK ZU nr 7/ A/2007 , poz. 75 ). An a lizuj ąc uzasadnienie sk arg i, Try b unał dosze dł d o wniosku , że niezal eżnie od spo- sobu uj ę c ia ar t . 2 Konstytucji zosta ł powołan y w skard ze ja k o samodz ielny wz orzec kontroli. Po wołanie j a ko po z o stającego w zwi ązku z nim art . 45 ust. 1 Kon stytucji nie zmienia bowiem charakteru a rt . 2 Konstytucji j ako gł ów nego wzorca, któ ry ma być uzu pełn iony pr zez art . 45 ust. 1 Konstytucj i. W związku z tym kon i eczne było usta le n ie, czy sk arżący wywi ódł z tego pr zep i su konstytu cyjn e prawo lub wolność , nie wyrażone w inny ch przepisach Konstytucji, kt óre zostały , w je go oce nie, naruszone pr zez zak westionowane pr zep isy. Tr ybunał przypo- mn iał, że istota wywod zonych z art . 2 Konstytucji z asad: ochrony zaufan i a obywateli d o pań- stwa i st anowio nego przez nie prawa oraz bezpieczeństwa p rawne go opiera s ię na wy mag aniu pewności prawa i polega w szczegó lności na za kazie zasta wiania n a obywatela puła pek praw- nych, kre owaniu uprawnień pozornych lub f ormułowani u przez pa ństwo obietni c bez pokry- cia (zob. np. wyroki TK z: 14 cz erwca 2000 r ., syg n. P 3/00, OTK ZU nr 5/20 00, poz. 138 i 19 grudn ia 2002 r., sygn. K 33/0 2 , OTK ZU nr 7/A/2002, po z. 97 ). Analiza skargi jedn oznacz nie w yka zała , że sk arżący nie spe łnił warunku dopu szcza ją- ce go uczynienie art . 2 Konstytucji samod zielny m w zor cem kontroli. Wymi enił on bowie m jedynie hasłowo zasad y w yn ikaj ąc e z za sady demokr atyczne go pań stwa praw a , statuowanej w art . 2 K onstytuc ji, nie wskazując, jakie prawo po dmiotowe chronione pr zez te zasa dy, kt óre nie jest za wart e w innym przepi s ie Ko nstytucj i, zostało , w jego ocenie, naruszone. Uza sad- nienie z ar zu tu narus z en i a art. 2 K onstytucji skarżący og raniczył do ponownego pr zedsta w ie- nia stanu faktycznego , w związku z któ rym sformułował skargę . S zczeg óln ie uw zględn ił oko- licznoś c i dot ycząc e sytuacji jego kontra h ent a, k tóry przyz nał się do wy stawi an ia na rzecz s k a rżąceg o tzw . pustych f aktur i k t óry , zdaniem sk arżącego , „ w ten p rosty sp osób zakończył ( … ) ws zy stkie swoje problemy podat ko we i karne, a c ała odpowiedz ialnoś ć za to dział a nie została przerzucona n a skarżącego, któr y w procesie [ kontrah e n t a ] nie mógł br ać u dział u i o któ rym mógł nic n ie wiedzi eć ” (skarga, s . 15). Uzasadn ienie sp rowadza się zatem w gł ów- nej mierze do kry tyki zach owania kon tra he nta skarżą cego i podawan i a przyk ładów korzyści pł ynących d la os karż onych w sp rawach o wystawi anie tz w. pustych fakt ur , k tór zy „ dobro- wolnie poddadz ą s ię odp owiedz ialności ” ( skar ga , s . 15 - 16) . Niez a leżnie od te go, że tak s for- mu łowa ne zarzuty i ic h uza sadnienie nie spełniają w arunk ów dopusz czalnoś ci ic h meryto- rycznego ro zpozn ania przez Tryb unał, n al eż y pon a dto za uważyć, ż e w s pra wie kon t r ah enta skarżąc ego w og ól e nie doszło do zasto sowan i a inst ytucji dob rowolnego podd ania się odp o- w iedz ialności ( na co z wrócił uwagę także sam sk arżący – zob . skarga, s. 1 5 ) . OTK ZU A/2023 SK 8/20 poz. 93 8 Nawet jeśli prz yjąć , że sk arżąc y , zarzuc aj ą c naruszen ie z asady spr aw ie d l iwoś ci proce- d uralnej, chc ia ł wzmocnić zarz ut naruszenia prawa do sąd u , wynikającego z art . 45 ust. 1 Konstytu cji, to i tak w tym za k resie skarga nie s p ełnia warunku for malnego. Odcz ytując z art . 2 Kons tytucji z a sa d ę s prawiedli wo ści pro ce dural n ej, sk arżący nie wy wió dł z niej nic , pon ad to, co wynika z art . 45 ust . 1 Konstytucji. W związku z t ym nie spełnił war unku d o- puszcz a lno ści p o wołania art . 2 Konstytucji jako wz orca pomocnicze go, w zmacniaj ą cego lu b u zup e łni ają ce go ar gume ntac ję dotyczącą n ar u szenia ar t . 45 us t. 1 Konstytucji. Mając powy ższe na uwadz e, post ępowanie w zakre sie badania zgodności zakw est io- n owanych p rze pisów z ar t . 2 K onstytucji zostało umorzone na podst awi e art . 59 ust. 1 pkt 2 ust awy z dnia 30 list op ada 20 16 r . o o rganizacj i i t r ybie postępowania prze d Trybunałem Konst ytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393 ; da lej: u.o.t.p.TK ) z powodu niedopuszczalno śc i wydania w y roku . 2.2. Ko lejnym wz orcem kontroli ska rżący uczynił art . 64 ust. 1 i 2 Konstytucji . W skar dze wskaz ał , że stat uowan e w ty m prz ep is ie p raw a : d o własn ośc i i d o ochrony własno- ści z o stał y nar uszone w ten spos ób, że n a podstaw ie zakwestionowan ych przepis ów „ okre ślo- no u sk arżącego za ległość podatkową , wbrew okolicznościom f aktycznym , których s k ar ż ą- ce mu n ie po z w olono wykazać , a konieczność zapł aty tej zaległośc i prz ez s karżącego prow a- dzi do pozbawienia go pr awa własności majątku ” (s karga, s. 2) . Z da n iem skarż ącego , wykł a dn ia za sk arżonych przepisów „ prowadzi d o obowiązku zapłaty podatku, co stan owi n aruszenie pra wa równej dla w s zys tk ic h o ch rony w ła sn ości ( … ) [o z naczaj ącej ] zakaz ró żni- cowan ia in tensywności ochrony pomiędzy podmiot ami p ra wa prywa tnego, os obami fi zycz- ny mi lub prawnymi, podmiotami prawa publicznego czy też państwem ” (skar ga, s. 17). Tryb un ał przypom niał , że sk arż ący ma o b owiązek, w yn i kają cy z a rt. 53 ust. 1 pkt 3 u.o.t.p.TK , przedstawienia kon kretnych i przekon ujących argumentów św iadczący ch o nie- zg odności z Konstytu cją kwestionowanych re gulacji. Tym samym n ie tylko powinien on wskazać , ja ki e konstytucyj ne prawa lu b wolności zo st ały na ru szone przez z a sk ar ż o ne przep i- sy, lec z takż e opisać s posó b tego naruszenia . A rg um enty skarżąceg o muszą konce nt rowa ć się na p roblemie merytorycznej niez go dności zacho dzącej międz y p rzepisami wskazanym i w skardze jako pr zedmiot k ont r ol i oraz ty m i , k tóre są określone jako wz orce . Ni e w ystarczy zatem, że skarżący wska że okre ślone przep isy oraz prz episy konstyt ucyjne , z kt ó rymi są o ne, w jego opinii , nie z godne , lecz mus i wyjaśnić, na czym owa niezgodnoś ć p olega (zob. np . p o- sta no w i enia TK z : 24 lipca 20 0 2 r., sy gn . SK 44/01, OTK ZU nr 4/A/2002 , poz. 57 ; 28 lu tego 2007 r., sygn. SK 78/06 , O TK Z U n r 2/ A/2007, poz . 2 1 ; 2 lut ego 2012 r., sy gn. S K 14/09 , OTK ZU nr 2/A/2012, poz. 17 ). Konfr on tując powyższe wymogi z treści ą uzasad nienia z arzutu n aruszenia praw a wła- s nośc i i prawa do równ ej ochr on y wła sności p r z ez zakwe stionowane w skardze przepisy , Trybunał ocenił, że nie sp ełnia ono wymogu formalnego określonego w art. 53 ust. 1 pkt 3 u. o.t.p.T K. Uzasad n ienie jest lakoniczne, ogólnikowe, a przede ws zystki m niej a s ne . Zdan iem Trybunału , skarż ący na wet n ie po d j ą ł pr ó by wykazania, na czym mi ałoby p o le gać naruszenie pra w wy nikają cych z art. 64 ust. 1 i 2 Konstytucji przez art. 11 p.p .s.a. i art. 88 u st . 3a pkt 4 lit. a VATu . W szczególności n iez ro zumiałe są twier dzen i a , że p ow o łane przepis y „ powo dują p ow sta nie u sk ar żącego zaległości pod atkow ej wbrew okolicznościom fa k tyczny m ” ora z ż e ich wyk ł adn ia „ p rowadzi do obowiązku zapła ty podatku , co stan owi na ruszenie prawa równej dla wsz ystkich ochr ony w łasn ości ” . Post ęp owani e w zakres ie dotyczącym wzorca wynikają- cego z a rt . 64 ust . 1 i 2 Konstytucji zostało w związku z ty m umorzone na pod stawie art . 59 ust. 1 pkt 2 u.o.t.p.T K z powodu niedopuszczalnośc i wydania wy roku . OTK ZU A/2023 SK 8/20 poz. 93 9 2 .3. P odsumowując, w efek cie formalnej ana lizy przepisów ws ka zanych w sk ardze ja- ko wz o rce , z a jedyn ą do pu szcza ln ą pods ta w ę kontroli zg odności zakwestionowany ch p rzep i- sów z Konstytucją Trybunał uznał jej art. 45 ust . 1 . 3. Odnosz ąc się do przepisów wskazan ych jako przedmiot kontroli oraz sposobu uję- ci a zarz utu pr ze z s k ar żą c ego , Trybunał zr ekonst ruował nas t ęp u jący probl em k onstytucyjny : 3.1. Zgodnie z za sk arżonym a rt. 11 p.p .s.a. , u stalenia wydanego w postępowaniu kar- nym prawomocnego wyroku skazującego co do popełnienia przestępstwa wiążą sąd admini- stra cyjny . Sk arżący zarz uc i ł, że przepis te n naru sza praw o d o sądu, w tym p ra w o d o wysłu- cha nia i prawo do sprawied liwe go pr ocesu, ponieważ związanie prawomocny m skazującym wyrokiem karnym dotyczy nie tylko osk arż on ego , przeci wko któremu zapadł wyrok , o k tó- rym mowa w tym p rz episie , l ecz także os o b y , wobec kt ór ej toc zy się post ępow an i e podatko- we, lecz któr a nie w ystępował a w pos tępowa n iu karnym jako oskarż ony. W konsekwencji , zdanie m skarżącego , o sob a t a z ost aj e pozba wion a możliwości wykazywania w postępowaniu po datkowym okolicznośc i , które przemawiaj ą na j ej ko rzyś ć, a le są sprzecz ne z ust aleniami prawomocnego skazują ce go wy roku karne go. Skutkiem pow yższego jest, zdaniem skarżące- go, pozbawi enie te j inne j osoby, jeśli jest podatnik iem podatku od towarów i usług, p rawa do pomn ie jszeni a n a leżnego podatku od to warów i usł ug o po datek na li czony . 3.2. Na podstawie d rug i ego z kwestio nowan y ch w sk ar dze przepisó w, art. 88 ust. 3a pkt 4 lit. a VATu , n ie stanowią podstawy do o bniżenia podatku należnego oraz zwrotu różni- cy podatku lub zw rotu p o d atku naliczonego faktu ry i dokume nt y cel ne w prz yp adku , gdy wy- stawione faktury, faktury korygują ce lub dokumenty celne stwierdzają czynności, które nie zostały dokonane – w części dotyczą cej tych czynności . Na tle tego pr zepisu, pow o łu jąc go w związku z a r t. 11 p.p.s. a ., skarżą cy sf o rmułowa ł zarzu t niezgo dn ości z Konstytucją , ,w za- kresie, w j akim poz bawia [on] podatnika podatku od towarów i usług prawa do pomniej szenia należnego podatku od t owarów i usług o podatek naliczony ze względ u na przyjęci e, że fa ktu- ry wystawione n a rze c z tego podatn ik a stw ierdzają c zynności, które nie zosta ły dokonane, które to prz yjęcie wynika ze związani a sądów administracyjnych i organ ów podatkowych prawomocnym, s kazującym wyrokiem w postępowaniu karnym lub karnym skarbowym, niewydanym wobe c tego pod a tnika, ale wy da nym w obec osk ar żonego będącego kontrahen- tem podatnika i wystawcą tych faktur” . Analizując ten zarzut , Trybunał dosze dł do wn iosku, że jego rzec zywistym źródłem nie jest art. 88 ust. 3a pkt 4 lit. a VATu , lecz art . 11 p.p .s.a. S karżący nie za k westion ował bo- wi em pr zew idzia ne j w art. 88 ust. 3a pkt 4 lit. a V ATu zasady, że nie moż na obniżyć poda tku na le żnego oraz zwrócić różn icy p oda tku lub z wrócić podatku n al iczonego na podst awi e faktur lub d oku mentów celnych stw ierdzaj ących czynności fikcyjne. P odw a żył natomi as t to, że prze pi s ten jest stoso wany w sytuacji, w k t órej f ikcyjność tych czynności jest stwierd za na na podstaw ie pra wom ocnego wyroku sądu karnego wy d ane go wobec innej osob y niż podatnik . Z arzuty względem ar t . 88 ust. 3a pkt 4 lit. a VATu są zatem pochod n ą zarzu tów s f or mu łowa- nych w zgl ę de m art . 11 p.p .s.a . Św iadcz y o tym także argum entacja za warta w skardze, zgod- n ie z którą „ sam wyrok sk azujący wystarcz y do zastosowania regulacji art . 88 ust. 3a pkt 4 lit. a ) usta w y o VAT ( … ) ” , a podatnik „ [ w ] żaden sp osób nie b ędz ie mógł za kw estionować za stosowania [ tego pr zepisu], ponieważ jego stosowanie będzie « natura lną » konsekwencją zastosowania wcze ś n iej art . 11 p . p.s .a. ” ( s karga, s. 9 ) . S karżący ponadto nie uzasadnił , w jaki sposób art . 88 ust. 3a pkt 4 lit. a VAT u n arusza pra wo do sąd u. Wobec po wy ższego postęp owani e w zakresie kontroli zgodności z Konstytucją art . 88 ust. 3a pkt 4 lit. a VATu zostało umorzone na p od staw ie art . 59 ust . 1 pkt 2 u.o.t. p.T K ze wz g lędu na niedopuszczalność wydania wyrok u. OTK ZU A/2023 SK 8/20 poz. 93 10 3 .3. W efekcie kontr oli warunków for malnych p rz edm iotem kon trol i w ninie js z ym po- stępo waniu pozostał zatem – co do zasady – art. 11 p.p .s.a. w zakresie wskazanym w p eti tum skargi , wz orcem kontroli zaś art . 45 ust. 1 Konstytuc ji. Trybunał dokonał oceny, czy zgodne z pr awem do sądu je st wynikające z tego przepisu z wiązanie s ądów admi nist racyjnych u stale- niami wydanego w pos tępowaniu karnym prawomocnego wyroku skazującego co do popeł- nien ia pr zes tę pstwa także w s prawach innych osób , ni ż osoba , przec iwko której wy rok ten został wyda n y . 4. Praw o do są du , statuowane w ar t . 45 ust . 1 Konsty tucj i , t o pra wo każdego do „ sprawiedliwego i jawnego rozpatrzenia sprawy bez nieuzasadn i one j zwłoki przez wła ściwy, niezależny, bezstronny i niezawis ły sąd” . W dotychczasowym orzecznictwie Trybunał Kon- stytucyjny wielok rotnie dokonywał wy kładni teg o przepis u, u stalając tr eść poszczeg ólnych elementów składających się na wyrażone w nim prawo. L i nia orzecznicza w tym zakresie jest więc utrwalona, w związk u z cz y m Trybunał ogranicz ył się d o przypomnienia kwestii naj- ważni ejsz ych z punktu widzen ia zarzut ó w sformuł o wan ych w ni n ie jszej spra wie. Prawo do sąd u obej muje: po pier wsze, prawo dostępu do są du, t j. uru chomieni a pro- cedury p rzed sądem – organem o określonej charakter ystyce (właściwym, niezależnym, bez- stronnym i niezawis łym) , po drugie, prawo do odpow iednio u kształtowa nej proce dury sądo- wej (z godnej między innymi z wymogami sprawiedliwości i jawn ości ) , po trzecie , prawo do wyroku sądowego, tj. do uzyskania wiążącego rozstrzygnięcia dane j spra wy przez sąd, po czwarte, prawo do odpowiedniego ukształtowania ustroju i p ozycji organó w rozpozna jących sp rawy ( zob. za mi ast w ielu: wyrok peł nego składu TK z 24 p aździerni ka 2007 r., sy g n. SK 7/ 06, OT K ZU nr 9/A / 200 7, p oz. 108). W niniejs zej sprawie skarżąc y z arzucił naruszenie prawa do sądu w aspekcie prawa do wysłu chan ia i prawa do sprawi edliwego p roces u . O dnosząc s ię do tych a spektów prawa sta- tuowanego w a rt . 4 5 ust. 1 Konstytucji , T rybunał K o nstyt ucyjny przypomn iał, że istota spra- wiedliwości proced u ralnej zawiera s ię w zapewn ieniu st ron om mo żliwo ści korzyst ania z praw i gwarancji proceso wych ora z zagwaranto waniu rzetelne go i m erytoryc z nego rozpatrz en ia spr aw y . Tak rozumiana rzetelność procedu ralna o bejmuje w szcz egól ności praw o do : wysłu- chania, i nformowania, zapewnienia u cze st niko m przew idywalności prze biegu postępowania , uja wni e nia w sposób czytelny motywów rozstrzygni ęc ia , a także s prawne rozs trzygnięcie spraw y w rozsądnym terminie (zob. np. w yrok i TK z: 16 marc a 19 9 9 r., sygn. SK 19/98, OTK ZU nr 3/1999, poz. 36; 8 listopada 2 001 r . , sygn. P 6/01, OTK ZU nr 8/2 001, poz. 248 ; 31 st yczni a 2005 r., sygn. SK 27/03, OTK ZU nr 1/A/2005, p oz. 8 i 22 pa ździernika 2015 r., sygn. SK 28/14 , OTK ZU nr 9 /A/ 20 1 5, poz. 149 ). S k arżący zarzuc ił, że wprawdzie nie zamknięto mu dr ogi sąd owej w s ensie formal- ny m, l ecz wskutek zasto so wania za kwestionow an ego przepis u uniem ożliwio no mu praw nie sku teczną ochronę jego praw na drodze są do w ej, czyli poz bawiono go prawa d o sądu w s en- sie m ater ialn y m. Try buna ł przypom n iał w związku z p ow yższ ym , że choć Konst ytucj a w prowadza do- mni e manie drogi sądo wej, nie z naczy to , że wszelkie ogranicze nia s ądow e j oc hro ny interesów jednostki są niedopuszc zalne . W szczególnych, wyjątkowych okolicznościach może doj ść do k olizji prawa do sądu z inn ą normą konstytucyjną , p oddaj ącą pod ochronę w a rtoś c i o równym lub n awet w iększym z nac ze niu dla funkcjonow ania pańs twa lu b rozwoju jedno stki. Koniecz- ność u wzgl ędnie nia o bu norm konstytucyjny ch mo że p rzem awiać za wprowadz en iem pew- n yc h ograniczeń zakre su przedmiotow ego prawa do sąd u (po r. wyroki : z 9 czerwca 1998 r., sygn. K 28/97 , OT K ZU nr 4/1998, poz. 50 , sygn. SK 19 / 98 ). Ograniczenia takie s ą jednak dopus z czalne je dynie w niezbę dnym zakresie, jeżeli urzeczy wistnienie danej wartości konsty- tu cy jnej nie jest możliwe w inn y sposób . Zasadnoś ć wprowadze nia tych og raniczeń powin na OTK ZU A/2023 SK 8/20 poz. 93 11 podl e gać ocenie z p unktu w idzenia przesł ane k zawartych w art . 31 ust. 3 Konstytucji , statuu- ją cy ch zasadę proporcjonalności ogranicz e nia konstytucyjnych pr a w i wol ności. Art. 31 ust. 3 Konstytucj i przewiduj e , że ogra n iczenia w zakresie korzystani a z kon- stytucyjn ych wolności i praw mogą b yć ustanawia n e tylko w ustawie i tylko wtedy, gdy są konieczn e w d emokratycznym państwie dla jego bezpieczeństwa lub porządku publicznego bądź dla ochrony środowis ka, zdrowia i moralno ś ci publicznej albo wolności i praw i nnych osó b. Ograniczen ia te n i e mogą naru szać istoty wolnośc i i praw. W orzecznictwie Trybunału Konst ytuc y jnego zasada proporcjonalności znalazła roz winięcie jeszcze n a gruncie poprzed- nich uregulowa ń konstytucy j nych (zo b . orzeczeni e z 26 kwietnia 19 95 r., sygn. K 1 1/94 , OTK z 1995 r. , cz. I , s. 128 - 138 ) . Za nie zmiennie ak tualn e uznać należy stwierdze nie , iż d l a oceny, czy doszło do naruszenia zasad y pro p orcjonalności (zakazu nadmiernej ingerencji) ko nieczne jes t przeprow a dzenie testu, na podstawie kt órego można stwi er d zić , że ogranicz ając prawa lu b wolności jednostki, praw odawca spełnił trzy przesłank i . W ty m c elu należy udziel ić od- po wiedzi na trzy pytania: 1 ) czy dane ograniczenie może doprowadzić do zamierzony c h skut- ków ( przesłanka pr zydatności) ; 2) czy jest ono ni ezbędne dla ochrony interesu publicznego, z którym jest zw iązane (przesłanka koniecznoś ci) o raz 3 ) czy efekty ograniczenia pozostają w o dpowie dniej proporcji do ciężarów nałożo nych na obywa tela ( przes ł anka prop o rcjonalno- ści sensu stricto ) . Uwzglę dniając po wyższe , T rybunał do konał oceny zarzut ów sformułowanych prz ez sk arżącego w obec art . 11 p .p.s. a. z p unktu widzenia przes łanek zawartyc h w art . 31 ust . 3 Konstytucji . P rawo do sądu, w tym takż e sprawiedl i woś ć proc e dura l na, jest bowie m prawem p odst awowym, do k tórego ma zast o sowa nie zasada proporcj onalno ści. O grani c ze ni e tego prawa po winno zatem spełn iać p rzesłanki , o k tór ych stanow i art . 3 1 ust. 3 K onstytucji . Z uwagi na uni wers alny charakter za sady st atuo w anej w po w ołanym przepis ie , Trybunał , a nal izuj ąc za s adn ość zar zutu nie zgod nego z Ko nstytuc ją ograni cz enia wolnośc i i praw , bierze ją pod uwagę z ur zędu , nawet jeśli nie zo sta ła p owołana j ako w z orzec kon trol i w p iśmie ini- cjującym p ostępowanie pr zed Trybun a ł em (zob. w yrok T K z 10 grudn ia 2019 r., sygn. SK 1 6/19 , OTK ZU A/2 019 , poz . 71 ) . W ni niejszej sprawie wzorcem kont r oli Tr ybunał ucz y- nił zatem art. 45 ust. 1 w zwią zku z art . 31 ust. 3 Konsty tu cji. 5. O cenę popr zedzi ło je dnak ki l ka uwag ogólnyc h dotyczą cy c h przepis u b ę dące go przedmiotem kontroli. A rt . 11 p.p .s.a. w prowa d za na g runci e postępowania są dowoadm inistr a cyj nego ins ty- tucję rozszerzonej pr eju dycjal noś ci wyro ku ka rnego (preju dycjalno śc i sensu largo ) . Polega ona n a związani u sądu ad ministr acyjnego us t aleniami c o d o popeł nieni a przestę pstwa. Sąd ten nie może dok onywa ć zatem ustaleń, któr ych w tym z akre s ie dokonał sąd karny. Istnienie wy- roku karne go nie jes t przy tym konieczn ą przes łanką rozstrzy gnięcia s prawy sądo w oadmini- stracyjnej ( inacz ej niż w syt ua c j i , gdy m a my do czynienia z prej u dycja lnoś cią sen su st ricto , to jes t , gd y r ozstrzy gnięcie s prawy k a rnej ma wią żące znaczenie dla rozstrzygnię c ia sp rawy s ą- dowoadministracyjn e j, np . wówczas , gdy s ąd ad ministr a cyjny uch y la decyz ję wydan ą w wy- ni k u przestępst w a – art . 1 4 5 § 1 pkt 1 usta wy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowa- n ia admin istracyjn ego, Dz . U. z 2023 r. poz. 775, z e zm. ; dalej: k.p. a. ) , nato miast ma wią żą cą mo c dowodo wą w zakresie z awar tych w w yroku ust al e ń f aktycznych, któ re mogą m ieć zna- czen i e dla roz s trzyg nięcia o administracyjnoprawnych skutkach z d arzeń ( zob . J. Dr achal, J. Jagielski, P . G o ł asz ewski, kome ntarz do art . 11, Nb 1 i 2 0 , [ w:] Praw o o postęp owani u przed s ąda m i admin istracyjnymi. Komentarz , r e d. R. Hauser, M. Wierzbowsk i, Warszawa 2023 ) . Z a sada związania sądu administracyjnego w yrokiem sądu karn ego odno si się w yłącz- n ie do praw omo cnych w yroków sk azujących. Znaczy to , że sąd a dministracyjny nie jest związan y wyr okie m uniewinn iający m, orzeczenie m o umorzeniu postępowania l ub uma rzają- OTK ZU A/2023 SK 8/20 poz. 93 12 c ym warunk o wo po stępowanie . Związanie dotyczy ponadto wyroków ska zu j ących z a prze- st ępstw o, nie odno si się w ięc do wyro ków skazujących za po peł n ienie wykroczenia (zob . w ięc ej na te mat r óżnego rodzaju rozstrzygni ęć i za k res u zwią zania nimi sądu ad min i s tracyj- n ego na po d stawi e art . 11 p.p.s. a. – J. Drachal, J. Jagielski, P . Go ł aszews ki , op. c i t. oraz p o- w oła ne tam o rzecznictwo ). Przez pojęcie „ ustal enia pr awomocnego wyro ku ” n ależy r oz u mie ć ust alenia wynik aj ą- ce z sentencji wyroku karnego dotyczące os oby s prawcy , strony p o dmiot o wej i przedmioto- wej przest ępstwa oraz mi ejsca i c zasu jego po peł ni enia ( z ob. np . w yr oki NS A z: 8 k wie tnia 2011 r., sygn. a kt I I FSK 2 070 /09 i 19 l ipca 2017 r., sy gn . a kt I FSK 2204/15 ; wszystkie po- woł a ne w uzasadnieniu orzeczeni a sądów adm i nistracyj n ych p oc h odzą z Ce n tr alnej Bazy Orzeczeń Sądów A dministracyjnych, http:// orzeczenia .nsa.g ov.pl ). Sąd admini stracyjny nie jest na t omia st zwi ą zany ustaleniami zawartymi w uzasadnieniu wyroku k arnego, a zatem j e st upraw niony do oceny – ta k jak innyc h dow odów w spra wie – ustaleń zawartych w uzasadnie- niu wymien ionego w yroku ( zob. np . wyrok NSA z 19 li pca 2 011 r., sy gn . akt I F SK 790/ 10 ). W o rzeczni ctwie sądów admi nistracyjnych , jak r ówn ież w śród przedstawic ieli do k t ry- n y nie u leg a wątpliw o ści , że adres a t em art . 1 1 p.p. s. a. są ni e tylko sądy administracyjne, lecz także – pośr e d nio – org any ad mi nistra cji publ ic znej, w tym organy podatkowe. Znacz y to , ż e sąd a dministracy jny n ie mo że podważać ust aleń or ga nu ad ministrac j i publi cznej z go dnych z usta leniami pra w omocnego w yrok u skazującego oraz akcept uje u stale nia org a nu admin i- stra cyjn ego zgodn e z ustaleni ami t akieg o wyrok u . Jednocześnie sąd będzie mus ia ł uz n ać z a błę dne ustalenia organ u , o ile nie będą korespo ndo wały z zasadą związania u st aleniami pra- womocnego w y rok u skaz u j ącego (zob. J. Drachal, J. Jagielsk i, P . Go ł aszewsk i , op . c i t. oraz p o w ołane tam or zecznictwo i literatura). Z punktu wid zenia za rz utów sf or muło wanych w nini ejszej sprawie na leży podkreśli ć, że art . 11 p.p.s. a. , st ano wią c o związaniu sądu admi n i str acyjne g o u staleniami pr awomocnego wyr oku s k azującego co do popeł n ien ia przest ę pst wa, nie od nosi tego związa nia tylko do wy- roku skazuj ącego podatni ka , b ę dącego stroną danego p ostępowania podatkowego, a n ast ępnie sądow oadminis t racyjnego. Teg o r od z aju w y r o k ie m sąd a dministracyjny jest związan y także c o do ustaleń dotycząc ych pop ełnien ia przestępstw a przez in ne osoby , na przykład kontrahen- tów str ony ska rż ącej. Niedopuszczalne jest więc ograniczanie pre jud ycj alności wyrok u kar- n ego wyłącznie do skaz anego występując ego jako strona postępow ania przed organami, a na stę pnie p rzed sądem (po r. wyroki NSA z : 26 lutego 2008 r., sygn. akt I FSK 262/0 7; 1 kwi etnia 2 008 r., sygn . akt I FSK 434/07; 30 l ipc a 2008 r., syg n. a kt I FSK 826/07; 26 m ar- ca 2010 r . , s ygn. a k t I FSK 587/09 ; 23 sty cznia 2018 r., sygn. akt I FSK 892/ 16 ). 6 . Ana lizując spra wę skarżąceg o , Trybu nał stwierdził , że art . 11 p. p.s.a. został w ni ej zas to sowany w sposób zgodn y z jed nolit ą, ut rwal oną lini ą orz ec zniczą sądó w adminis tracy j- n ych , aprobow a ną pr ze z doktryn ę prawa admi n istracyjnego. Prz yzn aj e to także sam skarżący, który w u z asadnie niu skargi powołał liczn e or zecznictwo s ądowoadministracyj ne , inte r pretu- jące kwestionowany prz epis . S ka rżący uważa je dnak, i ż sto sow a n ie zasad y rozs zerzon e j pra- wo mocności wyro k u karnego po mi j a to, że „ osoba , któr a ni e uczestn iczyła w postę po wani u ka rnym i nie mo gł a wpłyną ć na jego pr z ebieg, będz ie również adresat em normy prawnej wy- nikającej z ar t . 11 p.p.s.a. ” ( skarg a, s . 8) i w konse kw e ncji , mim o że nie by ł a o sk a rżona, zo- stanie pozbawiona pra wa do spraw iedliw ego proc es u i oba rczona s kutkam i dzia łań osk arż o- nego , na które nie miał a wpływu. Skarżący t wierdz i także , i ż „ w de mokratycznym państw ie prawnym nie można pry matowi jed ne j dziedzin y pr aw a nad innymi przypisy wać t a k d on i os łej roli, że prz y sł ania on tak ie f undamentalne prawa i woln ości jedn ostki , jak pra wo do są du ( … ) ” (skarga, ibi dem ) . OTK ZU A/2023 SK 8/20 poz. 93 13 6 .1. Z zarzuta mi skar ż ąc ego nie s posó b się zgodzić. Podniesione przezeń ar gument y z daj ą się s ug e r ować, że jedyn ą po dstawą r oz str zygni ę c ia jego sprawy podat ko wej , na k tó re j oparły się org an y po dat k owe i sąd y a dministra cy jne, był w yrok ska z ujący jego kontra henta za przest ępstwo wys taw ia nia tzw. pustych faktur , kt óry ch nabyw cą – co tr zeba podk re ślić – b y ł s k arżący. Tym cza sem ust a lenia prawo m ocnego skazującego wyrok u karnego s ą tylk o jednym z eleme ntów , kt óre b ierze pod uwag ę sąd admi nistracyjny, wydając rozstr zygnięcie w danej sp rawi e. Zgodni e bow iem z art . 133 § 1 p.p.s.a., są d a dm inistracy j ny wydaj e w yrok na pod- stawie akt spra wy. Z naczy to , że podstawą or zekania s ądu administr acyjnego jest mater iał z g romad zony przez organ administracji publicznej w toku całego postępowania toczącego s ię prze d org ana mi obydwu in st a n c ji (z o b. np . A. Ka ba t, komentarz do a rt . 13 3 , [w:] Prawo o postępowaniu pr zed są dami administracyjnymi. K omentarz , wy d. II, red. B. Dauter , A. K a- bat , M. Niezgó dka - M edek, opubl. L EX /el . 2021 ) i „ obejm uje pełne i dostateczn i e w nikliw e od nie s ienie się d o ro z p atrywanego stanu fakty cz n ego i praw n ego z u względnieniem racji podniesion ych pr ze z stronę skarżącą ” ( wyr ok NSA z 6 sierpnia 201 3 r., sygn . akt II FSK 2431/11 ) . Nie ulega zatem wąt pliwo ści, że sądy administracyjne nie ogra n iczają si ę je dyn ie do powtór zeni a ustal eń poczynionych w prawomocnym w yroku k arnym. P onadto należy prz ypom n ieć, ż e s ąd administracyjny jes t związany wyłącznie tr eścią sent encji p rawomocne- go wyroku wydan ego w postę powan iu karnym . Znacz y t o , że j est on upra w niony do ocen y – tak jak i i nnyc h dowod ów w sprawie – ustal eń sądu kar nego z a wart ych w uzasadnieniu wyro- ku. Uzasa dn ienie nie ma bowiem moc y wiążącej, ponieważ je st jedynie ilustracją docho dze- nia przez sąd do rozstrzygnięcia (zob . wyrok NSA z 25 lipca 2006 r. , sygn. akt I FSK 425/ 05 ) . Od n osząc się do roli art . 11 p.p .s.a . w poprze d zającym postępowanie sądowa dmi ni- stracyjn e postępowaniu administr a cyjnym , w yjaśnić n a leży , że w k.p.a. nie ma regulacji prawnej, z której wynik ałoby, że ustalenia dokonane w p ost ę powaniu są dowym stwierdzo ne praw o mocnym wyrokiem sądu wiążą organ administra c ji publicznej. W o r zecznictwie sąd ów ad ministracyj nych wprost w skazuje się jednak , że wyroki karne skazujące np. wspólników czy też kontrahentó w osoby będącej stro ną postęp owa nia muszą być brane przez org a ny pod uwagę ( i w konsekwencji przez s ąd administr a cyjny ) . Potencjaln ie może to b udzić pewne wątpliwo śc i, cz y na t ym etapie postępowania , ze względu na ograniczenie dowodowe wyni- kające z art . 1 1 p.p .s.a., są zachowane standardy p r awa do sąd u . W orzecznict wie sąd ó w ad- ministracyj nyc h jednoli cie preze ntowane jest stano w isko, ż e „ n ie oznac za to je dnak, iż ( … ) dołączenie [ wyroków karnych] do akt sprawy zwalnia organy z ob owiązku przeprowadzenia postę powania dowodowego ” (wyrok NSA z 26 lutego 2008 r., s yg n. akt I F SK 2 6 2/07 ) . P od- kreśla się t akże, że ustalenia c o do faktów zawarte w sentencji prawomocnego wyroku sądu wprawdz ie nie są przedmiotem postępowania dowodowego w sprawie , są wiążące dla organu a dministracji publicznej i nie podle g ają weryfik acji w odróżni eni u od innych faktów w postę- po waniu administracyjn y m , jednak m ogą być pr zedmiotem oceny ze względu na odmienność p ostępowania administracyjnego od postępowania są dowego (zob. wyrok NSA z 21 czer wc a 2007 r., sygn. akt II GSK 58/07 ) . „ Ogranicz ając w a rt. 1 1 ustawy [ p.p.s.a. ] związanie sądów administr acyjnych – a co za tym idzie , t akże o rganów administracji publicznej – je dynie do sentencji wyroku karnego skazującego, ustawodawca uczynił to nie bez po wodu, albowiem w ten właśnie sposó b pozostawi ł konieczn y or a z niezbędny orzecznictwu organów ad mini- stra cji margin es swobody w zakre sie groma dzenia i oc eny materiału dowodowego ” (wyrok NSA z 28 lutego 2023 r., sygn. akt II GSK 1271/19) . Trybunał podk reśla z ate m , że pośrednie s tosowanie art . 11 p.p .s.a . tak że pr ze z o rgany postę powania admini stracyjnego n ie p o woduje , że postępowanie dowo dow e na tym etapie staje się fikcją . Po pierw sze, pr zeciwne wniosk i w ynikają w prost z orzecznictwa s ądów administracyj nych . P o d rug ie, k.p.a. nakazuje orga- no m a dmi nistrac ji publicz ne j d ziałać zgodnie z prawem (zasada pra wo rządno ści, które j p ier- wotnym źródł em jest art . 7 Konst ytucji) , rozstrzygać wąt p liwości na korzyść stro ny, uwzględniać in teres społeczny i interes obywat eli, pr o wa dzić spraw ę sprawiedliw ie (zasa d a OTK ZU A/2023 SK 8/20 poz. 93 14 pogł ębia nia zaufan ia d o administracji publicznej), zapewnić stroni e i innym ucz estnikom po- stę p owa n ia czynny udział w nim (por. art . 6 - 1 6 k. p.a.). Kontrola p rzestrzegani a przez organy tych za sad w postę powaniu admini str acyjn ym dokonywan a jest przez sąd y a dministrac y jne. Po trzecie zaś, przyjęci e przez Trybunał K on st ytucyjny przy ocenie zgod ności zakwestiono- wanego przepisu z Konstytucją z ało żeni a , że organy administracji , dysponują c pr aw om o cny m skazujący m wyrok iem karny m, nie prowadzą postępowa n i a dowodowe g o , czy li n ie prze- strzegają zasad ogóln ych postępo wania adminis tracyjnego , stanowiłoby ap robatę przez Try- bun ał poglądu , że org any wł adzy p u bli cznej narusz ają wyraż oną w art. 7 K o n stytucji zasad ę praworzą dności , nakazującą im d zi ałanie na pods tawie i w gr an i cach pr awa . W tym świetle t wie rdzenia skarżące go , że „ n o rma prawn a wyni kaj ąca z art . 11 p.p.s.a. uniemożliwiła ( … ) prze prowadzenie jakic hko l wiek dowod ów ( … ) i dokonanie ic h oc e ny w zakre sie ust alenia, czy [o sk arż ony] sprzeda wał s karż ącemu t owary ” (sk arga , s. 9 ) nie m aj ą żadnego oparci a w treś ci normatywnej kwe s tionowanego przepi su. Zasada związania sąd ó w administracyjnych ustaleniami prawo moc nego skazuj ącego wyroku karnego wyda n ego w s prawi e innej osoby niż os k arżony nie narusza gwara ncji pr awa d o s ąd u wy n ikając ych z a rt . 45 ust. 1 Konstytucji . W sz czególności n ie p ozbaw ia prawa do wysł uchania i p ra wa do sprawiedliwego p rocesu – sk arżący w tok u prowadzon ego postępowania miał zag w arantowa- ną możliwość prezentowania dodatkowych dowodów pr zemawia jącyc h za zasa d nością je go s tanowiska , n atomiast ich nieuwzględnienie p r zez organy podatkowe i następnie sąd a dmini- stracyjny – jako sfera stosowani a pra wa – pozostaje poza kontrolą Try buna ł u Konstytucyjne- go . Nie ulega jednak , w ocenie Trybun ał u , wątpliw o ści , że s kar żąc e g o – podcza s prowadzo- ne go postępo wania sądowoa dministracy j nego i poprzedz ająceg o je postępowania podatkowe- go – obejmowały wszelkie gwaranc je wynikające z a rt. 45 ust. 1 K onst y tucji. Ś wiadczy o tym okoliczność, że w jego spra wie, w toku pos tępowania kon trol n ego p rz e pr o w adzono liczne czynno ści dowodow e , w tym ta k ż e w nio sko wan e przez skarżącego , i to w oparciu o te czyn- ności organy podatko we pr zyjęły, że dokonał on o b niżen ia poda tku n ależne go na podst awie tzw. pus tych faktur (zob. decyzja D yrek tora Urzę du Kont r ol i S ka rb ow ej w W. z 25 maja 2015 r., s. 28 i n.). 6 . 2. N iezależ nie od p ow yższej konkluzji , mając na uwadze charakter prawa do są du (zo b. uwagi zawarte w p k t. 4 , III cz . uzasadnienia ) , potenc jalną kolizj ę tego prawa z inny mi konstytucyjnymi warto ś c iami oraz s formuło wany przez sk arżącego zarzut na dmiernej inge- re ncji w jego prawo do sądu , Trybunał oce nił a rt . 11 p. p .s.a. także z punktu widzenia art . 31 u st. 3 Ko nstytucji. Nie ulega wątpli wo ś ci , że s pełn iona zos t ała form alna p rzesła nka dopuszcza lno ś ci o granicze ni a ko nstytucyjnyc h praw i wolności , tj. ograniczeni e zostało ustanow io ne w usta- wie. Analizując dop uszczal n o ś ć ograni czenia pra wa do s ądu z p erspektywy prze słank i przydatno ści, T ry bun a ł zwr ócił w pier wszej kolejnoś ci uwagę, że s karżący w swej a rg umen- tacji ca ł kow i cie pomi n ą ł ratio legi s wprowadzenia do system u prawnego art . 11 p.p.s.a. Tym- czasem z asad a związani a sądu administracyjnego skazującym wyrokiem sądu karnego został a ustan o wion a po to , b y uni k ać rozb ieżności w o rzecznictwie sądów karnych i innych w zwi ą z- ku z tak isto t ną kwestią, jak przypisanie określ onej osobie tego, że popełniła przestępstwo. Wiążąca w y powiedź w tej kwestii może pochodzić od sądu karnego i t akiej wypowiedz i in ne są dy n i e powinn y pod ważać , ani p onownie zajmować się badani em tych okolic z noś ci, które s ą istotne dla stwierdzenia, kto i jaki czyn zabroniony ustawą popełnił (zob. M. R omańsk a , komentarz d o art . 11 , [w:] Prawo o p os tępowa niu przed sądami administra cyjn ym i . K ome n- tarz , wy d . VI , red . T. Wo ś , Warsz awa 2016 ) . „ Związa n ie to został o wprowadzone , a by un ik- nąć sytu a cji, w któr ych na po dstawie tych samych s tan ów fak tycznych za padałyby ró ż ne OTK ZU A/2023 SK 8/20 poz. 93 15 orzeczenia w p ostępowaniu ka rnym i sądowo admi nis tracyjny m ” ( wyrok WSA w Ł odzi z 8 m ar ca 201 3 r. , sygn. ak t I SA/Ł d 100 2 /12 ). Rozw iązani e to eliminuje także potrzeb ę prowad zen ia podwójne go postępowania dowodowego w celu ustalenia tych samych faktów w różnych postępowaniach sądowych i w postępowaniu administ racyjnym. A rt . 11 p.p.s.a. słu ży więc tak ż e za pe wnieniu sp raw no- ś ci (e konomii) pos tęp ow ania. W ocen ie Trybu na łu, nie ulega w ątp liwości , że zak westi o n owana regulacja realizuje założone prze z us ta wod a wcę cele, spełnia jąc tym sam ym kr yter ium pr zydatności. An al izując kry terium ko niecznoś ci , Tryb unał po d kreśl ił, ż e a rt . 1 1 p .p.s. a. i statuow a- na w nim zasad a rozszer zon ej prawomocno śc i w yroków karn ych chron i ą konstytucyj ne war- to ści, tj. zasad ę pewności pra w a i s tab ilności orzeczeń są dowych, które mają swe źródło w wynik ającej z art . 2 Konsty tucji zasad zie demokr atycznego państw a p ra wnego. Ogran icz e- n ia w postępo waniu dowo dowym wynikaj ąc e z art . 11 p. p.s.a. są z at em niezbędne dla ochro- ny innych konstytucyjnyc h wartości . W kategoriach konstytucyjnych stabilność orzeczeń sądowych służy zapewnieni u bezpieczeństwa i po rządku publiczne go , t j. wartości wym ie ni o- n y c h w ar t . 31 us t. 3 Konstytucji ( zob. wyrok TK , sygn. SK 16/19 ) , których ochron a uspr a- w iedl iwia ograni czenie innego konstytucyjnego prawa – w tym wypadku pr awa do sądu . Try- b unał Konstytucyjny uz nał pr zy tym , że ce lu tego nie da s ię osiągnąć w żaden inn y sposób . T rybunał zwr ócił także uwagę, że sąd y administracyj n e nie mają wątpliwo ści, i ż a rt. 11 p.p.s.a. nie narusza prawa do sądu gwarantowane go w art. 45 Konstytucji . W wyro ku z 16 marca 2018 r . , sygn . akt I FSK 92 2 /16, NSA stwie rdził , że „ [p]rzeciw n i e wprowadzeni e do postępowań sądowych normy, która zapewnia poszanowanie prawomocnych wy r oków sądów właściwych w sprawach orzekania o popełnieniu przestępstwa i zapewnienie je dnolito- ści orzecznict wa sądowego w tym za k resie sprzyja realizacji zasady demokr a tycznego pań- s twa prawnego, wynikającej z art. 2 ustawy zasadnic zej ” . W świetle do tychcza s owych ustaleń przydatność i konie czność art. 11 p.p.s.a. w kwe- stionowanym zakresie dla realizacji założoneg o przez ustawodawcę c elu nie budziły wątpli- wości. P ozosta w a ł o więc jedyni e ocenić, czy nie odbyw a się to w sposób nadmiernie rygory- styczny , t j. czy s p ełniona jest przesłanka proporcjonalności sens u s tricto . Dokon ana pr zez Trybunał anal iza nor matywna i anal iza praktyki s tosowa n ia art . 11 p.p.s.a. na podstawie orzec z nictwa s ądów administracyjnych (zob. pkt 5, III cz. uzasadnieni a) , pot w ierdzają, że ogr a niczenie dowodowe wynikają c e z k westiono wane go przepisu, którego adres atem są sąd ad mi nistracyjny i – pośre dnio – organ adminis t racji publicznej , nie uniemoż- liwi ają s t ronie postępow an ia wn ioskowania o przeprowadz enie w toku post ępowani a a d mini- stracyjne go w szelkic h dowodów, które uzn a je ona za celowe do wykazania s w oich racji. A rt. 11 p.p.s. a. nie zwalnia także organu administracji pu blicznej z obo wiązku wszechstron- nego wyjaśnienia sp rawy, z god nie z zasad ami ogólnymi k.p.a. Kontrolę formaln ą w ty m za- kresie s prawuj e sąd administra cyjny , do którego s karga przysługuje st ron ie postęp owania admi ni stracyjneg o. Trybuna ł ponownie z wrócił u w a gę, że zasada związa nia sądu administr a- cyjnego prawo m ocnym skazującym wyro kiem karny m jest interpretowana rest rykcyjnie i wąsko – obejmu j e jedynie ustaleni a wyn ikają ce z sentencji ta k iego wyroku . Nie wią żą zatem są du (an i organu) ż adne inne rozstrzyg nięci a sądu karn ego ani rozstrzygnięcia wyda n e w in- nych pos tępo wania ch ni ż karne . Co więce j, nie ma ch arakter u wi ążąc ego uzasadnien ie s kazu- j ącego wyroku karnego. W tym więc zak resie organ dokonuje w pe łni samodzielnych u sta leń, respektują c p r zy tym zasady o góln e post ępowania administracyjnego. Zdani e m Trybunału za tem , zakw e stionow ana re g ul acja nie na kłada na obywate la nieproporcjo nalnyc h ci ężarów , któr e s ą nie do pogodzenia z reali zacją interesu pub liczne go wyrażonego w a rt . 11 p .p.s.a . Podsu mo wując, w ocenie Tr y b unał u , art . 11 p. p.s. a. spełnia ws zys t kie kryteria t estu pr oporcjo nalności . OTK ZU A/2023 SK 8/20 poz. 93 16 6 . 3 . Obszern a część u zasa dnienia skargi poświęc on a z osta ła porówn ani u tr eści art . 11 p.p .s.a. z je go odp o wiednikie m na gruncie procedury cywiln ej , art . 11 us tawy z dnia 17 listo- pada 1964 r. – K odeks postęp owania c yw i l nego (Dz. U. z 2021 r. poz. 1805, ze zm.; dalej: k.p.c. ) , zgodni e z k tórym „ [u] stalenia w y danego w postępowaniu ka rnym prawomocnego wyroku skazującego co do popełnienia przestę pstwa wiążą sąd w postępowaniu cywilnym [zdanie pi erwsze] . Jednakże os oba, któr a nie była osk a rżona, może po woływ a ć się w post ę- powaniu c yw ilnym na ws zelkie okoliczności w yłączające lub ogranicza jące jej odpowiedz ial- ność cywilną [zda nie drugie] ” . Zdaniem sk arżącego , „ [ p ] omimo te go , że w ustaw ie p.p.s.a. brakuje odp owied nika drugiego z d a nia art . 11 k .p.c., to z e w z ględ u n a : 1 ) fakt , że ustaw a p.p.s.a. by ła wzorowana na k.p. c . 2) zasady wykładni pra wa, w tym wykładni systemo wej 3) repre syjność prawa po datkowe g o – należałob y przy s t osowaniu instytucji związania pra- womocnym wyrokiem sądu k a r nego stosowa ć reguły wyk ład ni wy p racowa ne prz ez proce du rę cywil ną ” ( skarga, s. 10). O d n osząc się do tej argume ntacji, Trybunał z wrócił uwagę, że s karżący zdaje się nie z auw aż ać tego, i ż ograniczony zakres st osowan ia zasady związania sądu administracy jn e go wyrokiem karn ym w por ówn aniu z ident ycznie sformułow an ą zasadą w postępowaniu cywil- ny m wynika przede wszystki m ze specyfiki pos tępowan ia prz ed sądami admi nistracyjnymi, k t óre – c o do z asady – nie p rowadzą postępowania dowodowego , a więc są ograniczo ne w ustalaniu f aktó w , ja k rów nież n ie roz strzyg ają sprawy a dm inistrac y j nej co do isto ty , t z n. nie ingerują merytory cznie w treść s tos unku administracyjnoprawnego . Zasadniczo nie jest zatem możli we prowadzenie postępowania dowodowego przed sądem administracyj nym, który k ontro lę legalności o p iera na materiale dowodowym zgromadz onym w postępowaniu przed organem administracji wydającym zaskarżoną decyzję. N a podstaw ie art . 106 § 3 p. p.s.a. sądowi z urzędu lub na wniosek stron przysługuje w prawdzie uprawnienie (a nie ob- owiąze k) do przeprowadzeni a dowodów uzupełniających z dokumen tów, jeżeli jest to n i e- zbędne do wy jaśnienia istotnych wątpliwości i nie spowoduje nadmiernego przedłużenia po- stępowania w sprawie , jednak c elem postępowania dowodowego, o którym mowa w pow oła- nym przep isie , nie jest ponow n e ustalenie stanu faktycznego w sprawie administracyjne j , lecz wyłącznie ocena, czy organy administracji ustaliły ten stan zgodnie z przepisam i postępowa- nia administracyjnego , a w konsekwencji, czy dokonały prawidłowej subs umcji ustalo nego stanu faktyczne g o do dyspozycji określonych przepi sów prawa materialneg o (zob. wyrok NSA z 3 kwietni a 2019 r., sygn. akt II FSK 1259/17). A rt. 11 p.p .s.a. zat em, mimo po d obień- stwa do art. 11 k.p.c., pełni w post ępowaniu sądowoad ministrac yj nym odmien ną funk cję a ni- ż eli art. 11 k.p .c. w proc ed urze cywiln ej. Należy go więc r ozumieć w ten sposób, że zakazuje on sądowi podważania ustaleń organu administracji p ublicznej zgodnych z ustaleniami pra- womocnego wyroku skazującego oraz nakazuje a k ceptacj ę ustaleń org anu ad min istracyjneg o zgodn ych z usta le niami karne g o w yroku skazując e go (por. J. Drachal, J. Ja gielski, P . Go ł a- sz ewski , op. c i t. oraz p o w ołane tam orzeczni ctwo ). Wnioski wyciągane przez skarżą cego w tym zakresie są za tem nieup rawnion e , a za- pr ezentowana ar gumen t ac j a nie uc hyl a do mni e mania zgo dn ości art . 1 1 p.p .s.a . z art . 4 5 ust. 1 Konstytucji. Na m argin esie jedynie Trybunał z wraca uwag ę, że h ipotetyczn y wyr ok Trybun a- łu , uw zgl ędni ający zarzut y skarżącego , podwa żałby ustanowioną przez ust awodawc ę rol ę sądów admin i str acyjnych , b ę dących sądami prawa, a nie fa kt ów, oraz nar usza ł by prz yjętą przezeń koncep cję postępowania s ądowoadm i nistracyjn eg o , którego celem je st kontrol a wy- łącznie legalności dział ania organów ad mi nistracji publiczne j . 7 . Pods umo wując, art . 1 1 p .p. s.a . w za kresi e ws kazan ym w sente ncji niniejsze go wy- roku , jest zgodn y z art. 45 ust. 1 w zw i ązk u z art . 31 ust. 3 Konstytucji . OTK ZU A/2023 SK 8/20 poz. 93 17 Zdanie odrębne sędziego TK Michała Warcińskiego do wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 4 lipca 2023 r., sygn. akt SK 8/20 Na podstawie art. 106 ust. 3 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej: u.o.t.p.TK) zgłaszam zdanie odrębne do wyroku TK z dnia 4 lipca 2023 r. o sygn. akt SK 8/20. Postępowanie w tej sprawie podlegał o umorzeniu także w zakresie, w którym niniej- szy skład wydał wyrok. Powołany w tym o r zeczeniu wzorzec kontroli – art. 45 ust. 1 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji jest bowiem w sprawie wzorcem nieadekwatny m . Według utrwalonego orzecznictwa Trybunału prawo do sądu wyrażone w art. 45 ust. 1 Konstytucji obejmuje w szczególności : po pierw sze, prawo dostępu do sądu, a więc prawo do uruchomienia procedury przed sądem – organem właściwym, niezależnym, bezstronnym i niezawisłym; po drugie, prawo do odpowiedniego ukształtowania procedury sądowej, zgod- nie z wymaganiami sprawiedliwości oraz jawn ości; po trzecie, prawo do w yroku sądowego, a więc prawo do uzyskania wiążącego rozstrzygnięcia danej sprawy przez sąd (por. wyr o k i TK z : 9 czerwca 1998 r., sygn. K 28/97 , OTK ZU nr 4/ 1998, poz. 50; 16 marca 1999 r. , sygn. SK 19/98, OTK ZU nr 3/1999, poz. 36; 10 maja 2000 r., sygn. K 21/99, O TK ZU nr 4/2000, poz. 109 ; 31 marca 2005 r., sygn. SK 26/ 02 , OTK ZU nr 3/A/2005, poz. 29 ; 14 marca 2006 r., sygn. SK 4/05, OTK ZU nr 3/A/2006, poz. 29; 18 grudnia 2007 r., sygn. SK 54/ 05, OTK ZU nr 11/A/2007, poz. 158). Zgodnie z zaskarżonym art. 11 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami admini- stracyjnymi ustalenia wydanego w postępowaniu karnym prawomocnego wyroku skazujące- go co do popełnienia przestępstwa wiążą sąd administracyj n y. W skardze zarzucono przed- miotowi kontroli, że narusza prawo do sądu skarżącego przez uniemożliwienie mu zajęcia stanowiska co do ustaleń faktycznych prawomocnego wyroku skazującego nawet inną niż on osobę. Niezależnie bowiem od tego, czy wyrok taki dotyczy strony postępowania administra- cy j nego, ustalenia c o do popełnienia przestępstwa nie mogą być przez nią podważane w po- stępowaniu sądowoadministracyjnym. Zarzut skargi jest zatem zarz utem naruszenia prawa do bycia wysłuchanym w postępowaniu sądowym. W e dług ugruntowanego orzecznictwa Trybunału prawo to stanowi jeden z elementów prawa do sądu, a ściślej – prawa do sprawiedliwego procesu ( por. wyrok i TK z : 12 marca 2002 r., sygn. P 9/0 1 , OTK ZU nr 2/A/2002, poz. 14; 17 września 2002 r., sygn. SK 35/01 , OTK ZU nr 5/A/2002, poz. 60; 11 czerwca 2002 r., sygn. SK 5/02 , OTK ZU nr 4/A/2002, poz. 41 ). W jednym z orzeczeń Trybunał stwierdził, że zgodnie z wymaganiami sprawiedli- wości proceduralnej „uczestnicy postępowania muszą mieć realną możliwość przedstawienia swoich racji, a sąd ma obowiązek je rozważyć. Podstawą sądowego rozstrzygnięcia mogą być tylko takie okoliczności i dowody, do których mogli się ustosunkować uczestnicy postępowa- nia. Jest to zasada określana jako «prawo do wysłuchania»; przyjmuje się, iż w demokratycz- nym państwie prawnym pra w o do sądu nieuwzględni ające prawa do wysłuchania byłoby fik- cją” ( wyrok z 13 maja 2002 r., sygn. SK 32/01 , OTK ZU nr 3/A/2002, poz. 31 ). Powoływane w skardze konstytucyjne prawo do sądu jest w istocie prawem do sądu administracyjneg o. Jest zatem zdeterminowane u fundowanymi przez Konstytucję ustrojem, p ozycją oraz kompetencjami sądownictwa administracyjnego. Prawo do sądu administracyj- nego gwarantuje zatem tylko te prawa, które są objęt e konstytucyjnymi założenia mi sądow- nictwa administracyjnego. OTK ZU A/2023 SK 8/20 poz. 93 18 Sądownictwo administracyjne w Polsce ustanawia w szczególności art. 175 ust. 1 Konstytucji, zgodnie z którym wymiar sprawiedliwości w Rzeczypospoli tej Polskiej sprawują Sąd Najwyższy, sądy powszechne, sądy administracyjne oraz sądy wojskowe. W myśl art. 184 Konstytucji sądownictwo administracyjne sprawują Naczelny Sąd Administracyjny oraz inne sądy administracyjne. Z kolei art. 176 ust. 1 Konstytucji nakazuje co najmnie j dwu- instancyjność postępow ania także przed sądami administracyjnymi. Rudymentarny w niniejszej sprawie jest jednak zakres kompetencji sądów administra- cy jnych. Według powoływanego już art. 184 Konstytucji sądy administracyjne sprawuj ą, w zakresie określonym w ustawie, kontrolę działalności administracji publicznej. Przepis ten, wykładany w zgodzie z zasadą trójpodziału władz (art. 10 Konstytucji) , stanowi , że sądy ad- ministracyjne sprawują jedynie kontrolę legalności orzeczeń (decyzji) organów administracji publicznej . Nie mają kom petencji do rozstrzygania istot y spraw admini s tracyjnych , jak czyni ą to organ y administracji. Nie roztrząsają zasadności czy słu szności decyzji administracyjnych, ale kontrolują ich zgodność z prawem procesowy m oraz materialnym. W przeciwnym wy- padku sąd administracyjny pełniłby także funkcję organu władzy wykonawczej, naruszając przez to zasadę trójpodziału władz. Wskazany zakres kompetencji sądów administracyjnych determinuje konstytucyjny model postępowania przed nimi . W szczególności sąd administracyjn y nie może czynić wła- snych ustaleń stanu faktycznego, będącego podstawą kontrolowanej decyzji administracyjnej, a jedynie kontrolować, czy postępowanie organu administracji , wiodące do takich ustaleń , jest zgo dne z przepisami prawa. Prawo do sądu administracyjnego obejmuje zatem prawo do wy- słuchania, ale tylko w powyższym zakresie. Strona postępowania przed sądem ad m inistracyj- nym, z racji kompetencji tego sądu, nie może w ramach prawa do wysłuchania przedstawiać ze skutkiem prawnym swojej wersji stanu fakty cznego, stanowiącego podstawę decyzji admi- nistracyjnej. Może jedynie twierdzić i wskazywać dowody na poparcie takiego twierdzenia, że postępowanie organu administracji prowadzące do określonych ustaleń faktycz nych było nielegalne. Mając to na uwadze , należy stwierdzić , że niemoż ność podważenia ustaleń faktycz- nych prawomocnego wyroku skazującego jest wobec prawa do wysłuchania pr zez sąd admi- nistracyjny indyferentna, pozostaje bowiem poza ramami jego gwarancji. Powołany w skar- dze przedmiot kontroli nie może więc ani realizować prawa do wysłuchania , ani naruszać go, choćby nawet w zgodzie z wyrażoną w art. 31 ust. 3 Konstytucji zasadą proporcjonalności sensu largo . Zastosowany w niniejszym wyroku wzorzec kontroli jest zatem wobec przed- m iotu kontroli nieadekwatny, dlatego p ostępowanie przed Trybunałem tak że w tym zakresie należało umorzyć na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 u.o.t.p.TK. Z powyższych względów złożyłem niniejsze zdanie odrębne. Zdanie odrębne sędziego TK Andrzeja Zielonackiego do wyroku Trybu nału Konstytucyjnego z 4 lipca 202 3 r., sygn. akt SK 8 / 2 0 Na podstawie art. 106 ust. 3 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393) zgłaszam zda- nie odrębne do wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 4 lipca 202 3 r. ( sygn. SK 8 / 2 0 ) . OTK ZU A/2023 SK 8/20 poz. 93 19 I Nie zgadzam się z wydanym przez Trybunał Konstytucyjny rozstrzygnięciem . Uwa- żam, że w niniejszej sprawie należało orzec, iż art. 11 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu prz ed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r. poz. 259, ze zm. ; dalej: p.p.s.a. ) w zakresie, w jakim wiąże sądy administracyjne oraz organy administracyjne ( podatkowe ) również w sprawach innych osób niż oskarżony, przeciwko któremu zapadł prawomocny, skazujący wyrok w postępowaniu karnym lub karnym skarbowym, jest nie- z godny z art. 45 ust. 1 w związku z art. 2 Konstytucji. II W pierwszej kolejności uważam, że umorzenie postępowania odnośnie do art. 2 Kon- stytucji było błędne. W tym miejscu odsyłam do moich uwag poczynionych w punkcie II zdani a odrębn ego do wyroku TK z 22 czerwca 2022 r. o sygn. SK 32/19 (OTK ZU A/2022, poz. 53). Wskazany wzorzec w aspekcie zasad bezpieczeństwa prawnego oraz zaufania do państwa i stanowionego przez nie prawa – w szczególności w świetle wyroku pełnego składu z 8 grudnia 1999 r. o sygn. SK 19/99 (OTK ZU nr 7/1999, poz. 161) oraz wyroków z: 10 lip- ca 2000 r. o sygn. SK 21/99 (OTK ZU nr 5/2000, poz. 144), 14 września 2001 r. o sygn. SK 11/00 (OTK ZU nr 6/2001, poz. 166), 9 czerwca 2003 r. o sygn. SK 12/03 (OTK ZU nr 6/A/2003, poz. 51), 8 kwietnia 2014 r. o sygn. SK 22/11 (OTK ZU nr 4/A/2014, poz. 37) i 16 grudnia 2020 r. o sygn. SK 26/16 (OTK ZU A/2020, poz. 69) – mógł być wzorcem „sa- modzielnym” w niniejszej sprawie i jako taki mógł stanowić dla Trybunału nawet jedyny punkt odniesienia. Niemniej jednak skarżący wyraźnie na s. 15 - 16 powiązał ten przepis usta- wy zasadniczej z art. 45 ust. 1 Konstytucji i do tak określonego wzorca kontroli należało się odnieść . III Przechodząc już do oceny samego rozstrzygnięcia, muszę stwierdzić, że w niniejszej sprawie Trybunał usankcjonował przepis, który w istocie podważa sens postępowania dowo- dowego na etapie postępowania administracyjnego, które poprzedza procedowanie przed są- dem administracyjnym. Cóż z tego, że jednostka nieskazana w sprawie karnej lub karnej skarbowej może w postępowaniu administracyjnym dowodzić swoich racji i cóż z tego, że organ administracyjny nawet te racje mógłby hipotetycznie uwzględnić, przeprowadzając we własnym zakresi e postępowanie dowodowe, które potwierdzałoby stano wisko jednostki, jak i tak rozstrzygnięcie administracyjne w takiej sytuacji podlega uchyleniu. Uchyleniu, albo- wiem art. 11 p.p.s.a. zakazuje sądowi administracyjnemu brania pod uwagę okoliczności wy- łączających lub ogranic zających – ogólnie rzecz ujmując – odpowiedzialność administracyj- noprawną osoby, która nie była oskarżona; art. 11 w powiązaniu z art. 153 p.p.s.a. wymusza zaś – po uchyleniu rozstrzygnięcia administracyjnego przez sąd – na organie adminis tracyj- nym pominięcie własnych ustaleń odnośnie do o soby innej, niż oskarżona w postępowaniu karnym lub karnym skarbowym. Osoba nieoskarżona (nieskazana) nie ma żadnych gwarancji proceduralnych przed sądem administracyjnym, a tym bardziej przed organem administracyj- nym, gdyż automatycznie ustalenia wyroku karnego wydanego wobec innej osoby pełnią tu funkcję prejudykatu. Co istotne – inacz ej, aniżeli w postępowaniu cywilnym, gdyż tam art. 11 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego ( Dz. U. z 2019 r. poz. 1805, ze zm.; dalej: k.p.c.) w zdaniu drugim pozwala osobie nieoskarżonej w sprawie karnej na dowodzenie braku lub ograniczenia jej odpowiedzialności cywilnej. OTK ZU A/2023 SK 8/20 poz. 93 20 Argument, że postępowanie sądowoadministracyjne w Polsce przyjęło model kasato- ryjny, a przez to nie można byłoby art. 11 p.p.s.a. skonstruować, tak jak art. 11 k.p.c., jest chybiony; zgodnie z art. 184 Konstytucji sądy administracyjne działają na podstawie ustawy (ustrojodawca milczy, w jakim modelu sądowa kontroli administracj i ma się odbywać), co oznacza, że to od decyzji ustawodawcy zwykłego zależy model kontroli sądowoadministra- cyjnej ; w 2002 r. przyjęto model kasatoryjny, choć np. na podstawie art. 149 § 1b p.p.s.a., dodanego przez art. 1 pkt 40 lit. b ustawy z dnia 9 kwietnia 2015 r. o zmianie ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( Dz. U. poz. 658 ) , sąd administracyjny – w razie bezczynności organu administracyjnego – może orzec o istnieniu lub nieistnieniu uprawnienia lub obowiązku, jeżeli pozwala na to charakter sprawy oraz niebudzące uzasad- nionych wątpliwości okoliczności jej stanu faktycznego i prawnego . IV Podsumowując, art. 11 p.p.s.a. w obecnym brzmieniu – w mojej ocenie – narusza kon- stytucyjne prawo do sądu w państwie demokratycznym, albowiem pozbawia jednostkę prawa do rzetelnego rozpatrzenia jej sprawy – wprost na poziomie sądu administracyjnego, a po- średnio na poziomie organu administracyjnego. Prawo do s ądu – w pełnym jego konstytucyjnym wymiarze – nie może nigdy przybie- rać iluzorycznej fo rmy. Teoretyczna możliwość przedstawienia swoich racji czy powołania dowodów przez stronę nie czyni zadość normie zawartej w art. 45 ust. 1 Konstytucji (jak też wywodzonej z tego przepisu w powiązaniu z art. 2 ustawy zasadniczej), gdy i tak regulacja ustawowa – czyli art. 11 p.p.s.a. – nie daje sądowi administracyjnemu żadnego pola manewru przy rozstrzyganiu sprawy. Z powyższych przyczyn zdecydowałem się na zgłoszenie zdania odrębnego.