SK 87/19

O R Z E C Z N I C T W O TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria A Warszawa, dnia 13 lutego 2025 r. Pozycja 18 WYROK z dnia 29 stycznia 202 5 r. Sygn. akt S K 87 / 19 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Krystyna Pawłowicz – przewodniczący Stanisław Piotrowicz Jakub Stelina – sprawozdawca Rafał Wojciechowski Jarosław Wyrembak, po rozpoznaniu w trybie art. 92 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393), na posiedzeniu niejawnym w dniu 29 stycznia 202 5 r ., połączonych skarg konstytucyjnych: 1) M .J. o zbadanie zgodności: a) art. 123 § 2 oraz art. 398 23 § 2 zdanie drugie ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. z 2018 r. poz. 155, ze zm.) z art. 45 ust. 1 oraz art. 45 ust. 1 w związku z art. 2 Konstytucji, b) art. 175 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r. poz. 718, ze zm.) z art. 45 ust. 1, art. 45 ust. 1 w związku z art. 176 ust. 1, art. 176 ust. 1 w związku z art. 45 ust. 1 oraz art. 32 ust. 2 w związku z art. 45 ust. 1 Konstytucji, c) art. 258 § 1 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjny- mi z art. 45 ust. 1 oraz art. 45 ust. 1 w związku z art. 2 Konstytucji, 2) spółki [ … ] sp . z o.o. z siedzibą w T . o zbadanie zgodności art. 123 § 2 oraz art. 398 23 § 2 zdanie drugie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego z art. 10 ust. 2, art. 31 ust. 3 zdanie ostatnie, art. 32 ust. 2 w związku z art. 45 ust. 1, art. 45 ust. 1, art. 45 ust. 1 w związku z art. 2, art. 45 ust. 1 w związku z art. 190 ust. 5, art. 190 ust. 5, art. 190 ust. 5 w związku z art. 2, art. 190 ust. 5 w związku z art. 45 ust. 1 Konstytucji, o r z e k a: Art. 175 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r. poz. 935 , ze zm.) jest zgodny z art. 45 ust. 1 w związku z art. 176 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. OTK ZU A/2025 SK 87/19 poz. 18 2 Ponadto p o s t a n a w i a: umorzyć postępowanie w pozostałym zakresie. Orzeczenie zapadło większością głosów . U Z A S A D N I E N I E I 1. M .J. (dalej: skarżący) 5 listopada 2018 r. (data nadania) wniósł do Trybunału Kon- stytucyjnego skargę konstytucyjną, która (w zakresie, w jakim Trybunał Konstytucyjny nadał jej dalszy bieg) dotyczyła badania zgodności: a) art. 123 § 2 oraz art. 398 23 § 2 zdanie drugie ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. z 2018 r. poz. 155, ze zm.; dalej: k.p.c.) z art. 45 ust. 1 oraz art. 45 ust. 1 w związku z art. 2 Konstytucji, b) art. 175 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r. poz. 718, ze zm. ; dalej: p.p.s.a.) z art. 45 ust. 1, art. 45 ust. 1 w związku z art. 176 ust. 1 , art. 176 ust. 1 w związku z art. 45 ust. 1 oraz art. 32 ust. 2 w związku z art. 45 ust. 1 Konstytucji, c) art. 258 § 1 p.p.s.a. z art. 45 ust. 1 oraz art. 45 ust. 1 w związku z art. 2 Konstytucji. 1 .1. Skarga konstytucyjna została wniesiona na tle następującego stanu faktycznego. Postanowieniem z marca 2017 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze, po rozpatrze- niu zażalenia skarżącego na postanowienie Prezydenta Miasta z e stycznia 2017 r. w przed- miocie stanowiska wierzyciela dotyczącego zgłoszonych przez zobowiązanego (czyli skarżą- cego) zarzutów na postępowanie egzekucyjne, utrzymało je w mocy. Skarga na powyższe rozstrzygnięcie, którą wniósł skarżący, została odrzucona przez Wojewódzki Sąd Administracyjny (dalej: WSA) w postanowieniu z czerwca 2017 r. W piśmie z lipca 2017 r. skarżący wystąpił do WSA z wnioskiem „o ustanowienie pełnomocnika z urzędu celem zaskarżenia do NSA orzeczenia WSA z dnia 14 czerwca 2017 r.”. Postanowieniem z września 2017 r. referendarz sądowy WSA oddalił powyższy wniosek. W piśmie z października 2017 r. skarżący złożył skargę na postanowienie referenda- rza sądowego z września 2017 r. Postanowieniem z listopada 2017 r. WSA utrzymał zaskar- żone postanowienie w mocy. Na postanowienie WSA z listopada 2017 r. skarżący, w sporzą- dzonym przez siebie piśmie z grudnia 2017 r., złożył zażalenie. Postanowieniem z e stycznia 2018 r. WSA odrzucił zażalenie jako niedopuszczalne, albowiem obowiązujące przepisy pra- wa nie przewidywały możliwości złożenia zażalenia. W sporządzonym przez siebie piśmie z grudnia 2017 r. skarżący wniósł skargę kasa- cyjną na postanowienie WSA z czerwca 2017 r. Postanowieniem z marca 2018 r. WSA od- rzucił skargę kasacyjną, gdyż nie została ona sporządzona przez profesjonalnego pełnomoc- nika. Na postanowienie WSA z marca 2018 r. skarżący, w sporządzonym przez siebie piśmie z marca 2018 r., złożył zażalenie. Postanowieniem z maja 2018 r. WSA odrzucił zażalenie, ponieważ nie zostało ono sporządzone przez profesjonalnego pełnomocnika. Odpis tego orze- czenia został doręczony skarżącemu 12 czerwca 2018 r. W piśmie z czerwca 2018 r. skarżący wniósł do sądu rejonowego swojego miejsca zamieszkania wniosek o ustanowienie pełnomocnika z urzędu w celu wniesienia skargi kon- stytucyjnej na postanowienie WSA z maja 2018 r. Postanowieniem z lipca 2018 r. referendarz sądowy w sądzie rejonowym oddalił po- wyższy wniosek, uznawszy sytuację majątkową skarżącego za niewskazującą na konieczność OTK ZU A/2025 SK 87/19 poz. 18 3 uzyskania przez niego pomocy w ramach tzw. prawa ubogich. W piśmie z lipca 2018 r. skar- żący złożył skargę na powyższe postanowienie. Postanowieniem z 3 września 2018 r. S ąd R ejonowy w T . utrzymał w mocy zaskarżo- ne postanowienie z lipca 2018 r. Odpis tego orzeczenia został doręczony skarżącemu 27 września 2018 r. 1 .2. W skardze konstytucyjnej skarżący podniósł, że normy wywodzone z art. 123 § 2 k.p.c. oraz art. 258 § 1 p.p.s.a. naruszają prawo do sądu w zakresie, w jakim dotyczą orze- kania o prawach lub wolnościach konstytucyjnych (skorzystanie z prawa ubogich przy wnie- sieniu – odpowiednio – skargi konstytucyjnej albo skargi kasacyjnej) przez urzędników są- dowych. Zdaniem skarżącego, niezgodne z ustawą zasadniczą jest również „powierzenie funkcji odwoławczej temu samemu sądowi, który orzekał w sprawie po raz pierwszy”. Art. 175 § 1 p.p.s.a. skarżący zarzucił naruszenie prawa do sądu i prawa do dwuinstancyjnego postępowania, ponieważ przepis ten – wprowadzając przymus adwokacko - radcowski w po- stępowaniu przed sądem administracyjnym drugiej instancji – „faktycznie zamknął drogę sądową do instancji odwoławczej w sprawach «drobnych» w których wartość przedmiotu sporu jest niska”, gdyż „ [ k ] oszt skorzystania z usługi adwokackiej przekracza w sprawach drobnych koszt wartość przedmiotu sporu”. 2 . [ … ] spółka z o.o. z siedzibą w T . (dalej: spółka lub skarżąca spółka) 19 czerwca 2017 r. (data nadania) wniosła do Trybunału Konstytucyjnego skargę konstytucyjn ą , która ( w zakresie , w jakim Trybunał Konstytucyjny nadał jej dalszy bieg ) dotyczył a badania zgodności art. 123 § 2 oraz art. 398 23 § 2 zdanie drugie k.p.c. z art. 10 ust. 2, art. 31 ust. 3 zdanie ostatnie, art. 32 ust. 2 w związku z art. 45 ust. 1, art. 45 ust. 1, art. 45 ust. 1 w związku z art. 2, art. 45 ust. 1 w związku z art. 190 ust. 5, art. 190 ust. 5, art. 190 ust. 5 w związku z art. 2, art. 190 ust. 5 w związku z art. 45 ust. 1 Konstytucji. 2 .1. Skarga konstytucyjna została wniesiona na tle następującego stanu faktycznego . Skarżąca spółka, w piśmie skierowanym do s ądu rejonowego, wniosła o zmianę lub ustanowienie pełnomocnika z urzędu do sporządzenia i wniesienia skargi konstytucyjnej. Sąd rejonowy postanowieniem z marca 2017 r. oddalił wniosek o zmianę ustanowionego pełno- mocnika. Następnie, referendarz sądowy w s ądzie rejonowym postanowieniem z marca 2017 r. oddalił wniosek o ustanowienie nowego pełnomocnika. Na powyższe postanowienie skarżąca spółka złożyła skargę . Sąd rejonowy utrzymał w mocy zaskarżone postanowienie. 2 .2. Zdaniem skarżącej spółki , zaskarżone przepisy naruszają dyspozycję art. 32 ust. 1 Konstytucji, ponieważ odmiennie regulują prawo do obrony osób ubogich oraz osób, których majątek pozwala na opłacenie pełnomocnika z wyboru w celu wniesienia skargi kon- stytucyjnej. Spółka wskazała również, że „[o]soba posiadająca środki na ustanowienie pełno- mocnika może po prostu wnieść skargę, która zostanie rozpoznana przez Trybunał Konstytu- cyjny. Osoba uboga, która nie posiada środków na opłacenie pełnomocnika, poddana zostaje formie swoistego rodzaju kontroli prze [ z ] wniesienie skargi, która to kontrola dokonana zostaje przez osobę nie mającej statusu właściwego (…) dla skargi konstytucyjnej”. W piśmie procesowym z 30 listopada 2017 r. s karżąca spółka podniosła m.in. , że „urzędnik sądowy (który nie jest niezawisłym i bezstronnym sądem w rozumieniu A rt. 45 ust. 1 Konstytucji) może wydać orzeczenie w przedmiocie żądania strony określonego w Art. 123 § 1 KPC a orzeczenie tego urzędnika sądowego traktowane jest na podstawie Art. 398.23 § 2 KPC jako orzeczenie Sądu II instancji. Sąd I instancji orzekając bowiem w przedmiocie skargi na orzeczenie w/w urzędnika sądowego orzeka jako Sąd II instancji. (…) W konsekwencji uznać należy, że orzeczenie urzędnika z istoty rzeczy musi być trakto- OTK ZU A/2025 SK 87/19 poz. 18 4 wane jako orzeczenie S ą du I instancji, choć nie wydaje go osoba mająca jakiekolwiek cechy niezawisłego i bezstronnego sądu”. 3. W związku ze skargą skarżącego, w piśmie z 18 grudnia 2019 r. , stanowisko zajął Prokurator Generalny. W jego ocenie postępowanie podlega umorzeniu na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Try- bunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393, dalej: u.o.t.p.TK) ze względu na nie- dopuszczalność wydania orzeczenia. Zdaniem Prokuratora Generalnego, skarżący w ogólnie sformułowanym uzasadnieniu nie przywołał argumentów lub dowodów, które wskazywałyby na merytoryczną niezgodność art. 123 § 2 k.p.c. i art. 258 § 1 p.p.s.a. z art. 45 ust. 1 oraz art. 45 ust. 1 w związku z art. 2 Konstytu cji. W szczególności nie wyjaśnił dostatecznie, na czym niezgodność ta miałaby polegać. Ponadto skarżący, w opinii Prokuratora Generalnego, uzasadniając naruszenie 45 ust. 1 oraz art. 45 ust. 1 w związku z art. 2 Konstytucji przez za- kwestionowany art. 398 23 § 2 zdanie drugie k.p.c. , w ogóle nie odniósł się w treści uzasadnie- nia skargi do wskazanych wzorców kontroli. Niedostatecznie również wyjaśnił sposób naru- szenia wskazanych wzorców kontroli przez art. 175 § 1 p.p.s.a., ponieważ w tej części uza- sadnienia zabrakło precyzyjnego przedstawienia treści prawa wywodzonego z postanowień Konstytucji, które zdaniem skarżącego zostały naruszone przez zaskarżony przepis. Prokurator Generalny wskazał również na wyrok Try bunału Konstytucyjnego z 20 li - stopada 2019 r. o sygn. SK 6/18 (OTK ZU A/2019, poz. 62), w którym Trybunał orzekł m.in., że art. 123 § 2 k.p.c. w zakresie, w jakim przyznaje referendarzowi sądowemu prawo do orzekania w sprawie ustanowienia pełnomocnika z urzędu w postępowaniu przed Trybunałem Konstytucyjnym, jest zgodny z art. 45 ust. 1 Konstytucji oraz że art. 398 23 § 2 zdanie drugie k.p.c. w zakresie, w jakim wskazuje, że sąd rozpoznający skargę na postanowienie referenda- rza sądowego o odmowie ustanowienia adwokata lub radcy prawnego w postępowaniu przed Trybunałem Konstytucyjnym działa jako sąd drugiej instancji, jest zgodny z art. 45 ust. 1 i art. 78 Konstytucji. W ocenie Prokuratora Generalnego, nawet gdyby skarga konstytucyjna spełniła wymogi formalne, należałoby zbadać, czy nie zachodzi negatywna przesłanka proce- sowa wynikająca z zasady ne bis in idem w zakresie badania zgodności art. 123 § 2 oraz art. 398 23 § 2 zdanie drugie k.p.c. z art. 45 ust. 1 Konstytucji. 4. W pi smach z 30 grudnia 2019 r. oraz 5 marca 2020 r. Rzecznik Praw Obywatel- skich poinformował, że nie zgłasza udziału w niniejszym postępowaniu. 5. W piśmie z 11 marca 2020 r. Prokurator Generalny przedstawił swoje stanowisko w odniesieniu do skargi skarżącej spółki. W jego ocenie, postępowanie w zakresie badania zgodności art. 123 § 2 k.p.c. oraz art. 398 23 § 2 zdanie drugie k.p.c . , w brzmieniu obowiązują- cym do 6 listopada 2019 r., z art. 45 ust. 1 Konstytucji podlega umorzeniu, na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 3 u.o. t . p .TK, ze względu na zbędność wydania orzeczenia. W pozostałym zakresie postępowanie podlega umorzeniu, na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 u.o. t . p .TK, z uwagi na niedopuszczalność wydania orzeczenia. Prokurator Generalny zauważył, że skarżąca spółka nie przedstawiła uzasadnienia zarzutu naruszenia przez zaskarżone regulacje zasady niedyskryminacji wywodzonej z art. 32 ust. 2 Konstytucji. W uzasadnieniu skargi, zdaniem Prokuratora Generalnego, zabrakło rów- nież określenia, która z zasad pochodnych, wywodzonych z art. 2 Konstytucji, została naru- szona i w jaki sposób doszło do tego naruszenia. W ocenie Prokuratora Generalnego w trybie skargi konstytucyjnej nie może stanowić wzorca kontroli przywołany przez skarżącą spółkę art. 10 ust. 2 Konstytucji, który wyraża zasadę ustrojową. Takim wzorcem kontroli nie może być również wskazany w petitum skargi art. 190 ust. 5 Konstytucji „określający sposób «za- padalności» orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego”. Odnosząc się natomiast do zarzutu naru- OTK ZU A/2025 SK 87/19 poz. 18 5 szenia art. 31 ust. 3 zdanie ostatnie Konstytucji, powołanego jako samodzielny wzorzec kon- troli, Prokurator Generalny stwierdził, że ów wzorzec z jednej strony nie został powiązany z konkretnym prawem podmiotowym skarżącej spółki, z drugiej zaś skarżąca spółka nie uza- sadniła sposobu naruszenia istoty jej praw konstytucyjnych. Prokurator Generalny podniósł również, że 20 listopada 2019 r. Trybunał Konstytu- cyjny, ze skargi skarżącej spółki, wydał wyrok o sygn. SK 6/18, w którym rozpoznał jedno- znacznie zarzuty skierowane wobec art. 123 § 2 i art. 398 23 § 2 zdanie drugie k.p.c . w zakresie dotyczącym przyznania pomocy prawnej z urzędu w celu sporządzenia skargi konstytucyjnej, uznając te przepisy za zgodne z art. 45 ust. 1 Konstytucji. Prokurator stwierdził zatem, że procedowanie w niniejszej sprawie skargi konstytucyjnej opartej na tych samych zarzutach jest niecelowe. 6. W piśmie z 23 grudnia 2020 r. stanowisko w imieniu Sejmu zajął Marszałek Sej- mu, wnosząc o umorzenie postępowania na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 i 3 u.o.t.p.TK ze względu na niedopuszczalność i zbędność wydania wyroku. W ocenie Sejmu, spośród przywołanych przez skarżącą spółkę wzorców kontroli je- dynym dopuszczalnym w trybie skargi konstytucyjnej i jednocześnie adekwatnym do podno- szonych problemów konstytucyjnych jest art. 45 ust. 1 Konstytucji statuujący prawo do sądu w aspekcie prawa do rozpoznania sprawy przez sąd jako organ o konstytucyjnie określonej charakterystyce. Jednocześnie Sejm zauważył, że skarżąca spółka w wyroku o sygn. SK 6/18 otrzymała już „wypowiedź orzeczniczą Trybunału Konstytucyjnego rozstrzygającą w sposób powszechnie obowiązujący i ostateczny wątpliwości konstytucyjne co do zgodności zaskar- żonych przepisów z art. 45 ust. 1 Konstytucji”, co oznacza ziszczenie się ujemnej przesłanki procesowej res iudicata w zakresie oceny zgodności art. 123 § 2 oraz art. 398 23 § 2 zdanie drugie k.p.c. ( w brzmieniu obowiązującym do 6 listopada 2019 r. ) z art. 45 ust. 1 Konstytucji. W odniesieniu do skargi skarżącego , Sejm podniósł na wstępie , że skarżący, przywo- łując rozmaite konfiguracje wzorców kontroli, nie wyjaśnił w uzasadnieniu przyczyn zasto- sowania takiego zabiegu, jak również nie wskazał argumentacji na uzasadnienie tak stawia- nych zarzutów. Skarżący nie uzasadnił w sposób dostateczny zarzutu naruszenia przez art. 175 § 1 p.p.s.a . zasady dwuinstancyjności postępowania sądowego ani konstytucyjnego prawa do sądu, które stanowi wzorzec pomocniczy względem zasady dwuinstancyjności (art. 176 ust. 1 w związku z a r t. 45 ust. 1 Konstytucji). Sejm podniósł przy tym, że art. 176 ust. 1 Konstytucji nie kreuje prawa podmiotowego strony i nie może zostać powołany jako wzorzec w skardze konstytucyjnej. Uzasadnienie zarzutu niekonstytucyjności art. 258 § 1 p.p.s.a. również nie spełnia wymogów prawidłowego uzasadnienia zarzutu podnoszonego w ramach skargi konstytucyjnej. Trudno jest , zdaniem Sejmu, przyporządkować w sposób jednoznaczny i niebudzący wątpliwości konkretne fragmenty wywodu skarżącego do po- szczególn ych zarzut ów . Nawet w w ypadku potraktowania wywodów skarżącego jako łączne uzasadnienie zarzutów niekonstytucyjności przepisów przyznających referendarzom sądo- wym kompetencje orzecznicze zarówno w postępowaniu cywilnym (art. 123 § 2 k.p.c.), jak i sądowoadministracyjnym (art. 258 § 1 p.p.s.a.) , to różnice w statusie prawnym asesorów sądowych oraz referendarzy sądowych sprawiają, że przywołane przez skarżącego w skardze wypowiedzi Trybunał u Konstytucyjnego wydają się być nieadekwatne w kontekście statusu prawnego referendarzy sądowych. Sejm zauważył również, że w wyroku o sygn. SK 6/18 Trybunał dokonał oceny kon- stytucyjności art. 123 § 2 oraz art. 398 23 § 2 zdanie drugie k.p.c. ( w brzmieniu obowiązują- cym do 6 listopada 2019 r. ) z art. 45 ust. 1 Konstytucji, a zatem w tym zakresie skargi skarżą- cego zachodzi negatywna przesłanka procesowa ne bis in idem. OTK ZU A/2025 SK 87/19 poz. 18 6 II Zgodnie z art. 92 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2 393) Trybunał mo- że rozpoznać skargę konstytucyjną na posiedzeniu niejawnym, jeżeli pisemne stanowiska wszystkich uczestników postępowania oraz pozostałe dowody zgromadzone w sprawie sta- nowią wystarczającą podstawę do wydania orzeczenia. Trybunał Konstytucyjny uznał, że w niniejszej sprawie przesłanka ta została spełnio- na. III Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje: 1. Przedmiot zaskarżenia. Kontrola konstytucyjności w niniejszej sprawie została zainicjowana skargami konsty- tucyjnymi: spółki [ … ] sp . z o.o. (dalej: spółka lub skarżąca spółka) oraz M .J. (dalej: skarżą- cy), które ze względu na tożsamość przedmiotową zostały przekazane do wspólnego rozpo- znania w zakresie następujących przepisów: 1) art. 123 § 2 i art. 398 23 § 2 zdanie drugie ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Ko- deks postępowania cywilnego ( ówcześnie Dz. U. z 2018 r. poz. 1 55 , ze zm., obecnie: Dz. U. z 202 4 r. poz. 15 68 ; dalej: k.p.c.); 2) art. 175 § 1 oraz art. 258 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępo- waniu przed sądami administracyjnymi ( ówcześnie Dz. U. z 2016 r. poz. 718, ze zm., obec- nie: Dz. U. z 2024 r. poz. 935, ze zm. ; dalej: p.p.s.a.). Zaskarżone przepisy procedury cywilnej dotyczą uprawnienia referendarza sądowego do orzekania w przedmiocie ustanowienia pełnomocnika z urzędu do sporządzenia i wniesie- nia skargi konstytucyjnej (art. 123 § 2 k.p.c . ) oraz kwestii rozpatrywania skarg na postano- wienia referendarza sądowego w przedmiocie ustanowienia lub odmowy ustanowienia pełnomocnika z urzędu przez sąd (art. 398 23 § 2 zdanie drugie k.p.c. w brzmieniu obowiązu- jącym do 6 listopada 2019 r.). Z askarżone przepisy procedury sądowoadministracyjnej obej- mują z kolei kwestie przymusu adwokacko - radcowskiego w odniesieniu do skargi kasacyjnej w postępowaniu przed Naczelnym Sądem Administracyjnym (art. 175 § 1 p.p.s.a.) oraz uprawnienia referendarza sądowego do orzekania w przedmiocie ustanowienia pełnomocnika z urzędu do sporządzenia i wniesienia skargi kasacyjnej do Naczelnego Sądu Administracyj- nego (art. 258 § 1 p.p.s.a.). 2. Dopuszczalność merytorycznego rozpoznania sprawy. Przed przystąpieniem do oceny konstytucyjności zaskarżonych przepisów Trybunał miał obowiązek zbadać, czy wniesione skargi konstytucyjne spełniały wszystkie wymagania formalne warunkujące ich merytoryczne rozpoznanie. N a każdym etapie postępowania skar- gowego niezbędna jest bowiem kontrola, czy nie zachodzi któraś z ujemnych przesłanek wy- dania wyroku, powodująca konieczność umorzenia postępowania w całości lub w części. Co więcej, zakończenie etapu wstępnego rozpoznania skargi konstytucyjnej nie wyklucza dalszej oceny formalnych warunków jej wniesienia na kolejnym etapie postępowania. W szczególno- ści „[p]ostanowienie o przekazaniu skargi konstytucyjnej do rozpoznania przez odpowiedni skład Trybunału nie przesądza więc ostatecznie o dopuszczalności jej merytorycznego rozpa- trzenia. Trybunał ma obowiązek ustalania na każdym etapie postępowania, czy merytoryczna ocena zarzutów określonych w badanej skardze konstytucyjnej jest w ogóle dopuszczalna (…). Trybunał rozpoznając sprawę nie jest związany stanowiskiem zajętym w zarządzeniu OTK ZU A/2025 SK 87/19 poz. 18 7 lub postanowieniu zamykającym wstępne rozpoznanie (…). Kontrolując istnienie pozytyw- nych oraz brak ujemnych przesłanek procesowych Trybunał może także dojść do wniosków odmiennych niż te, które zostały uprzednio wyrażone w postanowieniu wydanym na etapie wstępnego rozpoznania konkretnej skargi konstytucyjnej” (postanowienie TK z 18 grudnia 2019 r., sygn. SK 71/19, OTK ZU A/2020, poz. 2). 2.1. Po pierwsze, zasadą w postępowaniu przed Trybunałem Konstytucyjnym jest ba- danie przepisów obowiązujących, a zatem w brzmieniu aktualnym na dzień wydania orzecze- nia. Co do zasady zatem Trybunał Konstytucyjny umarza postępowanie, jeżeli akt normatyw- ny w zakwestionowanym zakresie utracił moc obowiązującą przed wydaniem orzeczenia przez Trybunał , stosownie do art. 59 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organi- zacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym ( Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej: u.o.t.p.TK). W yjątkiem, kiedy w opisywanym wyżej wypadku nie dochodzi do umo- rzenia postępowania przez Trybunał , jest sytuacja, w której wydanie orzeczenia w postępo- waniu zainicjowanym skargą konstytucyjną jest konieczne dla ochrony konstytucyjnych wol- ności i praw (art. 59 ust. 3 u.o.t.p.TK). Trybunał Konstytucyjny dostrzegł, że zaskarżony art. 398 23 § 2 zdanie drugie k.p.c. został znowelizowany 7 listopada 2019 r., a zatem po wniesieniu skarg konstytucyjnych na- dano mu całkowicie nową treść, dotychczasową przenosząc (w nowej redakcji) do art. 398 23 § 3 k.p.c. ( zob. art. 1 pkt 148 ustawy z dnia 4 lipca 2019 r. o zmianie ustawy – Kodeks postę- powania cywilnego oraz niektórych innych ustaw, Dz. U. poz. 1469). W rezultacie, kwestio- nowane zasady orzekania przez sąd rejonowy jako sąd drugiej instancji w sprawie skarg na postanowienia referendarzy w sprawach dotyczących przyznawania pomocy prawnej z urzędu w obecnym stanie prawnym są zawarte w innych jednostkach redakcyjnych niż wskazane w skargach konstytucyjnych. Pomimo omówionych zmian prawnych, Trybunał uznał na tym etapie weryfikacji, że kontrola zaskarżonego art. 398 23 § 2 zdanie drugie k.p.c. – w brzmieniu obowiązującym do 6 listopada 2019 r. może być dopuszczalna, ponieważ podniesione pro- blemy konstytucyjne w praktyce dotyczą nadal materialnie obowiązujących (lecz już na mocy innych przepisów) zasad korzystania z istotnych praw konstytucyjnych, w tym zwłaszcza wynikającego z art. 45 ust. 1 Konstytucji prawa do sądu ( zob. wyrok TK z 20 listopada 2019 r., sygn. SK 6/18, OTK ZU A/2019, poz. 62 ). 2.2. Trybunał Konstytucyjny zwrócił szczególną uwagę, że s karga konstytucyjna jest środkiem ochrony konstytucyjnych wolności lub praw , a p rzesłanki jej wniesienia oraz mery- torycznego rozpoznania zostały uregulowane w art. 79 ust. 1 Konstytucji, a uszczegółowione w art. 53 u.o.t.p.TK. Zgodnie z art. 79 ust. 1 Konstytucji, każdy, czyje konstytucyjne wolno- ści lub prawa zostały naruszone, ma prawo – na zasadach określonych w ustawie – wnieść skargę do Trybunału Konstytucyjnego w sprawie zgodności z Konstytucją ustawy lub innego aktu normatywnego, na podstawie którego sąd lub organ administracji publicznej orzekł osta- tecznie o jego wolnościach lub prawach albo o jego obowiązkach określonych w Konstytucji. Trybunał Konstytucyjny wielokrotnie w swoim orzecznictwie zwracał uwagę na trzy prze- słanki warunkujące wniesienie i merytoryczne rozpoznanie skargi, które mają konstytutywne znaczenie. „Pierwsza, to naruszenie określonych w Konstytucji wolności lub praw, których podmiotem jest skarżący. Druga dotyczy uzyskania ostatecznego orzeczenia sądu lub organu administracji publicznej rozstrzygającego o tych wolnościach lub prawach skarżącego. Trze- cia natomiast wymaga wykazania, że to ustawa lub inny akt normatywny, będące podstawą ostatecznego orzeczenia wydanego w sprawie skarżącego, stanowią źródło naruszenia jego wolności lub praw” (postanowienie TK z 28 stycznia 2015 r., sygn. SK 15/14, OTK ZU nr 1/A/2015, poz. 10). OTK ZU A/2025 SK 87/19 poz. 18 8 Skuteczne wszczęcie kontroli konstytucyjności w trybie skargi konstytucyjnej wyma- ga zatem wskazania wzorców kontroli wyrażających konstytucyjnie gwarantowane wolności lub prawa podmiotowe. 2.3. Skarżąca spółka w skardze konstytucyjnej (w zakresie, w jakim Trybunał nadał dalszy bieg skardze) poddała ocenie Trybunału Konstytucyjnego art. 123 § 2 oraz art. 398 23 § 2 zdanie drugie k.p.c. (w brzmieniu obowiązującym do 6 listopada 2019 r.) , wskazując, co trafnie zauważył Sejm, liczne wzorce kontroli w różnych konfiguracjach, których dopusz- czalność wymaga szczegółowego przeanalizowania (art. 10 ust. 2, art. 31 ust. 3 zdanie ostat- nie, art. 32 ust. 2 w związku z art. 45 ust. 1, art. 45 ust. 1, art. 45 ust. 1 w związku z art. 2, art. 45 ust. 1 w związku z art. 190 ust. 5, art. 190 ust. 5, art. 190 ust. 5 w związku z art. 2, art. 190 ust. 5 w związku z art. 45 ust. 1 Konstytucji) . Wskazany jako wzorzec kontroli art. 10 ust. 2 Konstytucji wymienia organy wchodzą- ce w skład władzy ustawodawczej, wykonawczej i sądowniczej. Przepis ten nie wyraża kon- stytucyjnie gwarantowanych praw podmiotowych czy wolności, a zatem nie może stanowić samodzielnego wzorca kontroli w trybie skargi konstytucyjnej. Przywołany art. 190 ust. 5 Konstytucji określa natomiast sposób procedowania przez Trybunał Konstytucyjny, wskazując, że orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego zapadają większością głosów. Przepis ten nie może zatem stanowić samodzielnego wzorca kontroli w trybie skargowym, ponieważ nie wyraża żadnej wolności czy prawa podmiotowego. Skar- żąca spółka przywołała ten przepis nie tylko jako samodzielny wzorzec kontroli, lecz także ujęty związkowo w różnych konfiguracjach, tj. 190 ust. 5 w związku z art. 2, art. 190 ust. 5 w związku z art. 45 ust. 1, czy art. 45 ust. 1 w związku z art. 190 ust. 5. Skarga konstytucyjna nie zawierała jednak uzasadnienia w tym zakresie. Skarżąca spółka jako samodzielny wzorzec kontroli wskazała również art. 31 ust. 3 zdanie drugie K onstytucji . Przepis ten nie został jednak powiązany z konkretnym prawem podmiotowym skarżącej spółki. Trybunał przypomniał w tym miejscu, że zarzut naruszenia zasady proporcjonalności ograniczeń w korzystaniu z konstytucyjnych praw i wolności wyra- żonej w art. 31 ust. 3 ustawy zasadniczej zawsze musi być uzupełniony o wskazanie konkret- nej wolności lub konkretnego prawa mających normatywną postać konstytucyjnego prawa podmiotowego. „Treść art. 31 ust. 3 Konstytucji wskazuje na zasadę ochrony w demokra- tycznym państwie takich wartości jak: bezpieczeństwo państwa, porządek publiczny, ochrona środowiska, zdrowia i moralności publicznej oraz wolności i prawa innych osób. Wartości te są zarazem miernikiem zasadności ograniczeń w zakresie korzystania z konstytucyjnych wol- ności i praw. Z tak wyraźnego sformułowania cytowanego przepisu wynika wprost niezbęd- ność wskazania prawa lub wolności konstytucyjnej, której nadmierne, nieproporcjonalne ograniczenia podnosi skarżący, co pozwalałoby Trybunałowi Konstytucyjnemu na dokonanie oceny zasadności wskazanych ograniczeń w płaszczyźnie art. 31 ust. 3 Konstytucji” (posta- nowienie pełnego składu TK z 23 stycznia 2002 r., sygn. Ts 105/00, OTK ZU nr 1/B/2002, poz. 60). Skarżąca spółka jako wzorzec kontroli wskazała również art. 32 ust. 2 w związku z art. 45 ust. 1 Konstytucji. Skarga konstytucyjna nie zawierała jednak uzasadnienia narusze- nia zasady niedyskryminacji wywodzonej z art. 32 ust. 2 Konstytucji, także w powiązaniu z art. 45 ust. 1 Konstytucji. Odnosząc się natomiast do powołanego art. 2 Konstytucji jako wzorca pomocniczego do art. 45 ust. 1 Konstytucji , Trybunał stwierdził, że dopuszczalne jest wprawdzie odwołanie się w skardze konstytucyjnej do zasad wyrażonych w art. 2 Konstytucji dla uzupełnienia lub wzmocnienia argumentacji dotyczącej naruszenia praw i wolności statuowanych w innym przepisie konstytucyjnym, jednakże w uzasadnieniu skargi zabrakło jakiegokolwiek wyja- śnienia , w jaki sposób doszło do tego naruszenia . Biorąc pod uwagę powyższe rozważania, OTK ZU A/2025 SK 87/19 poz. 18 9 Trybunał Konstytucyjny stwierdził , że jedynym prawidłowo przywołanym przez skarżącą spółkę wzorcem kontroli w trybie skargi konstytucyjnej był art. 45 ust. 1 Konstytucji . 2. 3 . 1 W tym miejscu należy odnotować , że w wyroku o sygn. SK 6/18 , w sprawie ze skargi skarżącej spółki , Trybunał Konstytucyjny dokonał już oceny zaskarżon ych art. 123 § 2 oraz art. 398 23 § 2 zdanie drugie k.p.c. (w brzmieniu obowiązującym do 6 listopada 2019 r. ) z art. 45 ust. 1 Konstytucji, orzekając, że art. 123 § 2 k.p.c., „ w zakresie, w jakim przyznaje referendarzowi sądowemu prawo do orzekania w sprawie ustanowienia pełnomocnika z urzę- du w postępowaniu przed Trybunałem Konstytucyjnym, jest zgodny z art. 45 ust. 1 Konstytu- cji ” , oraz że art. 398 23 § 2 zdanie drugie k.p.c. (w brzmieniu obowiązującym do 6 listopada 2019 r.) , „ w zakresie, w jakim wskazuje, że sąd rozpoznający skargę na postanowienie refe- rendarza sądowego o odmowie ustanowienia adwokata lub radcy prawnego w postępowaniu przed Trybunałem Konstytucyjnym działa jako sąd drugiej instancji, jest zgodny z art. 45 ust. 1 i art. 78 Konstytucji ” . W ymaga zatem rozważenia, czy w analizowanej skardze konstytucyjnej nie zachodzi ujemna przesłanka procesowa w postaci res iudicata. Niedopuszczalność wydania orzeczenia ze względu na zasadę res iudicata występuje w sytuacjach, w których zaskarżony przepis był już wcześniej przedmiotem rozstrzygnięcia Trybunału Konstytucyjnego, a postępowanie zo- stało zainicjowane przez ten sam podmiot. Niezbędne jest zatem występowanie tożsamości zarówno przedmiotowej, jak i podmiotowej rozpatrywanej sprawy. Co do zasady przyjmuje się, że w wypadku stwierdzenia występowania negatywnej przesłanki wydania orzeczenia w postaci res iudicata Trybunał Konstytucyjny wydaje postanowienie o umorzeniu postępo- wania ze względu na niedopuszczalność wydania wyroku (art. 59 ust. 1 pkt 2 u.o.t.p.TK) – zob. postanowienie TK z 15 grudnia 2020 r., sygn. SK 80/19 ( OTK ZU A/2020, poz. 72 ) . W wyroku o sygn. SK 6/18 Trybunał Konstytucyjny rozpoznał już zarzuty skarżącej spółki skierowane względem art. 123 § 2 oraz art. 398 23 § 2 zdanie drugie k.p.c. (w brzmieniu obowiązującym do 6 listopada 2019 r. ) w zakresie dotyczącym przyznawania pomocy z urzę- du w celu sporządzenia skargi konstytucyjnej, oceniając te przepisy jako zgodne z art. 45 ust. 1 Konstytucji. Jak słusznie zauw a żył Sejm, analizowana skarga konstytucyjna skarżącej spółki zawiera ła wprawdzie dodatkowe wzorce kontroli, które nie były przedmiotem roz- strzygnięcia trybunalskiego w wyroku o sygn. SK 6/18, jednakże są to wzorce, które nie mo- gły być skutecznie powoływane w trybie skargowym (art. 10 ust. 2 i art. 190 ust. 5 Konstytu- cji) lub zostały podniesione w sposób nieprawidłowy (art. 31 ust. 3 zdanie drugie, art. 32 ust. 2 Konstytucji) . Mając na względzie, że jedynym prawidłowo przywołanym przez skarżą- cą spółkę wzorcem kontroli w trybie skargi konstytucyjnej był art. 45 ust. 1 Konstytucji , a s karżąca spółka otrzymała już w wyroku o sygn. SK 6/18 wypowiedź orzeczniczą Trybuna- łu, która w sposób ostateczny rozstrzygnęła wątpliwości konstytucyjne co do zgodności art. 123 § 2 oraz art. 398 23 § 2 zdanie drugie k.p.c. (w brzmieniu obowiązującym do 6 listopa- da 2019 r. ) z art. 45 ust. 1 Konstytucji , Trybunał Konstytucyjny stwierdził wystąpienie ujem- nej przesłanki procesowej w postaci res iudicata w tym zakresie. Biorąc pod uwagę powyższe ustalenia, Trybunał uznał , że postępowanie w sprawie skargi skarżącej spółki w zakresie badania zgodności art. 123 § 2 oraz art. 398 23 § 2 zdanie drugie k.p.c. (w brzmieniu obowiązującym do 6 listopada 2019 r.) z art. 10 ust. 2, art. 31 ust. 3 zdanie ostatnie, art. 32 ust. 2 w związku z art. 45 ust. 1, art. 45 ust. 1, art. 45 ust. 1 w związku z art. 2, art. 45 ust. 1 w związku z art. 190 ust. 5, art. 190 ust. 5, art. 190 ust. 5 w związku z art. 2, art. 190 ust. 5 w związku z art. 45 ust. 1 Konstytucji podlega ło umorzeniu ze względu na niedopuszczalność wydania wyroku. 2.4. Skarżący w skardze konstytucyjnej (w zakresie, w którym Trybunał Konstytucyj- ny nadał jej dalszy bieg) poddał ocenie Trybunału zgodność art. 175 § 1 p.p.s.a. z art. 45 OTK ZU A/2025 SK 87/19 poz. 18 10 ust. 1, art. 45 ust. 1 w związku z art. 176 ust. 1, art. 176 ust. 1 w związku z art. 45 ust. 1 oraz art. 32 ust. 2 w związku z art. 45 ust. 1 Konstytucji , a także art. 258 § 1 p.p.s.a . z art. 45 ust. 1 oraz art. 45 ust. 1 w związku z art. 2 Konstytucji , jak również art. 123 § 2 i art. 398 23 § 2 zda- nie drugie k.p.c . z art. 45 ust. 1 oraz art. 45 ust. 1 w związku z art. 2 Konstytucji. 2.4.1. W piśmie procesowym z 6 czerwca 2019 r. skarżący wskazał, że orzeczeniem wydanym na podstawie art. 258 § 1 p.p.s.a., zgodnie z którym czynności w zakresie przyzna- nia prawa pomocy wykonuje referendarz sądowy, było postanowienie referendarza sądowego WSA w K . z 14 września 2017 r. (sygn. akt [ … ] ). Dodał również, że od wydanego orzeczenia wniósł środek odwoławczy, który postanowieniem z 19 stycznia 2018 r. został odrzucony przez WSA w K . Jednocześnie w tym piśmie skarżący podniósł, że wyczerpał przysługujące mu środki prawne, a ostatecznym orzeczeniem w rozumieniu art. 53 ust. 2 pkt 2 u.o.t.p.TK „ było postanowienie z dnia 12 czerwca 2018 r. ”. Na wstępie, Trybunał Konstytucyjny podkreślił, że postępowanie w sprawie przyzna- nia prawa pomocy jest postępowaniem wpadkowym, a zarazem odrębnym od postępowania zakończonego orzeczeniem odrzucającym skargę kasacyjną. W niniejszej sprawie k westie dotyczące prawa pomocy były przedmiotem postępowania zakończonego prawomocnym po- stanowieniem WSA w K . z 16 listopada 2017 r. (sygn. akt [ … ] ) utrzymującym w mocy po- stanowienie starszego referendarza sądowego WSA w K . z 14 września 2017 r. oddalającego wniosek skarżącego o ustanowienie radcy prawnego z urzędu. To zatem te orzeczenia, a nie postanowienie WSA w K . z 15 maja 2018 r. , sygn. akt [ … ] odrzucające zażalenie skarżącego na postanowienie z 14 marca 2018 r. odrzucające skarg ę kasacyjną, wskazywane przez skar- żącego jako ostateczne w rozumieniu art. 53 ust. 2 pkt 2 u.o.t.p.TK, zostały wydane na pod- stawie zakwestionowanego w skardze art. 258 § 1 p.p.s.a. Skoro zaś art. 258 § 1 p.p.s.a. nie był podstawą ostatecznego orzeczenia, to analizowana skarga w tym zakresie nie spełniła podstawowej przesłanki wynikającej z art. 79 ust. 1 Konstytucji. Należy jedocześnie zauważyć, że postanowienie WSA w K . z 16 listopada 2017 r. zo- stało doręczone skarżącemu 18 grudnia 2017 r. W związku z tym, nawet jeśli Trybunał przy- jąłby, że to ono jest orzeczeniem ostatecznym w rozumieniu art. 79 ust. 1 Konstytucji, to w tym zakresie doszło do przekroczenia 3 miesięcznego terminu do wniesienia skargi konsty- tucyjnej, o którym mowa w art. 77 ust. 1 u.o.t.p.TK. P ostępowanie dotyczące badania zgodności art. 258 § 1 p.p.s.a. z art. 45 ust. 1 oraz art. 45 ust. 1 w związku z art. 2 Konstytucji podlegało zatem umorzeniu z uwagi na niedo- puszczalnoś ć wydania wyroku . 2.4. 2 . Skarżący, co trafnie zauważył Sejm, przywołał liczne wzorce kontroli w różnych konfiguracjach, nie podając w uzasadnieniu skargi przyczyn zastosowania takiego zabiegu. Skarga konstytucyjna skarżącego nie zawierała dostatecznego uzasadnienia zarzutów niezgod- ności art. 123 § 2 i art. 398 23 § 2 zdanie drugie k.p.c. (w brzmieniu obowiązującym do 6 listo- pada 2019 r.) z art. 45 ust. 1 w związku z art. 2 Konstytucji oraz art. 175 § 1 p.p.s.a. z art. 32 ust. 2 w związku z art. 45 ust. 1 Konstytucji i w tym zakresie postępowanie podlegało umorze- niu z powodu niedopuszczalności wydania wyroku . 2.4. 3 . Mając na uwadze, że w wyroku o sygn. SK 6/18 Trybunał Konstytucyjny doko- nał już oceny art. 123 § 2 oraz art. 398 23 § 2 zdanie drugie k.p.c. (w brzmieniu obowiązują- cym do 6 listopada 2019 r. ) z art. 45 ust. 1 Konstytucji , a przepisy te również zostały poddane kontroli Trybunału w skardze skarżącego, wymagało rozważenia, czy w tym zakresie nie za- chodzi ujemna przesłanka procesowa w postaci zakazu ponownego orzekania o tym samym – ne bis in idem . OTK ZU A/2025 SK 87/19 poz. 18 11 Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału zasada ne bis in idem ma zastoso- wanie w sytuacji , gdy zaskarżony przepis był już przedmiotem rozstrzygnięcia Trybunału Konstytucyjnego oraz gdy postępowanie zainicjował inny podmiot na podstawie tych samych zarzutów niezgodności z Konstytucją (a zatem w sytuacji wyłącznie tożsamości przedmioto- wej – zob. postanowienie TK z 14 grudnia 2022 r., sygn. SK 32/21 , OTK ZU A/2023, poz. 7). „Zastosowanie zasady ne bis in idem jest uzasadnione, gdy istnieje wcześniejsze orzeczenie o zgodności badanego przepisu ze wskazanym wzorcem kontroli lub jeżeli Trybunał uznał wskazany wzorzec za nieadekwatny do badania danego przedmiotu kontroli, czyli w sytua- cjach gdy przedmiot badania pozostaje nadal w systemie prawa. Istotne znaczenie dla stwier- dzenia, czy w sprawie aktualizuje się zakaz wynikający z zasady ne bis in idem, ma przy tym treść podniesionego zarzutu. Trybunał Konstytucyjny, co do zasady, przyjmuje, że zaistnienie przesłanki ne bis in idem powoduje konieczność umorzenia postępowania z uwagi na zbęd- ność wydania wyroku (art. 59 ust. 1 pkt 3 u.o.t.p.TK)” – postanowienie o sygn. SK 32/21. W wyroku o sygn. SK 6/18 Trybunał Konstytucyjny orzek ł , że art. 123 § 2 k.p.c. „ w zakresie, w jakim przyznaje referendarzowi sądowemu prawo do orzekania w sprawie ustanowienia pełnomocnika z urzędu w postępowaniu przed Trybunałem Konstytucyjnym, jest zgodny z art. 45 ust. 1 Konstytucji ” oraz że art. 398 23 § 2 zdanie drugie k.p.c. (w brzmie- niu obowiązującym do 6 listopada 2019 r.) „ w zakresie, w jakim wskazuje, że sąd rozpozna- jący skargę na postanowienie referendarza sądowego o odmowie ustanowienia adwokata lub radcy prawnego w postępowaniu przed Trybunałem Konstytucyjnym działa jako sąd drugiej instancji, jest zgodny z art. 45 ust. 1 i art. 78 Konstytucji ” . Trybunał dokonał oceny konstytu- cyjności art. 123 § 2 oraz art. 398 23 § 2 zdanie drugie k.p.c. (w brzmieniu obowiązującym do 6 listopada 2019 r. ) z art. 45 ust. 1 Konstytucji i w tym zakresie wystąpiła zatem negatywna przesłanka procesowa ne bis in idem . Skarga konstytucyjna skarżącego co prawda zawierała dodatkowe zarzuty w zakresie niezgodności zaskarżonych przepisów z art. 45 ust. 1 w związ- ku z art. 2 Konstytucji, ale nie spełniała w tym zakresie wymogów dotyczących uzasadnienia stawianych zarzutów. Co istotne, na tożsamość przedmiotową spraw (zakończonej m.in. wyrokiem TK o sygn. SK 6/18 i niniejszej), a także uzasadnione ich połączenie do wspólnego rozpoznania zwracał uwagę sam skarżący w piśmie procesowym z 6 czerwca 2019 r., wprost wskazując, że „przed- mi o tem zarzutu wszystkich (…) skarg jest prawo orzekania jako S ą d I instancji prze z urzędni- ków sądowych o prawach i wolnościach strony post e powania sądowego. Jest więc to tożsamość zakresowa i merytoryczna skarg zarówno w trzech sprawach [ … ] Spółka z o.o. jak i w niniej- szym postępowani[u]. (…) Z tego względu wydaje się wysoce uzasadnione przyjęcie do rozpo- znania i połączenie niniejszej skargi do wspólnego rozpoznania i rozstrzygnięcia wraz ze skar- gami pod Sygn. Akt SK 6/18 i SK 13/18 obejmującymi ten sam zakres problemowy funkcjo- nowania wymiaru sprawiedliwości”. Biorąc pod uwagę powyższe ustalenia, Trybunał Konstytucyjny uznał, że postępowa- nie w sprawie skargi konstytucyjnej skarżącego w zakresie badania zgodności art. 123 § 2 oraz art. 398 23 § 2 zdanie drugie k.p.c. (w brzmieniu obowiązującym do 6 listopada 2019 r.) z art. 45 ust. 1 Konstytucji podlegało umorzeniu ze względu na zbędność wydania wyroku. 2.5. Trybunał Konstytucyjny stwierdził , że kontrolę konstytucyjności w niniejszej sprawie należało skoncentrować na art. 175 § 1 p.p.s.a . ustanawiającym przymus adwokacko - radcowski w postępowaniu sądowoadministracyjnym. 3. Ocena konstytucyjności zaskarżonej regulacji. 3. 1 . Skarżący, jako prawa konstytucyjne, które doznały naruszenia na skutek zastoso- wania zaskarżonego art. 175 § 1 p.p.s.a. w jego indywidualnej sprawie, wskazał prawo do OTK ZU A/2025 SK 87/19 poz. 18 12 sądu wysłowione w art. 45 ust. 1 Konstytucji oraz prawo do dwuinstancyjn ego postępowania sądowego wywodzon e z art. 176 ust. 1 Konstytucji. Uzasadniając zarzuty , skarżący podniósł, że wprowadzony w „postępowaniu admini- stracyjnym przymus adwokacki, ze względu na koszt czynności przed Naczelnym S ą dem Ad- ministracyjnym, pozbawia sensu ekonomicznego korzystanie z prawa określonego w [a]rt. 176 ust. 1 Konstytucji. Koszt skorzystania z usługi adwokackiej przekracza w sprawach drobnych koszt wartości przedmiotu sporu. Ustawodawca wprowadzając [ w ] post e powaniu administra- cyjnym przymus adwokacki faktycznie zamknął drogę sądową do instancji odwoławczej w sprawach «drobnych» w których wartość przedmiotu sporu jest niska”. Wskazał również, przywołując orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego, że „[u]stawodawca nie może wprowa- dzać rozwiązań arbitralnych, ograniczających nadmiernie i bez istotnych racji prawa procesowe strony, których realizacja stanowi warunek prawidłowego i sprawiedliwego rozstrzygnięcia sprawy. Do naruszenia gwarancji konstytucyjnych związanych z prawem do sądu dochodzi m.in. wówczas, gdy ograniczenie uprawnień procesowych stron (strony) będzie nieproporcjo- nalne dla realizacji takich celów jak zapewnienie większej efektywności postępowania czy szybkości, a jednocześnie uniemożliwiało właściwe zrównoważenie pozycji procesowej stron”. W ocenie skarżącego, wprowadzony w art. 175 § 1 p.p.s.a. przymus adwokacko - radcowski w odniesieniu do skargi kasacyjnej zamyka drogę sądową, ingeruje w prawo do- stępu do sądu w postępowaniu sądowoadministracyjnym, ograniczając tym samym możli- wość wniesienia środków zaskarżenia w sprawach, których wartość przedmiotu zaskarżenia jest niska. 3. 2 . Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału prawo do sądu wywodzone z art. 45 ust. 1 Konstytucji jest jednym z podstawowych praw człowieka, jak również jedną z fundamentalnych gwarancji praworządności. Konstytucyjne prawo do sądu obejmuje w szcze gólności: 1) prawo do uruchomienia postępowania przed bezstronnym, niezależnym i niezawi- słym sądem (prawo dostępu do sądu) , 2) prawo do odpowiednio ukształtowanej procedury sądowej, zgodnie z zasadami jawności i sprawiedliwości, 3) prawo do odpowiedniego ukształtowania ustroju i pozycji organów sądowych, 4) prawo do uzyskania wiążącego rozstrzygnięcia sądowego (zob. m.in. wyrok TK o sygn. SK 6/18 i powołane tam orzecznictwo). Prawo do sądu w orzecznictwie Trybunału jest rozumiane nie tylko formalnie jako do- stępność drogi sądowej w ogóle, ale również materialnie jako możliwość prawnie skutecznej ochrony praw na drodze sądowej . Gwarancją takiej ochrony jest m.in. takie ukształtowanie warunków realizacji prawa do sądu, które nie prowadzi jednocześnie do ograniczenia możli- wości merytorycznego zbadania zarzutów skarżącego przez sąd (zob. wyrok TK z 8 maja 2024 r., sygn. SK 59/21, OTK ZU A/2024, poz. 46 i wskazane tam orzecznictwo). Trybunał Konstytucyjn y wielokrotnie zwracał uwagę, również w postępowaniach zai- nicjowanych skargą konstytucyjną, że istotnym elementem prawa do sądu jest prawo do dwu- instancyjnego postępowania sądowego wynikające z art. 176 ust. 1 Konstytucji. Dwuinstan- cyjność postępowania ma na celu zapobieganie arbitralności i pomyłkom w pierwszej instan- cji (zob. m.in. wyrok i TK : o sygn. SK 59/21 oraz z 10 lipca 2000 r., sygn. SK 12/99, OTK ZU nr 5/2000, poz. 143). W orzecznictwie trybunalskim wskazuje się, że konstytucyjna zasada dwuinstancyjno- ści postępowania sądowego zakłada w szczególności: a) dostęp do sądu drugiej instancji, a zatem przyznanie stronom odpowiednich środ- ków zaskarżenia, które uruchamiają rzeczywistą kontrolę rozstrzygnięć wydanych przez sąd pierwszej instancji; OTK ZU A/2025 SK 87/19 poz. 18 13 b) powierzenie rozpoznania sprawy w drugiej instancji – co do zasady – sądowi wyż- szego szczebla, a w konsekwencji nadanie środkowi zaskarżenia charakteru dewolutywnego; c) odpowiednie ukształtowanie procedury przed sądem drugiej instancji, w taki sposób, aby sąd ten mógł wszechstronnie zbadać rozpoznawaną sprawę oraz wydać meryto- ryczne rozstrzygnięcie (zob. wyrok TK z 31 marca 2009 r., sygn. SK 19/08, OTK ZU nr 3/A/2009, poz. 29). W wyroku z 12 września 2006 r. o sygn. SK 21/05 ( OTK ZU nr 8/A/2006, poz. 103) Trybunał Konstytucyjny podkreślał, że ustawodawca, normując postępowanie w drugiej in- stancji, „nie może całkowicie zamykać dostępu do sądu drugiej instancji ani też ustanawiać nieuzasadnionych ograniczeń, które nie odpowiadałyby wymogom określonym w art. 31 ust. 3 Konstytucji ”. Trybunał wskazywał również, że „ [ p ] rawo dostępu do sądu drugiej instancji oznacza efektywne prawo do uruchomienia postępowania przed sądem drugiej in- stancji. Ustawodawca ma nie tylko obowiązek stworzyć odpowiedni środek zaskarżenia, ale również uregulować go w taki sposób, aby zainteresowany mógł rzeczywiście uruchomić kontrolę instancyjną. Prawo strony do rozpatrzenia sprawy przez sąd drugiej instancji może być naruszone zarówno bezpośrednio przez wyłączenie możliwości wniesienia apelacji, jak i pośrednio przez ustanowienie takich formalnych warunków wniesienia apelacji, które czyn- ność tę czyniłyby nadmiernie utrudnioną. Zgodnie z orzecznictwem Trybunału Konstytucyj- nego utrudnienie jest nadmierne, jeżeli spełnienie wymogów formalnych jest bardzo trudne dla strony, a potrzeba ustanowienia tych wymogów nie jest uzasadniona ważnym interesem strony przeciwnej (zob. wyroki: z 12 marca 2002 r., sygn. P 9/01, OTK ZU nr 2/A/2002, poz. 14, s. 204 - 205; z 1 lutego 2005 r., sygn. SK 62/03, OTK ZU nr 2/A/2005, poz. 11, s. 133). Prawo do uruchomienia postępowania przed sądem drugiej instancji wyklucza także ustana- wianie nadmiernych finansowych ograniczeń wnoszenia środków zaskarżenia i możliwość dyskrecjonalnego odrzucania tych środków przez sąd, które je rozpoznaje” (wyrok TK o sygn. SK 19/08). 3. 3 . Oceniając zasadność przedstawionych zarzutów, należy zwięźle przypomnieć treść i znaczenie art. 175 § 1 p.p.s.a. Art. 175 § 1 p.p.s.a. ma następującą treść: „Skarga kasacyjna powinna być sporządzo- na przez adwokata lub radcę prawnego, z zastrzeżeniem § 2 - 3”. Przepis ten ustanawia zatem tzw. przymus adwokacko - radcowski przy sporządzaniu skargi kasacyjnej w postępowaniu sądowoadmin i stracyjnym. Jego istotą jest konieczność sporządzenia skargi kasacyjnej przez profesjonalnego pełnomocnika – co do zasady adwokata lub radcę prawnego. Należy również zauważyć , że skargę kasacyjną, oprócz radców prawnych czy adwokatów, mogą w ograni- czonym przedmiotowo zakresie, wskazanym w art. 175 § 3 p.p.s.a., sporządzać inni zawodo- wi pełnomocnicy – doradcy podatkowi oraz rzecznicy patentowi. Takie uprawnienie przysłu- guje również osobom o wysokich kwalifikacjach prawniczych będących sędziami, prokurato- rami, notariuszami, radcami Prokuratorii Generalnej Rzeczypospolitej Polskiej albo profeso- rami lub doktorami habilitacyjnymi nauk prawnych, jeżeli występują jako strony, ich przed- stawiciele lub pełnomocnicy albo jeżeli skargę kasacyjną wnosi prokurator, Rzecznik Praw Obywatelskich lub Rzecznik Praw Dziecka (art. 175 § 2 p.p.s.a.). Wymogu sporządzenia skargi kasacyjnej przez adwokata lub radcę prawnego nie stosuje się także wtedy, gdy stroną postępowania jest Prezes Prokuratorii Generalnej Rzeczypospolitej Polskiej, a także wów- czas, gdy czynności w postępowaniu za organy administracji rządowej, państwowe jednostki organizacyjne nieposiadające osobowości prawnej lub Skarb Państwa podejmowane są przez Prokuratorię Generalną Rzeczypospolitej Polskiej (art. 175 § 2a p.p.s.a.). W literaturze przedmiotu zauważa się, że „[z] akres przymusu adwokacko - rad - cowskiego określonego w art. 175 p.p.s.a. w odniesieniu do skargi kasacyjnej dotyczy jedynie jej sporządzenia (napisania i podpisania). Nie obejmuje natomiast innych czynności związa- OTK ZU A/2025 SK 87/19 poz. 18 14 nych z tą skargą oraz postępowaniem przed Naczelnym Sądem Administracyjnym urucho- mionym w wyniku jej złożenia. Z tego względu skarga kasacyjna, sporządzona przez upraw- niony podmiot, może być następnie wniesiona przez stronę lub jej niezawodowego pełno- mocnika (...). Te osoby mogą również brać udział w rozprawie przed Naczelnym Sądem Administracyjnym, a także wnosić pisma procesowe ” (M. Niezgódka - Medek , komentarz do art. 175, [w:] B. Dauter, A. Kabat, M. Niezgódka - Medek, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz , wyd. IX , Warszawa 2024). Przez sporządzenie skargi kasa- cyjnej należy rozumieć zarówno jej napisanie, jak również podpisanie, ponieważ podpis wprost wskazuje osobę, która skargę kasacyjną sporządziła (zob. R. Hauser, M. Wierzbowski, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz , w yd. 8, Warszawa 2023). Podkreśla się również, że skarga kasacyjna jest środkiem odwoławczym, którego pra- widłowe sporządzenie wymaga wysokiej wiedzy prawniczej. Powinna zatem zostać sporzą- dzona przez podmiot, który taką wiedzę posiada (zob. A. Skoczylas, P. Szustakiewicz , Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi . Komentarz , w yd. 2, Warszawa 2023). Za- sadność wprowadzenia przymusu adwokacko - radcowskiego dostrzega się również w ko- nieczności zwiększenia efektywności wniesione j skargi kasacyjnej, która musi się ograniczyć wyłącznie do badania zagadnień jurydycznych i zarzutów przygotowanych przez profesjona- listów , a sam przymus adwokacko - radcowski pełni funkcję gwarancyjną, zapewniając zarów- no ochronę interesów reprezentowanej strony, jak również całego wymiaru sprawiedliwości, i pozwala realizować wynikającą z art. 45 ust. 1 Konstytucji zasadę prawa do sądu ( zob. R. Stan kiewicz, Przymus adwokacko - radcowski w postępowaniu przed Naczelnym Sądem Administracyjnym , „ Temidium ” nr 3 /2019 , s. 33 - 36). Naczelny Sąd Administracyjny w swoim orzecznictwie także zwracał niejednokrotnie uwagę, że skarga kasacyjna jest środkiem zaskarżenia o sformalizowanym charakterze , po- nieważ elementy treściowe i konstrukcyjne skargi wyznaczają granice jej rozpoznania przez Naczelny Sąd Administracyjny . „ Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w grani- cach skargi kasacyjnej, biorąc pod uwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania. Na- czelny Sąd Administracyjny nie ma obowiązku ani prawa do domyślania się i uzupełniania argumentacji autora skargi kasacyjnej. Przytoczenie podstawy kasacyjnej musi więc być pre- cyzyjne, gdyż – z uwagi na związanie sądu kasacyjnego granicami skargi kasacyjnej – Na- czelny Sąd Administracyjny może uwzględnić tylko te przepisy, które zostały wyraźnie wskazane w skardze kasacyjnej jako naruszone. Nie jest natomiast władny badać, czy sąd administracyjny pierwszej instancji nie naruszył innych przepisów (postanowienie Naczelne- go Sądu Administracyjnego z 5 sierpnia 2004 r., sygn. akt FSK 299/04 ). Sąd nie może bo- wiem zastępować strony i precyzować, czy uzupełniać przytoczonych podstaw kasacyjnych. Należy przy tym podkreślić, że przy sporządzaniu skargi kasacyjnej wprowadzono tzw. przymus adwokacki, dotyczący także radców prawnych, a w sprawach obowiązków podat- kowych – doradców podatkowych (…) , aby nadać temu środkowi odwoławczemu charakter pisma o wysokim stopniu sformalizowania, gdy chodzi o wymagania dotyczące podstaw kasacyjnych i ich uzasadnienia, jako istotnych elementów konstrukcji skargi kasacyjnej (wy- roki Naczelnego Sądu Administracyjnego: z 4 sierpnia 2010 r., sygn. akt I FSK 1353/09; z 30 marca 2010 r., sygn. akt II FSK 1961/08 ; z 29 stycznia 2010 r., sygn. akt I FSK 2048/08 ). Do zachowania formy skargi kasacyjnej nie wystarczy powołanie się na przepis wymieniający podstawy skargi kasacyjnej, ale konieczne jest także uzasadnienie podnoszonej podstawy skargi przez wskazanie, które przepisy ustawy zostały naruszone i na czym to naru- szenie polegało oraz jaki mogło mieć wpływ na wynik sprawy. W przeciwnym razie ocena zasadności skargi kasacyjnej nie jest w ogóle możliwa ” (wyrok NSA z 16 lutego 2021 r., sygn. akt III FSK 2437/21, Legalis nr 2557455). Co również istotne, „[w]ywołane skargą ka- sacyjną postępowanie przed Naczelnym Sądem Administracyjnym nie polega (…) na ponow- OTK ZU A/2025 SK 87/19 poz. 18 15 nym rozpoznaniu sprawy w jej całokształcie. Zgodnie z art. 176 [p.p.s.a . ] strona skarżąca ka- sacyjnie ma obowiązek przytoczyć podstawy skargi kasacyjnej wnoszonej od wyroku sądu pierwszej instancji i (…) szczegółowo je uzasadnić wskazując, które przepisy ustawy zostały naruszone, na czym to naruszenie polegało i jaki miało wpływ na wynik sprawy (…). Nie jest bowiem rolą Naczelnego Sądu Administracyjnego stawianie jakichkolwiek hipotez i snucie domysłów w zakresie uzasadnienia podstaw kasacyjnych. Jedynie w sytuacji, gdy treść uza- sadnienia skargi kasacyjnej pozwala na jednoznaczne określenie, jaką postać naruszenia pra- wa wnoszący skargę kasacyjną chciał powołać w zarzutach skargi kasacyjnej, Naczelny Sąd Administracyjny może przeprowadzić kontrolę merytoryczną zarzutu (…). Z tych względów, skarga kasacyjna jest sformalizowanym środkiem prawnym, obwarowanym m.in. przymusem adwokacko - radcowskim (…), który opiera się na założeniu, że powierzenie tej czynności wy- kwalifikowanym prawnikom zapewni skardze odpowiedni poziom merytoryczny i formalny ” (wyrok NSA z 22 czerwca 2021 r., sygn. akt III FSK 62/21 , Legalis nr 2596413). Podobną argumentację przywoływał Trybunał Konstytucyjny w swoim orzecznictwie dotyczącym przymusu adwokacko - radcowskie go . Nakaz sporządzania skargi kasacyjnej przez profesjonalnego pełnomocnika ma zapobiegać jej wadliwemu sporządzaniu, a przez to unikaniu o bciąża nia „ sędziów dodatkową pracą i powodującemu zaległości sądowe. (…) Ra- tione legis wprowadzenia przymusu adwokacko - radcowskiego jest również – jak się wskazuje w judykaturze – zapewnienie rzeczowego i profesjonalnego dialogu między stroną reprezen- towaną przez profesjonalistę a NSA. Tym samym przymus adwokacko - radcowski ma speł- niać dwojaką funkcję: wspomagać stronę w dochodzeniu jej praw, a zarazem zapewniać wy- soki poziom postępowania sądowego” (wyrok z 8 kwietnia 2014 r., sygn. SK 22/11, OTK ZU nr 4/A/2014, poz. 37). 3. 4 . Trybunał stwierdził, że ustanowiony w art. 175 § 1 p. p.s.a. przymus adwokacko - radcowski – obowiązek sporządzenia skargi kasacyjnej przez profesjonalnego pełnomocnika – nie może być utożsamiany z utratą uprawnień ustawowych strony do wniesienia tego środka zaskarżenia w postępowaniu sądowoadministracyjnym . S trona w żaden sposób nie jest po- zbawiona możliwości wniesienia skargi kasacyjnej . U stawodawca s formuł ował jedynie wy- móg podniesionej kwalifikacji warunków jej sporządzenia , pr z ede wszystkim ze względu na szczególn ie sformalizowany charakter tego środka odwoławczego i zakres dokonywanej kon- troli przez Naczelny Sąd Administracyjny . Trybunał w swoim orzecznictwie zwraca ł już uwagę, że „[o] ile bowiem w postępo- waniu sądowoadministracyjnym I instancji sąd dokonuje całościowej analizy rozpatrywanej sprawy, o tyle w sądzie II instancji to sam skarżący zakreśla zakres rozpoznania sprawy. Zgodnie bowiem z art. 183 § 1 p.p.s.a. NSA rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyj- nej. Wymóg sporządzenia skargi przez profesjonalnego pełnomocnika, posiadającego w zało- żeniu wysokie, ustawowo określone kwalifikacje zawodowe, stanowi zatem gwarancję, że uprawniony nie utraci prawa do jej merytorycznego rozpatrzenia jedynie wskutek braku do- świadczenia i specjalistycznej wiedzy (zob. postanowienia z: 17 stycznia 2006 r., Ts 175/05, OTK ZU nr 1/B/2006, poz. 77; 16 lipca 2007 r., Ts 220/05, OTK ZU nr 4/B/2007, poz. 163; 17 maja 2010 r., Ts 299/09, OTK ZU nr 3/B/2010, poz. 240). Obowiązek sporządzenia skargi kasacyjnej przez profesjonalnego pełnomocnika służyć ma zatem właśnie ochronie praw podmiotu uprawnionego do wystąpienia z nią, a nie (…) prawa te ograniczać ” (postanowienie z 5 listopada 2012 r., sygn. Ts 334/11, OTK ZU nr 1/B/2013, poz. 101). Trybunał Konstytu- cyjny w pełni podziela to stanowisk o również w niniejszej sprawie. Nie ma racji skarżący, jakoby ustawodawca w jakikolwiek sposób , wprowadzając w art. 175 § 1 p.p.s.a. przymus adwokacko - radcowski przy sporządzaniu skarg kasacyjnych, „ zamknął drogę sądową do instancji odwoławczej ” , czy w jakikolwiek inny sposób uniemoż- liwił dostęp do sądu w postępowaniu sądowoadmini st racyjnym, również w sprawach, których OTK ZU A/2025 SK 87/19 poz. 18 16 wartość przedmiotu zask a rżenia jest niska. Co wymaga podkreślenia, skarga kasacyjna do Naczelnego Sądu Administracyjnego jest środkiem odwoławczym umożliwiającym weryfika- cję orzeczenia wydanego przez sąd pierwszej instancji niezależnie od wartości przedmiotu zaskarżenia (zob. art. 173 i n. p.p.s.a.). Istnieje zatem możliwość prawnie skutecznej ochrony praw na drodze sądowej. Natomiast obowiązek sporządzenia skargi kasacyjnej przez profe- sjonalnego pełnomocnika w postępowaniu sądowoadministracyjnym ma charakter gwaran- cyjny i służy zapewnieniu należytej ochrony interesów prawnych strony postępowania, a w konsekwencji zapewnia możliwość skutecznego i efektywnego wniesienia skargi kasa- cyjnej z uwagi na jej rygorystyczny charakter (zob. postanowienie TK o sygn. Ts 175/05) , pozwalając tym samym realizować konstytucyjn e praw o do sądu (art. 45 ust. 1 Konstytucji) oraz praw o do dwuinstancyjnego postępowania sądowego (art. 176 ust. 1 Konstytucji). U stanowienie formalnego warunku sporządzenia skargi kasacyjnej do Naczelnego Sądu Administracyjnego przez profesjonalnego pełnomocnika nie czyni tej czynności nad- miernie utrudnionej, jak również uniemożliwiającej stronie skorzystanie z tego środka zaskar- żenia , również w aspekcie ekonomicznym. O soba, która nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania, może bowiem skorzystać z instytucji prawa pomocy i przyznania profesjonal- nego pełnomocnika z urzędu ( zob. m.in. art. 243 i n. p.p.s.a.) . Ustanowienie adwokata czy radcy prawnego z urzędu umożliwia stronie postępowania sądowoadministracyjnego korzy- stanie z profesjonalnej pomocy prawnej bez ponoszenia przez nią wynagrodzenia i wydatków fachowego pełnomocnika. Tym samym nie znajduje konstytucyjnego uzasadnienia różnico- wanie statusu skargi kasacyjnej w zależności od wartości przedmiotu zaskarżenia, a do tego w istocie sprowadzałoby się przyjęcie stanowiska skarżącego o zwolnieniu z przymusu ad- wokacko - radcowskiego w sprawach „drobnych”. Niezależnie od powyższych ustaleń, Trybunał Konstytucyjny uznał za uzasadnione przypomnieć również, że prawo do sądu nie ma absolutnego charakteru w tym sensie, że możliwość korzystania z poszczególnych gwarancji składających się na treść tego prawa może być w pewnym zakresie ograniczana – w granicach wyznaczonych przez art. 31 ust. 3 i art. 77 ust. 2 Konstytucji. Z tych powodów Trybunał Konstytucyjny wskazywał w swoim orzecznictwie, że ustawodawca jest zobowiązany do starannego wyważenia rozmaitych dóbr jednostkowych i ogólnospołecznych. Co wymaga podkreślenia, ustaw odawca nie może usta- nawiać nadmiernych ograniczeń prawa do sądu , ale jednocześnie musi uwzględnić usprawie- dliwione interesy ogólnospołeczne w sprawnym funkcjonowaniu sądów, czy też wprowadzić niezbędne mechanizmy zabezpieczające przed nadużywaniem prawa do sądu poprzez podej- mowanie prób dochodzenia na drodze sądowej roszczeń oczywiście bezzasadnych (zob. wy- rok i T K : o sygn. SK 21/05 oraz z 18 listopada 2020 r. , sygn. SK 5/20 , OTK ZU A/2020, poz. 62 ). Trybunał stwierdzi ł zatem , że zaskarżony art. 175 § 1 p.p.s.a. , ustanawiając przymus adwokacko - radcowski przy sporządzaniu skargi kasacyjnej w postępowaniu sądowoadministra- cyjnym, nie ogranicza prawa do sądu oraz prawa do dwuinstancyjnego postępowania sądowego i jest zgodny z art. 45 ust. 1 w związku z art. 176 ust. 1 Konstytucji. Zważywszy na powyższe okoliczności, Trybunał Konstytucyjny orzekł jak w senten- cji. OTK ZU A/2025 SK 87/19 poz. 18 17 Zdanie odrębne sędziego TK Krystyny Pawłowicz do wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 29 stycznia 2025 r., sygn. akt SK 87/19 Na podstawie art. 106 ust. 3 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393), zgłaszam zdanie odrębne do wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 29 stycznia 2025 r. w sprawie o sygn. akt SK 87/19. Uważam, że skargi M.J. oraz [ … ] spółki z o.o. nie powinny zostać połączone ze względu na różny status konstytucyjnoprawny tych podmiotów. Konstrukcja sentencji wyro- ku powinna zatem obejmować wymienione w odrębnych punktach merytoryczne orzeczenie w sprawie skargi M .J. oraz umorzenie w sprawie skargi [ … ] Sp. z o.o. Podzielam pogląd większości składu orzekającego dotyczący orzeczenia o zgodności jednego z kwestionowanych przepisów wskutek rozpatrzenia skargi M .J. , a ponadto umorze- nia postępowania w pozostałym zakresie. Nie podzielam jednak poglądu większości składu w odniesieniu do podstawy umo- rzenia postępowania wobec skargi spółki [ … ] Sp. z o.o. z siedzibą w T . Podstawą umorzenia powinien być brak legitymacji skargowej skarżącej spółki. Podtrzymuję swe dotychczasowe poglądy dotyczące podmiotowego zakresu legity- macji skargowej wyrażone przeze mnie we wcześniejszych zdaniach odrębnych, np. w spra- wach o sygn. SK 32/15, SK 29/21, Ts 6/22, SK 14/19, SK 92/19. Uważam, że prawo do skargi konstytucyjnej przysługuje wyłącznie osobie fizycznej – człowiekowi i obywatelowi – która jest podmiotem praw i wolności gwarantowanych w Konstytucji. Z tych względów zgłosiłam zdanie odrębne.