Ts 143/15

O R Z E C Z N I C T W O TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria B Warszawa, dnia 1 lutego 2016 r. Pozycja 80 POSTANOWIENIE z dnia 28 stycznia 2016 r. Sygn. akt Ts 143/15 T rybunał Konstytucyjny w składzie: Andrzej Rzepliński – przewodniczący Mirosław Granat – sprawozdawca Stanisław Rymar , po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym zażalenia na postanowienie Trybunału Konstytu- cyjnego z dnia 4 września 2015 r . o odmowie nadania dalszego biegu skardze konstytucyjnej J. i W. P., p o s t a n a w i a: nie uwzględnić zażalenia. UZASADNIENIE 1. W skardze konstytucyjnej wniesionej do Trybunału Konstytucyjneg o 8 kwietnia 2015 r. J. i W. P. (dalej: skarżący) zakwestionowali zgodność art. 49 § 1 i 2 w zw. z art. 306 § 1 pkt 1 i 3 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz. U. Nr 89, poz. 555, ze zm.; dalej: k.p.k.) z art. 45 ust. 1 w zw. z art. 77 ust. 2 i art. 78 Konstytucji. 2. Skargę sformułowano na podstawie następującego stanu faktycznego sprawy. Skar- żący skierowali do prokuratury zawiadomienie o popełnieniu przestępstwa składania fałs zy- wych zeznań. Postanowieniem z listopada 2013 r. Prokurator Prokuratury Rejonowej w C. odmówił wszczęcie śledztwa, nie dopatrzywszy się w zachowaniu osoby podejrzanej znamion przestępstwa. Na powyższe orzeczenie skarżący wnieśli zażalenie do Sądu Rejonowego w C. (dalej: Sąd Rejonowy w C . ), który postano wieniem z maja 2014 r. pozostawił je bez rozpo- znania. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia sąd stwierdził, że skarżący nie są osobami uprawnio- nymi do złożenia zażalenia, ponieważ nie są ani osobami pokrzywdzonymi w rozumieniu art. 49 § 1 k.p.k., ani osobami upra wnionymi do wniesienia zażalenia w świetle art. 306 § 1 k.p.k. W ocenie sądu zachowanie, które zdaniem skarżących realizuje znamiona typu czynu zabronionego określonego w art. 233 k.k., nie skutkowało „jakimkolwiek naruszeniem dóbr prawnych” skarżących. Po rozpoznaniu środka odwoławczego złożonego od orzeczenia sądu I instancji Sąd Rejonowy w C. utrzymał zaskarżone rozstrzygnięcie w mocy postanowieniem z listopada 2014 r. 3. Z wydaniem wskazanych orzeczeń skarżący wiążą naruszenie: prawa do sądu, pra- wa do dochodzenia na drodze sądowej naruszonych wolności i praw oraz prawa do zaskarża- nia decyzji wydanych w pierwszej instancji. Naruszenie tych praw jest – w przekonaniu skar- OTK ZU B/2016 Ts 143/15 poz. 80 2 żących – konsekwencją niemożności zaskarżenia niekorzystnego dla nich postanowienia pr o- kuratora o odmowie wszczęcia śledztwa w sprawie popełnienia przestępstwa składania fał- szywych zeznań; ta niemożność wynika – ich zdaniem – z tego, że organy orzekające w sprawie przyjęły wąskie rozumienie pojęcia „pokrzywdzony”. 4. W uzasadnieniu postawionego zarzutu skarżący zwracają uwagę na szerokie i wą- skie rozumienie pojęcia „pokrzywdzony” występujące w orzecznictwie Sądu Najwyższ ego. Przypominają ponadto wyraża ny w orzecznictwie tego sądu pogląd, zgodnie z którym okre- ślonemu podmiotowi można przyznać status pokrzywdzonego także wtedy, gdy ustawowe znamiona określonego typu czynu zabronionego wprawdzie nie chronią jego dobra prawnego, ale okoliczności sprawy wskazują, że w wyniku realizacji przez dane zachowanie znamion typu dochodzi również do zagrożenia tego dobra prawnego. 5. Skarżący podnoszą w dalszej części skargi, że ze sformułowania „każdy ma prawo do (…) rozpoznania sprawy”, zawartego w art. 45 ust. 1 Konstytucji, wynika, że „ dowolny ” obywatel ma prawo do rozpatrzenia sprawy przez sąd bez względu na to, czy w przedmioto- wej sprawie jest on osobą bezpośrednio pokrzywdzoną przestępstwem. W tym kontekście zdaniem ska rżących art. 49 § 1 i 2 k.p.k., w części odmawiającej przyznania uczes tnikowi postępowania karnego, w którym złożone zostały fałszy we zeznania, statusu osoby pokrzyw- dzonej przestępstwem określonym w art. 233 k.k., oraz art. 306 § 1 pkt 1 i 3 k.k. , w zakresie, w jakim uczestnikowi postępowania karnego składającemu zawiadomienie o popełnieniu przestępstwa uniemożliwiają wniesienie zażal enia na postanowienie o odmowie wszczęcia śledztwa w sprawie składania fałszywych zeznań w sytuacji, w której organy stwierdzą brak realizacji znamion typu czynu zabronionego, są sprzeczne z Konstytucją RP. 6. In fine wniesionej skargi skarżący jeszcze raz podkreślają, że zaskarżone przez nich przepisy są niekonstytucyjne , dlatego że ograniczają krąg osób uprawnionych do wnoszenia środków zaskarżenia, przy czym ograniczenie to uzyskano przez zastosowanie kryterium bezpośredniego naruszenia lub zagrożenia indywidualnych dóbr określonej osoby. Tymcza- sem zdarzają się według nich sytuacje, w których interes określonej osoby zostaje naruszony lub zagrożony niebezpośrednio. 7. Postanowieniem z 4 wrze śnia 2015 r. Trybunał Konstytucyjny odmówił nadania skardze dalszego biegu . W uzasadnieniu rozstrzygnięcia Trybunał w pierwszej kolejności wskazał na utrwalony w jego orzecznictwie pogląd , zgodnie z którym to przepisy ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (Dz. U. Nr 88, poz. 553, ze zm.; dalej: k.k.) przesą- d zają w konkretnej sprawie o przyznaniu statusu pokrzywdzonego . Trybunał podkreślił po- nadto, że w sprawie skarżąc ych nie doszło nawet do pośredniego naruszenia przysługujących im praw, co wynika jednoznacznie z uzasadnienia postanowienia sądu I instancji. O znacza to, że nawet gdyby w świetle art. 49 k.p.k. pokrzywdzon ym była także osob a , której prawa zosta- ły pośrednio naruszone popełnionym przestępstwem, nie miałoby to wpływu na treść wyda- nego w sprawie skarżących rozstrzygnięcia. Trybunał zwrócił także uwagę na to , że skarżący nie określili , w jaki sposób zaskarżony art. 306 § 1 pkt 1 i 3 k.p.k. naruszają wskazane przez nich prawa konstytucyjne, jak te ż nie uprawdopodobnili naruszenia w ich sprawie prawa do sądu. 8. W zażaleniu złożonym na powyższe postanow ienie skarżąc y, u stosunkowując się do argumentacji zawartej w jego uzasadnieniu, wskazali na rolę , jaką w przyznaniu statusu pokrzywdzonego odgrywa art. 49 k.p.k. , ograniczając krąg podmiotów, którym przysługiwać może ten status, przez użycie określenia „ b ezpośrednio” . Przepisy prawa karnego materialne- go nie są zatem – ich zdaniem – wyłączną regulacją kształtująca definicję legalną „pokrzyw- OTK ZU B/2016 Ts 143/15 poz. 80 3 dzonego”. Ponadto skarżący wskazują, że Trybunał Konstytucyjny pominął w ocenie konsty- tucyjności art. 306 k.p.k. ten jego aspekt, w świetle którego warunkiem dopuszczalności roz- poznania zażalenia wniesionego przez osobę zawiadamiającą o popełnieniu przestępstwa jest wykazanie, że wskutek zgłoszonego przestępstwa do szło do bezpośredniego naruszenia jej praw. Tymczasem są pr zestępstwa , których popełnienie może skutkować jedynie pośrednim naruszeniem lub zagrożeniem praw osoby zawiadamiającej o tym zdarzeniu. W przekonaniu skarżących w ich sprawie doszło do takiego pośredniego naruszenia/zagrożenia przysługują- cych im praw, a p omimo to nie posiadają oni stosownego uprawni enia do wniesienia zażale- nia na postanowienie o odmowie wszczęcia śledztwa/dochodzenia, ze względu na treść art. 306 § 1 i 3 k.p.k. 9. Skarżący wskazali ponadto na uprawdopodobnienie we wniesionej skardze naru- szenia prawa do sądu . Do szło do niego według nich przez uniemożliwienie zainicjowania sądowej kontroli decyzji organów ścigania obowiązanych do prowadzenia postępowania kar- nego. Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje: 1. Na podstawie art. 138 w zw. z art. 139 ustawy z dnia 25 czerwca 2015 r. o Trybunale Konstytucyjnym (Dz. U. poz. 1064, ze. zm.; dalej: ustawa o TK z 2015 r.) z dniem 30 sierpnia 2015 r. utraciła moc ustawa z dnia 1 sierpnia 1997 r. o Trybunale Konsty- tucyjnym (Dz. U. Nr 102, poz. 643, ze zm.; dalej: ustawa o TK). Zgodnie z art. 134 pkt 1 ustawy o TK z 2015 r. w sprawach wszczętych i niezakończonych przed dniem wejścia w życie ustawy w postępowaniu przed Trybunałem w zakresie dotyczącym wstępnego rozpo- znania stosuje się przepisy dotychczasowe, tzn. przepisy ustawy o TK. Rozpatrywana skarga konstytucyjna została wniesiona przed dniem wejścia w życie ustawy o TK z 2015 r., dlatego do jej w stępnej kontroli zastosowanie mają przepisy ustawy o TK. 2. Zgodnie z art. 36 ust. 4 w zw. z art. 49 ustawy o TK skarżącemu przysługuje prawo wniesienia zażalenia na postanowienie Trybunału Konstytucyjnego o odmowie nadania dal- szego biegu skardze konstytu cyjnej. Trybunał, w składzie trzech sędziów, rozpatruje zażale- nie na posiedzeniu niejawnym (art. 25 ust. 1 pkt 3 lit. b w zw. z art. 36 ust. 6 i 7 oraz w zw. z art. 49 ustawy o TK). Trybunał Konstytucyjny bada w szczególności, czy w zaskarżonym postanowien iu prawidłowo stwierdził istnienie przesłanek odmowy nada- nia skardze dalszego biegu. Oznacza to, że na etapie rozpozna wa nia zażalenia Trybunał anali- zuje przede wszystkim te zarzuty, które mają podważyć trafność ustaleń przyjętych za pod- stawę zaskarżonego rozstrzygnięcia. 3. Trybunał stwierdza, że zaskarżone postanowienie jest prawidłowe, a argumenty przedstawione w zażaleniu nie podważają zasadności ustaleń dokonanych w tym postanowie- niu. 4. Skarga konstytucyjna jest nie abstrakcyjnym, ale konkretnym śr odkiem ochrony konstytucyjnych praw lub wolności. Legitymowana do wniesienia skargi jest tylko taka oso- ba, której prawa konstytucyjne lub wolności zostały naruszone ze względu na treść zaskarżo- nych przepisów. Innymi słowy , źródłem naruszenia konstytucyjnyc h wolności lub praw musi być niekonstytucyjna treść kwestionowanych regulacji stanowiących podstawę wydanego w sprawie rozstrzygnięcia. 5. Naruszenie przysługujących im praw skarżąc y wiążą – zarówno we wniesionej skardze, jak i w zażaleniu złożonym na po stanowienie o odmowie nadania jej dalszego biegu OTK ZU B/2016 Ts 143/15 poz. 80 4 – z nierozpoznaniem zażalenia na postanowienie o odmowie wszczęcia śledztwa. Wydanie tego rozstrzygnięcia doprowadziło – w ich ocenie – do naruszenia wskazanych w skardze praw konstytucyjnych. Niekonstytucyj ność zaskarżonych przepisów leżących u podstaw tego orzeczenia upatrują oni natomiast we wprowadzeniu wymogu bezpośrednioś ci naruszenia przysługujących im praw, od którego spełnienia uzależniona jest – według nich – możliwość zaskarżenia rozstrzygnięcia o d mawiającego wszczęcia śledztwa. Zdaniem skarżących , w ich sprawie to właśnie niespełnienie tego wymogu spowodowało odmowę ro zpoznania wniesio- nego przez nich zażalenia. 6. Tymczasem uzasadnienie wydanych w sprawie skarżąc ych rozstrzygnięć dowodzi – na co w skazywał już Trybunał Konstytucyjny w zaskarżonym postanowieniu , przedstaw iając stosowną argumentację, do której skarżący nie ustosunkowali się we wniesionym zażaleniu – że nie doszło do żadnego naruszenia praw skarżących, nie tylko bezpośredniego, ale naw et pośredniego. Jak stwierdził bowiem Sąd Rejonowy w C . w uzasadnieniu postanowienia z maja 2014 r., „brak jest podstaw do przyjęcia, że wskutek złożenia zeznań (…) doszło do naruszenia jakichkolwiek praw pokrzywdzonych. Jego [świadka] relacja nie miała bo wiem wpływu na treść wyroku”. Tym samym w ocenie Trybunału nieuzasadniony jest zarzut skar- żących sformułowany we wniesionym zażaleniu, że w sprawie skarżących doszło do pośred- niego naruszenia ich praw, a pomimo to nie mogą oni – ze względu na treść zaskarż onych przepisów – wnieść zażalenia na postanowienie o odmowie wszczęcia śledztwa. 7. Nie znajduje także potwierdzenia ani w brzmieniu przepisów , ani w po glądach dok- tryny i orzecznictwa pogląd skarżących, zgodnie z którym art. 306 § 1 pkt 3 k.p.k. umożliw ia złożenia zażalenia jedynie tym osobom zawiadamiającym o popełnionym przestępstwie, któ- rych prawa zostały bezpośrednio naruszone. Jak wskazał to już Trybunał Konstytucyjny w zaskarżonym postanowieniu , prawo do zaskarże nia orzeczenia o odmowie wszczęcia ś ledz- twa przysługuje – na podstawie zakwestionowanego w ska rdze art. 306 § 1 pkt 3 k.p.k. – tak- że osobie, która złożyła zawiadomienie o popełnieni u przestępstwa , jeżeli tylko doszło w jego wyniku do naruszenia jej praw. Stanowisko zgodnie z którym przepis ten – wbrew twierdze- niom przedstawionym przez skarżących we wniesionym zażaleniu – nie ogranicza stosowania tego uprawnienia tylko do sytuacji, w której doszło do bezpośredniego naruszenia praw, pre- zentowany jest powszechnie w doktrynie prawa karnego. Przyj muje się tam, ż e: „ [P]rawo do zażalenia na odmowę wszczęcia śledztwa (postępowania przygotowawczego) służy (...) każ- demu zawiadamiającemu, gdy jest on osobą fizyczną, która nie jest domniema nym pokrzyw- dzonym przez czyn, o podejrzeniu którego powiadomił organ ści gania, pod warunkiem jed- nak, że wskutek owego czynu doszło do domniemanego naruszenia je go praw, choć bez uczynienia go pokrzywdzonym w rozumieniu art. 49 § 1 k.p.k. ; chodzi tu zatem o te czyny, przy których hipotetycznym pokrzywdzonym w świetle prawa jest inny podmiot niż osoba zawiadamiająca (np. spółka czy spółdzielnia), albo które są czynami erga omnes i nie zakła- dają skonkr etyzowanego pokrzywdzonego (np. przestępstwa przeciwko dokumentom lub przeciwko wymiarowi sprawiedliwości), które jednak pośrednio mogą dotyczyć zawiadamia- jącego” . (T. H. Grzegorczyk, komentarz do art. 306 Kodeksu postępowania karnego, t. 3, Lex ). Jeszcze wyraźniej okoliczność, że art. 306 § 1 pkt 3 k.p.k. nie przewiduje wymogu bez- pośredniości naruszenia prawa podkreślają Jan Grajewski i Sławomir Steinborn . W komenta- rzu do tego przepisu stwierdzają: „komentowany przepis nie określa, jak silny ma być zwią- zek między przestępstwem a naruszeniem prawa (dobra prawnego) tej osoby, skoro jednak wystarczające jest naruszenie w sposób poś redni, to naruszenie prawa (dobra prawnego) w rozumieniu art. 306 § 1 będzie miało miejsce również w takiej sytuacji, gdy będzie istnieć wiele ogniw pośredniczących między tym naruszeniem a przestępstwem; innymi słowy, prze- pis art. 306 § 1 może in concreto obejmować również osoby, które dotknęły dość odległe OTK ZU B/2016 Ts 143/15 poz. 80 5 skutki przestępstwa” (J. Grajewski, S. Steinborn, komentarz aktualizowany do art. 306 Ko- deksu postępowania karnego, t. 2, Lex). 8. Trybunał Konstytucyjny podtrzymuje także tezę o nieuprawdopodobnieniu przez skarżących naruszenia prawa do sądu. Uzupełniając argumentację przedstawioną w posta no- wieniu o odmowie nadania skardze konstytucyjnej dalszego biegu, wskazać należy na posta- nowienie TK z 28 kwietnia 2015 r. (SK 58/13, OTK ZU nr 4/A/2015, poz. 57) wydane na kanwie podobnego stanu faktycznego (skarżącemu odmówi o no prawa do zaskarżenia decyzji o odmowie wszczęcia śledztwa w sprawie przestępstwa z art. 233 k.k.) . W orzeczeniu tym Trybunał Konstytucyjny podtrzymuje stanowisko wyraża ne we wcześniejszym orzecznictwie TK , zgodnie z którym: „ Dla pokrzywdzonego, w sprawie z oskarżenia publicznego, sprawa karna staje się zatem sprawą w rozumieniu art. 45 ust. 1 Konstytucji dopiero po wszczęciu postępowania przed sądem przez uprawnionego oskarżyciela. Z tego względu w odniesieniu do pokrzywdzonego gwarancje wynikające z konstytucyjnego prawa do sądu obejmują wy- łącznie sprawy karne wniesione do sądu przez uprawnionego oskarżyciela” (sygn. SK 28/10, OTK ZU nr 8/A/2012, poz. 96, cz. III, pkt 4.4). W tym kontekście uz asadniona jest uwaga Trybunału zawarta w zaskarżonym postanowieniu, że ochrony naruszonych praw konstytu- cyjnych można dochodzić nie tylko w trybie postę powania karnego, ale i cywilnego. Z art. 45 ust. 1 Konstytucji nie wynika bowiem prawo do rozpoznania ka żdej sprawy przez sąd karny. Wziąwszy powyższe pod uwagę, Trybunał Konstytucyjny uznał za w pełni uzasadnio- ne postanowienie z 4 września 2015 r. o odmowie nadania dalszego biegu analizowanej skar- dze konstytucyjnej i nie uwzględnił zażalenia złożonego na to postanowienie.