Ts 169/21

O R Z E C Z N I C T W O TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria B Warszawa, dnia 1 grudnia 2023 r. Pozycja 323 POSTANOWIENIE z dnia 30 sierpnia 2023 r. Sygn. akt Ts 169/21 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Piotr Pszczółkowski, po wstępnym rozpoznaniu na posiedzeniu niejawny m skargi konstytucyjnej A.B. o zbadanie zgodności: 1) art. 78 § 1 i § 1a w związku z art. 88 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz. U. Nr 89, poz. 555, ze zm.) w zakresie, w jakim „prawo wyznaczenia pełnomocnika z urzędu przysługuje tylko i wy- łącznie osobie, która posiada status strony procesowej”, z art. 45 ust. 1 oraz art. 77 ust. 2 w związku z art. 2, art. 31 ust. 3 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej; 2) art. 78 § 1 i § 1a w związku z art. 88 § 1 ustawy powołanej w punkcie 1 w za- kresie, w jakim „wnioskodawca, występujący o wyznaczenie pełnomocnika z urzędu w celu sporządzenia i złożenia wniosku w trybie art. 327 § 1 i 2 KPK, obowiązany jest wskazać nowe okoliczności, fakty lub dowody , które uzasadniałyby wystąpienie z wnioskiem ” , o którym mowa w tym przepisie , z art. 45 ust. 1 oraz art. 7 7 ust. 2 w związku z art. 2 , art. 31 ust. 3 Konstytucji , p o s t a n a w i a: odmówić nadania dalszego biegu skardze konstytucyjnej. UZASADNIENIE 1. W skardze konstytucyjnej z 31 maja 2021 r. (data nadania) A.B. (dalej: skarżący), reprezentowany przez pełnomocnika z urzędu, wystąpił z żądaniem przytoczonym w kompa- rycji niniejszego postanowienia. 2. Skarga konstytucyjna została sformułowana na tle następującego stanu faktycznego. Skarżący we wniosku z 9 grudnia 2019 r. zwrócił się do Sądu Rejonowego w B. o wy- znaczenie pełnomocnika z urzędu w celu gruntownej analizy akt sprawy : Prokuratury Rejo- nowej w B. o sygn. […], […] i […] oraz Sądu Rejonowego w Ż. o sygn. […] , a także sporzą- dzenia i złożenia wniosku w trybie art. 327 § 1 i 2 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz. U. Nr 89, poz. 555, ze zm.; obecnie: Dz. U. z 2022 r. poz. 1375, ze zm.; dalej: k.p.k.). O TK ZU B/2023 Ts 169/21 poz. 323 2 Sędzia Sądu Rejonowego w B. zarządzeniem z 9 września 202 0 r. (sygn. akt […] ; da- lej: zarządzenie) na podstawie art. 78 § 1 i 1a w z wiązku z art. 88 § 1 k.p.k. nie uwzględnił wniosku . Sąd Rejonowy w B. postanowieniem z 2 2 października 202 0 r. (sygn. akt […] ) na podstawie art. 88 § 1 w związku z art. 8 1 § 1a k.p.k. utrzymał w mocy zaskarżone zarządze- nie. W uzasadnieniu podkreślono, że prawo do wyznaczenia pełnomocnika z urzędu przysłu- guje osobie, która ma status strony postępowania i nie dotyczy wyznaczenia pełnomocnika z urzędu w c e lu analizy zakończonych spraw karnych. 3 . Prezes Trybunału Konstytucyjnego zarządzeniem z 4 październik a 202 1 r. wezwał skarżącego do usunięcia braków formalnych skargi konstytucyjnej przez : 1) udokumento- wanie daty doręczenia pełnomocnikowi ustanowionemu z urzędu – radcy prawnemu M.K. – rozstrzygnięcia Okręgowej Izby Radców Prawnych w K. o ustanowieniu go pełnomocni- kiem dla skarżącego (przedłożenie np. poświadczonej za zgodność z oryginałem kopii ko- perty, w której doręczono rozstrzygnięcie lub zwrotnego potwierdzenia odbioru tego roz- strzygnięcia); 2) doręczenie odpisu skargi konstytucyjnej wraz z wszystkimi załącznikami; 3) doręczenie czytelnych odpisów lub kopii poświadczonych za zgodność z oryginałem (wraz z czterema czytelnymi kopiami): a) zarządzenia Prezesa Sądu – sędziego Sądu Rejo- nowego w B. z 9 wrześni a 2020 r. (sygn. akt […] ), b) postanowienia Sądu R ejonowego w B. z 22 października 2 020 r. (sygn. akt […] ). Skarżący wykonał zarządzenie w piśmie z 18 października 202 1 r. (data nadania). Zarządzeniem sędziego Trybunału Konstytucyjnego z 6 września 2022 r. skarżący został wezwany do usunięcia braków forma lnych skargi konstytucyjnej przez: 1) udokumen- towanie daty złożenia przez skarżącego wniosku o ustanowienie pełnomocnika z urzędu w celu wniesienia skargi konstytucyjnej; 2) wskazanie, któr e konstytucyjn e wolnoś ci lub praw a skarżącego, wynikające z art. 2 Konstytucji , został y naruszon e i w jaki sposób . Skarżący wykonał zarządzenie w piśmie z 19 września 2022 r. (data nadania). 5. Skarżący wskazał, że na skutek odmowy przyznania mu pełnomocnika z urzędu doszło do naruszenia jego konstytucyjnych praw. Zauważył, że prawo do wyznaczenia peł- nomocnika z urzędu przysługuje tylko podmiotowi, który posiada status strony postępowa- nia i tylko w sytuacji, gdy postępowanie jest w toku, tj. nie przysługuje w sytuacji, gdy wnioskodawca zamierza złożyć wniosek o wznowieni e postępowania w trybie art. 327 § 1 i 2 k.p.k. Takie różnicowanie prawa do wyznaczenia pełnomocnika z urzędu ogranicza jed- nostkom konstytucyjne prawo do sądu (art. 45 ust. 1 w związku z art. 77 ust. 2 Konstytucji). W jego ocenie nie jest to ograniczenie p roporcjonalne (art. 31 ust. 3 Konstytucji) i stoi w sprzeczności z zasadą demokratycznego państwa prawnego (art. 2 Konstytucji). Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje: 1. Zgodnie z art. 61 ust. 1 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie po- stępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej: u.o.t.p.TK) skarga konstytucyjna podlega wstępnemu rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym. Służy ono wyeliminowaniu – już w początkowej fazie postępowania – spraw, które n ie mogą być przedmiotem merytorycznego rozstrzygania. Trybunał wydaje postanowienie o odmowie na- dania skardze dalszego biegu, gdy nie spełnia ona określonych przez prawo wymagań lub gdy braki formalne nie zostały usunięte w ustawowym terminie. O TK ZU B/2023 Ts 169/21 poz. 323 3 2. Trybunał Konstytucy jny stwierdził, że wskazany w skardze przedmiot kontroli nie spełnia wymogów wynikających z art. 79 ust. 1 Konstytucji , a doprecyzowanych w art. 53 ust. 1 pkt 1 u.o.t.p.TK. 2.1. Zgodnie z art. 79 ust. 1 Konstytucji, w skardze konstytucyjnej mo żna kwestiono- wać zgodność z Konstytucją aktu normatywnego, na podstawie którego sąd lub inny organ administracji publicznej orzekł ostatecznie o konstytucyjnych wolnościach, prawach lub ob- owiązkach skarżącego. Art. 53 ust. 1 pkt 1 u.o.t.p.TK zobowiązuje zaś skarżącego do określe- nia w skardze konstytucyjnej konkretnego przepisu , spełniającego powyższe warunki, w sto- sunku do którego domaga się on stwierdzenia niezgodności z Konstytucją. S karga konstytucyjna może dotyczyć tylko przepisów, które były podstawą o statecz- nego orzeczenia w sprawie skarżącego i tylko w zakresie, w jakim determinowały one treść tego rozstrzygnięcia. Jak wyjaśniał Trybunał w swoim orzecznictwie, zaskarżony akt norma- tywny jest w znaczeniu konstytucyjnym podstawą ostatecznego orzeczenia, „gdy owo roz- strzygnięcie – przy tym samym przedmiocie i zakresie sprawy – byłoby lub mogłoby być inne w przypadku nieobowiązywania normy prawnej o treści kwestionowanej przez skarżącego. Nie ma przy tym decydującego znaczenia, czy organ prowadzący zakończo ną sprawę powołał kwestionowany przez skarżącego przepis explicite , czy też przepis ten był merytoryczną prze- słanką zastosowania prawa w danej sprawie” (wyrok pełnego składu Trybunału z 21 września 2011 r., sygn. SK 6/10, OTK ZU nr 7/A/2011, poz. 7 3 ). Podkreślenia wymaga, że s karga konstytucyjna jest przy tym zawsze „skargą na prze- pis” (wyrażone w nim dyrektywy postępowania), a nie na jego konkretne, wadliwe zastoso- wanie – nawet jeśli prowadziłoby to do niekonstytucyjnego skutku (por. np. postanowienie pełnego składu TK z 19 czerwca 2012 r., sygn. SK 37/08, OTK ZU nr 6/A/2012, poz. 69; podobnie np. postanowienie z 22 lipca 2021 r., sygn. SK 24/20, OTK ZU A/2021, poz. 43). 2.2. W niniejszej skardze konstytucyjnej skarżący kwestionuje zgodność z Konstytu- cją art. 78 § 1 i § 1a w związku z art. 88 § 1 k.p.k. Przepisy te brzmią następująco: – a rt. 78 k.p.k.: „§ 1. Oskarżony, który nie ma obrońcy z wyboru, może żądać, aby mu wyznaczono obrońcę z urzędu, jeżeli w sposób należyty wykaże, że nie jest w stanie ponieść kosztów obrony bez uszczerbku dla niezbędnego utrzymania siebie i rodziny. Podstawą od- mowy wyznaczenia obrońcy z urzędu nie może być skorzystanie przez oskarżonego z nieod- płatnej pomocy prawnej lub nieodpłatnego poradnictwa obywatelskiego, o których mowa w ustawie z dnia 5 sierpnia 2015 r. o nieodpłatnej pomocy prawnej, nieodpłatnym poradnic- twie obywatelskim oraz edukacji prawnej (Dz. U. z 2021 r. poz. 945). § 1a. Przepis § 1 stosuje się odpowiednio, jeżeli oskarżony żąda wyznaczenia obrońcy z urzędu w celu dokonania określonej czynności procesowej”. – a rt. 88 k.p.k.: „§ 1. Pełnomocnikiem może być adwokat, radca prawny lub radca Prokuratorii Generalnej Rzeczypospolitej Polskiej. Pełnomocnika z urzędu wyznacza prezes lub referendarz sądowy sądu właściw ego do rozpoznania sprawy. Do pełnomocnika stosuje się odpowiednio przepisy art. 77, art. 78, art. 81 § 1a - 2, art. 81a § 1 - 3, art. 83, art. 84, art. 86 § 2 oraz przepisy wydane na podstawie art. 81a § 4 ”. Powołane wyżej przepisy s ą kwestionowane w zakres ie : – w jakim „prawo wyznaczenia pełnomocnika z urzędu przysługuje tylko i wyłącznie osobie, która posiada status strony procesowej ” (pkt 1 petitum ); – w jakim „wnioskodawca, występujący o wyznaczenie pełnomocnika z urzędu w celu sporządzenia i złożenia wnio sku w trybie art. 327 § 1 i 2 KPK, obowiązany jest wskazać no- we okoliczności, fakty lub dowody” uzasadniającego wystąpienie z wnioskiem , o którym mowa w tym przepisie (pkt 2 petitum ). O TK ZU B/2023 Ts 169/21 poz. 323 4 Jako ostateczne orzeczenie, wydane na podstawie powyższych przepisów, skarżący wskazał postanowienie Sądu Rejonowego w B. z 22 października 202 0 r. (sygn. akt […] ; da- lej: postanowienie Sądu Rejonowego) . 2.3. W ocenie Trybunału Konstytucyjnego s karżąc y nie wykazał zaistnienia związku między treścią kwestionowanych przepisów a płaszczyzną ich zastosowania, skutkującego – podnoszonym w skardze – naruszeniem konstytucyjnych wolności lub praw . 2.3.1. Odnosząc się do zaskarżenia wskazanych w skardze przepisów w zakresie, w jakim „prawo wyznaczenia pełnomocnika z urzędu przysługuje tylko i wyłącznie osobie, która posiada status strony procesowej (pkt 1 petitum ) , Trybunał Konstytucyjny przypomina, że Konstytucja nie gwarantuje prawa do bezpłatnego wymiaru sprawiedliwości ani nie za- pewnia każdemu bezpłatnej pomocy prawnej świadczonej p rzez pełnomocnika z urzędu . Z asadność udzielenia darmowej pomocy prawnej można ustalić tylko na tle konkretnej spra- wy przy wszechstronnej ocenie sytuacji osobistej i majątkowej uczestnika postępowania (zob . np. wyrok TK z 16 czerwca 2008 r., sygn. P 37/07 , OTK ZU nr 5 / A/2008, poz. 80). Trybunał K onstytucyjny stwierdza, że uzależnienie możliwości ustanowienia (wyzna- czenia) pełnomocnika z urzędu od wystąpienia z wnioskiem w tym zakresie przez stronę po- stępowania w toku jego trwania nie jest – wbrew twierdzeni u skarżącego – równoznaczne z przekreśleniem prawa do sądu . W niniejszej sprawie skarżący nie uprawdopodobnił, że wskazane ograniczenie wykraczało poza granice regulacyjnej swobody ustawodawcy wyzna- czone przez zasadę proporcjonalności . 2.3.2. W odniesieniu do przedmiotu kontroli określonego w punkcie 2 petitum skargi Trybunał stwierdza, że zaskarżone przepisy we wskazanym tam zakresie nie stanowiły pod- staw y prawnej postanowienia Sądu Rejonowego . Skarżący zaskarżył przepisy w zakresie, w jakim „wnioskodawca , występujący o wy- znaczenie pełnomocnika z urzędu w celu sporządzenia i złożenia wniosku w trybie art. 327 § 1 i 2 KPK, obowiązany jest wskazać nowe okoliczności, fakty lub dowody”, które uzasad- niałyby wystąpienie z wnioskiem o wznowienie postępowania, już w momencie zgłoszenia żądania o wyznaczenie pełnomocnika . Jednakże analiza akt niniejszej sprawy nie wskazuje na to, że zaistniała w niej podobna sytuacja. Z uzasadnienia postanowienia Sąd u Rejonowego wynika, że podstawą nieuwzględnienia wniosku o wyznacz enie pełnomocnika z urzędu było to, że skarżący wystąpi ł z nim poza toczącym się postępowaniem karnym (brak legitymacji do wystąpienia z wnioskiem) . Sąd nie weryfikował natomiast kwestii dotyczących wskazania przez skarżącego nowych okoliczności, faktów lub dowodów uzasadniających żądanie wznowieni a postępowania w zakończonych sprawach skarżącego , z którym planował wystą- pić po uwzględnieniu jego wniosku o wyznaczenie pełnomocnika z urzędu. Powyższe okoliczności uzasadniają odmowę nadania skardze konstytucyj nej dalszego biegu na podstawie art. 61 ust. 4 pkt 3 u.o.t.p.TK. 2.4. Niezależnie od powyższego T rybunał Konstytucyjny stwierdza, że zarzut skarżą- cego , zgodnie z którym wydanie rozstrzygnięcia, w którym „odmówion[o] [skarżącemu] prawa do wyznaczenia pełnomocnika z urzędu celem wystąpienia z wnioskiem w trybie z art. 327 par. 1 i 2 KPK (…) naruszyło konstytucyjne prawo skarżącego do [s]ądu” (s. 3 skargi) , skierowany jest w istocie wobec aktu stosowania prawa i wyraża niezadowolenie z treści zapadłego orzecz enia . Podobnie należy ocenić twierdzenie skarżącego, że „stosowa- nie (…) przez sądy powszechne, w przypadku rozpatrywania wniosków o wyznaczenie peł- nomocnika z urzędu na zasadzie art. 78 § 1 i 1a w zw. z art. 88 KPK, dodatkowych kryteriów w postaci oceny zasadności spraw, do których pełnomocnik z urzędu miałby zostać wyzna- czony ” (s. 5 skargi) . Przedmiotem kontroli w postępowaniu przed Trybunałem jest bowiem m.in. zgodność przepisów prawa z Konstytucją bądź ustawami, a nie ocena aktów stosowania O TK ZU B/2023 Ts 169/21 poz. 323 5 prawa (por. n p. postanowienia TK z : 25 października 2000 r., sygn. Ts 54/00, OTK ZU nr 7/2000, poz. 275 i 3 sierpnia 2001 r., sygn. Ts 63/01, OTK ZU nr 6/2001, poz. 208). W tym stanie rzeczy Trybunał Konstytucyjny orzekł jak w sentencji. POUCZENIE Na podstawie art. 61 ust. 5 u.o.t.p.TK skarżącemu przysługuje prawo wniesienia zażalenia na powyższe postanowienie w terminie 7 dni od daty jego doręczenia.