Ts 207/17

O R Z E C Z N I C T W O TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria B Warszawa, dnia 31 stycznia 2019 r. Pozycja 29 POSTANOWIENIE z dnia 5 listopada 2018 r. Sygn. akt Ts 207/17 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Julia Przyłębska – przewodniczący i sprawozdawca Justyn Piskorski Piotr Pszczółkowski, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym zażalenia na postanowienie Trybunału Konstytu- cyjnego z 15 lutego 2018 r. o odmowie nadania dalszego biegu skardze konstytucyjnej H.O., p o s t a n a w i a: nie uwzględnić zażalenia. UZASADNIENIE W skardze konstytucyjnej wniesionej do Trybunału Konstytucyjnego 24 październi ka 2017 r. (data nadania) H.O. (dalej: skarżąca) zarzuciła, że art. 292 w związku z art. 285 § 1 i 2 w związku z art. 172 § 1 i 2 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz. U. z 2017 r. poz. 459, ze zm.; obecnie: Dz. U. z 2018 r. poz. 1025, ze zm.) jest niezgodny z art. 64 ust. 1 i 2 w związku z art. 32 ust. 1 oraz art. 64 ust. 3 w związku z art. 31 ust. 3 Kon- stytucji. Skarżąca twierdzi, że zakwestionowany w skardze przepis „w rozumieniu nadanym mu przez ugruntowane orzecznictwo Sądu Najwyższego, w zakresie, w jakim stanowi pod- stawę nabycia służebności gruntowej odpowiadającej treścią służebności przesyłu w okresie przed 3 sierpnia 2008 r. przez przedsiębiorcę przesyłowego w sytuacji, w której nie wydano decyzji o charakterze wywłaszczeniowym, na podstawie przepisów art. 35 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczenia nieruchomości” (Dz. U. z 1974 r. Nr 10 poz. 64, ze zm.) narusza „prawo do równej ochro ny konstytucyjnego prawa do własno- ści i innych praw majątkowych” (art. 64 ust. 1 i 2 w związku z art. 32 ust. 1 Konstytucji), a także „w sposób niepro porcjonalny ingeruje w prawo do własności naruszając jego istotę” (art. 64 ust. 3 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji). Postanowieniem z 15 lutego 2018 r. (doręczonym pełnomocnikowi skarżącej 19 lute- go 2018 r.) Trybunał odmówił nadania dalszego biegu skardze ko nstytucyjnej, stwierdziwszy, że została ona wniesiona z przekroczeniem terminu wskazanego w art. 77 ust. 1 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. poz. 2072; dalej: u.o.t.p. TK). Wyjaśnił w nim, że „wyczerpanie drogi prawnej” w rozumieniu art. 77 ust. 1 u.o.t.p. TK oznacza skorzystanie z przysługujących skarżącemu OTK ZU B/2019 Ts 207/17 poz. 29 2 zwyczajnych środków odwoławczych, natomiast wystąpienie ze środkami o charakterze nad- zwyczajnym nie ma wpływu na bieg terminu złożenia skargi konstytucyjnej. W chwili uzy- skania przez skarżącego orzeczenia sądowego wykazującego walor prawomocności, a więc orzeczenia, co do którego nie przysługują już zwyczajne środki odwoławcze, wypełniony zostaje obowiązek wynikający z art. 77 ust. 1 u.o.t.p. TK. Wydanie takiego orzeczenia nadaje bowiem – niezbędny w świetle art. 79 ust. 1 Konstytucji – walor ostateczności rozstrzygnię- ciu, z którym skarżący wiąże zarzut naruszenia jego wolności lub praw. Podjęcie następnie dalszych kroków zmierzających do wzruszenia takiego orzeczenia, także wówczas, gdy towa- rzyszy im wydanie w spraw ie kolejnych rozstrzygnięć, nie mieści się już w zakresie pojęcia „wyczerpania drogi prawnej”. Jak ustalił Trybunał, w sprawie w związku z którą została wniesiona skarga, ostatecz- nym orzeczeniem w rozumieniu art. 79 ust. 1 Konstytucji jest prawomocne postanowienie Sądu Okręgowego w C. Wydział Cywilny Odwoławczy z 16 grudnia 2015 r. (sygn. […] ) od- d alające apelację skarżącej. Właśnie to orzeczenie ostatecznie ukształtowało sytuację prawną skarżącej, z którą wiążą się postawione w skardze zarzuty. A zatem – jak wskazał Trybunał – to od daty doręczenia tego orzeczenia, nie zaś – jak przyj ęła skarżąca – postanowienia Sądu Najwyższego z 25 kwietnia 2017 r. (sygn. […] ) , rozpoczął bieg trzymiesięczny termin wnie- sienia skargi konstytucyjnej. Skarżąca wniosła skargę konstytucyjną dopiero 24 października 2017 r., a zatem przekroczyła termin określony w art. 77 ust. 1 u.o.t.p. TK. Niezależnie od powyższego Trybunał , wskazawszy na zasady obliczania terminu wniesienia skargi sporządzonej przez pełnomocnika z urzędu , stw ierdził, że jeśliby nawet przyjąć, iż początek biegu terminu rozpoczął się w dniu doręczenia skarżącej odpisu posta- nowienia Sądu Najwyższego, to skardze i tak należałoby odmówić nadania dalszego biegu. O d dnia doręczenia skarżącej postanowienia Sądu Najwyższego do dnia wniesienia przez nią skargi (nie licząc okresu zawieszenia) upłynęło 117 dni. Skargę należy natomiast złożyć przed upływem 90 dni. W zażaleniu skarżąca zarzuciła Trybunał owi błędną wykładnię art. 79 ust. 1 Konsty- tucji, w związku z art. 77 ust. 1 u.o.t.p. TK. Jej zdaniem, Trybunał niezasadnie przyjął, że „wyczerpanie drogi prawnej” , o której mowa w art. 77 ust. 1 u.o.t.p. TK, na leży rozumieć jako skorzystanie z przysługujących skarżącemu zwyczajnych środków odwoławczych. Skar- żąca zwróciła uwagę na to, że nadzwyczajne środki zaskarżenia przewidziane w kodeksie postępowania cywilnego również są elementem drogi prawnej um ożliwiającej stronie docho- dzenie ochrony swoich interesów. W związku z tym, „wyczerpanie drogi sądowej w postę- powaniu cywil nym należy rozumieć nie tylko jako wykorzystanie przysługujących [skarżą- cej] zwykłych środków odwoławczych, lecz także nadzwyczajnych środków” zaskarżenia. Za powyższą tezą przemawia także to, że „wydane przez Sąd Najwyższy or zeczenie, w tym po- stanowienie o odmowie przyjęcia do rozpoznania skargi kasacyjnej mieści się w formule »in- nego ostatecznego rozstrzygnięcia«, o któr[ym] mowa w art. 77 ust. 1 ustawy” , a także to, iż w świetle art. 78 u.o.t.p. TK, w wypadku wniesienia przez skarżącego nadzwyczajnego śr od- ka zaskarżenia Trybunał może zawiesić postępowanie do czasu rozpoznania tego środka. Skarżąca zarzuciła także Trybunałowi błędną wykładnię art. 44 ust. 3 pkt 1 oraz art. 36 u.o.t.p. TK. W jej ocenie, „interpretując przepis art. 44 ust. 3 pkt 1 u.o.t.p. TK należało odpowiednio zastosować art. 124 § 3” ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępo- wania cywilnego (Dz. U. z 2018 r. poz. 155, ze zm. ; dalej: k.p.c.), który stanowi: „ W razie ustanowien ia adwokata lub radcy prawnego na wniosek zgłoszony przed upływem terminu do wniesienia skargi kasacyjnej przez stronę, która prawidłowo zażądała doręczenia orzeczenia z uzasadnieniem, sąd doręcza ustanowionemu adwokatowi lub radcy prawnemu orzeczenie z uz asadnieniem z urzędu, a termin do wniesienia skargi kasacyjnej biegnie od dnia doręcze- nia pełnomocnikowi orzeczenia z uzasadnieniem”. OTK ZU B/2019 Ts 207/17 poz. 29 3 Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 61 ust. 5 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postę- powania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. poz. 2072; dalej: u.o.t.p. TK) skarżące- mu przysługuje prawo wniesienia zażalenia na postanowienie Trybunału Konstytucyjnego o odmowie nadania skardze konstytucyj nej dalszego biegu. Trybunał, w sk ładzie trzech sę- dziów, rozpatruje zażalenie na posiedzeniu niejawnym (art. 37 ust. 1 pkt 3 lit. c w związku z art. 61 ust. 5- 8 u.o.t.p. TK). Na etapie rozpoznania zażalenia Trybunał bada przede wszyst- kim, czy w wydanym postanowieniu prawidłowo stwierdził istnienie przesłanek odmowy nadania skardze dalszego biegu. Trybunał stwierdza, że zaskarżone postanowienie jest prawidłowe, a zarzuty sformu- łowane w zażaleniu nie podważają podstaw odmowy nadania dalszego biegu skardze konsty- tucyjnej. O dnośnie do zarzutu naruszenia art. 79 ust. 1 Konstytucji w związku z art. 77 ust. 1 u.o.t.p. TK należy podkreślić, że zastosowana przez Trybunał wykładnia pojęcia „wyczerpa- nie drogi prawnej”, leżąca u podstaw odmowy nadania wniesionej skardze dalszego biegu, jest kontynuacją istniejącej w tym zakresie linii orzeczniczej sądu konstytucyjnego. Analiza jego judykatów wskazuje bowiem jednoznacznie, że do wyczerpania drogi prawnej dochodzi w momencie uzyskania przez skarżącego prawomocnego orzeczenia w konsekwencji skorzy- stania pr zez niego z przysługujących mu zwyczajnych środków odwoławczych, przy czym skorzystanie oznacza wniesienie takiego środka przy spełnieniu wszystkich wymogów wyni- kających z danej procedury. Wniesienie innych środków zaskarżenia, tzw. nadzwyczajnych środków (np. kasacji w sprawach karnych, skargi o wznowienie postępowania czy też skargi o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego rozstrzygnięcia) wykracza poza ramy „drogi prawnej”, o której mowa w art. 77 ust. 1 u.o.t.p TK (zob. postanowienia TK z : 25 p aź- dziernika 1999 r., sygn. Ts 81/99, OTK ZU nr 6/2001, poz.169; 28 lipca 2016 r., sygn. Ts 128/16, OTK ZU B/2016, poz. 481 oraz 20 czerwca 2017 r., sygn. Ts 82/17, OTK ZU B/107, poz. 219 ). Uzasadnienie takiej wykładni można znaleźć w postanowieniu Trybunał u z 6 listopada 2002 r. (sygn. SK 4/01, OTK ZU nr 6/A/2002, poz. 85), w którym Trybunał orzekł: „Wyczerpanie (…) drogi prawnej winno być rozumiane jako konieczność wykorzy- stania tych środków prawnych, które prowadzą do wydania w sprawie prawomocnego wyro- ku sądowego, nie zaś kolejnych rozstrzygnięć dotyczących prób uruchamiania nadzwyczaj- nych środków proceduralnych, takich jak wznowienie postępowania czy rewizja nadzwyczaj- na. W przeciwnym razie istniałaby każdorazowa możliwość przywrócenia terminu do wnie- sienia skargi konstytucyjnej w sprawie dawno zakończonej ostatecznym rozstrzygnięciem poprzez użycie, czy próbę użycia, takich nadzwyczajnych środków do wzruszenia prawo- mocnych i ostatecznych rozstrzygnięć. Dopuszczenie takiej możliwości stanowiłoby obejście normy wprowadzającej trzymiesięczny zawity termin do wniesienia skargi konstytucyjnej wynikającej z przepisu art. 46 ust. 1 w związku z art. 47 ust. 1 pkt 1 ustawy [z dnia 1 sierpnia 1997 r.] o Trybunale Konstytucyjnym [Dz. U. Nr 102, poz. 643, ze zm.; dalej: ustawa o TK z 1997 r. ], co należy uznać za niedopuszczalne” (zob. także postanowienie TK z 24 kwietnia 2001 r., sygn. Ts 17/01, OTK ZU nr 3/B/2002, poz. 204). Podkreślić także należy, że wprowadzenie wymogu skorzystania z wszystkich środ- ków odwoławczych przed wniesieniem skargi konstytucyjnej, w tym nadzwyczajnych środ- ków zaskarżenia, doprowadziłoby do przedłużania stanu narus zenia prawa konstytucyjnego lub konstytucyjnej wolności na czas nieokreślony. W tym zakresie podział na zwyczajne i nadzwy czajne środki zaskarżenia, jak również uzależnienie wystąpienia ze skargą konstytu- cyjną wyłącznie od uprzedniego skorzystania przez skarżącego z pierwszej z wymienionych kategorii środków odwoławczych, nie tylko nie kolidują z istotą skargi konstytucyjnej, lecz także służą realizacji funkcji, jakie ma ona do spełnienia. To, że Trybunał może zawiesić po- OTK ZU B/2019 Ts 207/17 poz. 29 4 stępowanie skargowe wtedy, gdy skarżący równolegle składa skargę kasacyjną, nie wpływa na zmianę stanowiska, które zostało przedstawione powyżej i ugruntowane w orzecznictwie Trybunału. Należy bowiem zauważyć, że w ten sposób ewentualne niekorzystne dla skarżą- cego rozstrzygnięcie Sądu Najwyższego nie zamyka mu drogi do ochrony jego konstytucyj- nych wolności i praw, która może być kontynuowana w postępowaniu przed Trybunałem Konstytucyjnym . Z kolei korzystne rozstrzygnięcie Sądu Najwyższego może doprowadzić do usunięcia stanu ewentualnego naruszenia konstytucyjnych wolności lub praw skarżącego, co uczyni postępowanie przed Trybunałem Konstytucyjnym bezprzedmiotowym lub też spowo- duje utratę przez orzeczenie, z wydaniem którego skarżący wiąże naruszenie konstytucyjnych praw lub wolności, waloru ostateczności. W zakwestionowanym postanowieniu Tryb unał zasadnie zatem ustalił, że w sprawie, w związku z którą skarżąca wniosła skargę konstytucyjną, ostatecznym orzeczeniem w rozu- mieniu art. 79 ust. 1 Konstytucji jest postanowienie Sądu Okręgowego w C . z 16 grudnia 2015 r. W związku z tym, to od daty doręczenia skarżącej tego rozstrzygnięcia, a nie posta- nowien ia Sądu Najwyższego , rozpoczął się bieg terminu wniesienia skargi. Wniesienie skargi do Trybunału 24 października 2017 r. nastąpiło zatem – jak słusznie zauważył Trybunał – z przekroczeniem terminu wskazanego w art. 77 ust. 1 u.o.t.p. TK. Postanowieniem z 15 lutego 2018 r. Trybunał prawidłowo więc o dmówił nadania skardze konstytucyjnej dalszego biegu. W tej sytuacji Trybunał stwierdza na marginesie, że zarzut naruszenia art. 44 ust. 3 pkt 1 oraz art. 36 u.o.t.p. TK jest także niezasadny. Należy zauważyć , że wyrażona w art. 36 u.o.t.p. TK zasada, w myśl której w zakresie nieuregulowanym w ustawie stosuje się odpowiednio przepisy k.p.c., oznacza w szczególno- ści, że odpowiednie stosowanie przepisów k.p.c. nie może być sprzeczne z regulacją szcze- gólną dotyczącą postępowania przed Trybunałem (zob. postanowienie TK z 30 listopada 2006 r., sygn. SK 9/06, OTK ZU nr 10/A/2006, poz. 165). Innymi słowy, odpowiednie stoso- wanie przepisów k.p.c. nie może prowadzić do pominięcia tych przepisów ustawy o TK, które – tak jak w rozpatrywanej sprawie – wprost określają warunki wniesienia skargi konstytucyj- nej w przypadku wystąpienia przez skarżącego z wnioskiem o ustanowienie pełnomocnika z urzędu. Podkreślenia wymaga również to, że kwes tie podnoszone przez skarżącą w zażaleniu zostały rozstrzygnięte przez Trybunał jeszcze na tle ustawy o TK z 1997 r. W postanowieniu z 21 marca 2013 r. Trybunał orzekł m.in. , że „wystąpienie z wnioskiem do sądu o ustanowie- nie adwokata lub radcy prawnego z urzędu w celu sporządzenia skargi konstyt ucyjnej powo- duje zawieszenie, nie zaś przerwanie biegu terminu na wniesienie skargi konstytucyjnej. Tak należy rozumieć wyrażenie »termin (…) nie biegnie« zawarte w art. 48 ust. 2 ustawy o TK [z 1997 r.] . W razie, gdyby skutkiem wystąpienia o ustanowienie pełnomocnika z urzędu mia- łoby być przerwanie biegu terminu do wniesienia skargi omawiany przepis wyraźnie stwier- dzałby, że od daty ustanowienia pełnomocnika termin do złożenia skargi konstytucyjnej bie- gnie na nowo” ( sygn. SK 32/12, OTK ZU nr 3/A/2013, poz. 37, zob. także przywołane tam orzecznictwo). W tym postanowieniu Trybunał stwierdził również, że taka interpretacja art. 48 ust. 2 ustawy o TK ma zapobiegać nieuzasadnionemu odmiennemu traktowaniu sytuacji prawnej skarżących, którzy samodzielnie ustanowili pełnomocnika w celu sporządzenia skargi konsty- tucyjnej, od sytuacji skarżących, którzy zwrócili się o udzielenie im pomocy prawnej z urzę- du. Jak orzekł Trybunał, „[d]la skutecznego składania skargi konstytucyjnej przez skarżących, którzy nie wys tępują o ustanowienie pełnomocnika z urzędu, skarżący są zobowiązani w ustawowym terminie wskazanym w art. 46 ust. 1 ustawy o TK [z 1997 r.] podjąć decyzję o wystąpieniu ze skargą, wybrać oraz udzielić pełnomocnictwa radcy prawnemu lub adwoka- towi, który sporządzi skargę konstytucyjną i wniesie do Trybunału Konstytucyjnego. OTK ZU B/2019 Ts 207/17 poz. 29 5 W takich przypadkach ryzyko zbyt późnego zwrócenia się do adwokata lub radcy prawnego o sporządzenie skargi konstytucyjnej zawsze obciążałoby skarżących. Natomiast, w przypadku skarżących, którzy wystąpili o pomoc prawną z urzędu, zwłoka w złożeniu wniosku o ustanowienie adwokata lub radcy prawnego nie miałaby żadne go znaczenia, gdyby przyjąć, że wystąpienie do sądu rejonowego o pomoc prawną przerywa bieg terminu do złożenia skargi konstytucyjnej”. Mając powyższe na względzie , Trybunał – na podstawie art. 61 ust. 8 u.o.t.p. TK – nie uwzględnił zażalenia.