Ts 61/17

O R Z E C Z N I C T W O TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria B Warszawa, dnia 28 lipca 2017 r. Pozycja 139 POSTANOWIENIE z dnia 20 czerwca 2017 r. Sygn. akt Ts 61/17 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Zbigniew Jędrzejewski , po wstępnym rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym skargi konstytucyjnej A .C. w sprawie zgodności: art. 430 § 1 w związku z art. 17 § 1 pkt 7 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Ko- deks postępowania karnego (Dz. U. z 2016 r., poz. 1749, ze zm.) z art. 45 ust. 1, art. 42 ust. 3, art. 31 ust. 1 i ust. 3 w związku z art. 2 oraz art. 176 ust. 1 Konsty- tucji Rzeczypospolitej Polskiej, p o s t a n a w i a: odmówić nadania dalszego biegu skardze konstytucyjnej. UZASADNIENIE W skardze konstytucyjnej wniesionej do Trybunału Konstytucyjnego 11 marca 2017 r. (data nadania) A.C. (dalej: skarżący) wystąpił o stwierdzenie, że art. 430 § 1 w związku z art. 17 § 1 pkt 7 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz. U. z 2016 r. poz. 1749, ze zm.; dalej: k.p.k.) w zakresie, w jakim „uniemożliwiają rozpoznanie środka odwoławczego wniesionego przez oskarżonego obok środka odwoławczego wnie sio- nego przez obrońcę oskarżonego”, są niezgodne z art. 45 ust. 1, art. 42 ust. 3, art. 31 ust. 1 i ust. 3 w związku z art. 2 oraz art. 176 ust. 1 Konstytucji. Skarga została złożona w Trybunale w oparciu o następującą sprawę . Postanowieniem z kwietnia 201 6 r. Sąd Rejonowy w W . (dalej: Sąd Rejonowy w W. , sąd pierwszej instancji ) orzekł o zastosowaniu wobec skarżącego środka zapobiegawczego w postaci tymczasowego aresztowania na okres sześciu miesięcy, tj. do 18 października 2016 r. W dniu 25 kwietnia 2016 r . zażalenie na to postanowienie złożył obrońca skarżącego. Postanowieniem z maja 2016 r. Sąd Okręgowy w W . (dalej: Sąd Okręgowy w W .) utrzymał w mocy zaskarżone orze- czenie. Na postanowienie Sądu Rejonowego w W . z kwietnia 2016 r. zażalenie wniósł także ska rżący (zażalenie wpłynęło do sądu pierwszej instancji 4 maja 2016 r.). Postanowieniem z maja 2016 r. Sąd Okręgowy w W. pozostawił zażalenie bez rozpoznania , uznawszy je za niedopuszczalne z mocy ustawy. Na to rozstrzygnięcie skarżący wniósł zażalenie. P ostano- wieniem z czerwca 2016 r. (sygn. akt jw.) Sąd Okręgowy w W . u trzymał w mocy rozstrzy- gnięcie tego sądu o pozostawieniu środka zaskarżenia bez rozpoznania . Orzeczenie to, wska- OTK ZU B/2017 Ts 61/17 poz. 139 2 zane w skardze jako ostateczne w rozumieniu art. 79 ust. 1 Konstytucji, wraz z uzasadnie- niem, zostało doręczone pełnomocnikowi skarżącego 23 czerwca 2016 r. 24 czerwca 2014 r. skarżący wystąpił do Sądu Rejonowego w W. z wnioskiem o usta- nowienie pełnomocnika do sporządzenia skargi konstytucyjnej. Postanowieniem z pa ździer- nika 2016 r. S ąd Rejonowy w W. ustanowił dla skarżącego adwokata, którego zarządzeniem z grudnia 2016 r. wyznaczyła Okręgowa Rada Adwokacka w W. Pismo to zostało doręczone pełnomocnikowi 14 grudnia 2016 r. Zdaniem skarżącego, zakwestionowane w skardze przepisy przez to, że uniemożliwia- ją merytoryczne rozpoznanie zażalenia na postanowienie sądu w sprawie zastosowania środka zapobiegawczego w postaci tymczasowego aresztowania, wniesionego przez oskarżonego „obok” zażalenia złożonego przez obrońcę oskarżonego, naruszają pra wo do sądu (art. 45 ust. 1 w związku z art. 2 Konstytucji) i dwuinstancyjnego postępowania (art. 176 ust. 1 Kon- stytucji), a także zasadę domniemania niewinności (art. 42 ust. 3 Konstytucji) , oraz istotę prawa do wolności (art. 31 ust. 1 i ust. 3 Konstytucj i). Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje: 1. Zgodnie z art. 61 ust. 1 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie po- stępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. poz. 2072; dalej: ustawa o TK) skarga konstytucyjna podlega wstępn emu rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym. Służy ono wyeli- minowaniu – już w początkowej fazie postępowania – spraw, które nie mogą być przedmio- tem merytorycznego rozstrzygania. Trybunał wydaje postanowienie o odmowie nadania skar- dze dalszego biegu, gdy nie spełnia ona określonych przez prawo wymagań, jest oczywiście bezzasadna, a także gdy zachodzą okoliczności, o których mowa w art. 59 ust. 1 pkt 2-4 usta- wy o TK. 2. Jak stanowi art. 79 ust. 1 Konstytucji, każdy, czyje konstytucyjne wolności lub pra- wa zosta ły naruszone, ma prawo, na zasadach określonych w ustawie o TK, wnieść skargę do Trybunału Konstytucyjnego w sprawie zgodności z Konstytucją ustawy lub innego aktu nor- matywnego, na podstawie których sąd lub organ administracji publicznej orzekły ostateczni e o jego wolnościach lub prawach albo o jego obowiązkach określonych w Konstytucji. 3. Skarżący zakwestionował art. 430 § 1 k.p.k. w brzmieniu: „Sąd odwoławczy pozo- stawia bez rozpoznania przyjęty środek odwoławczy, jeżeli zachodzą okoliczności określone w art. 429 § 1 albo jeżeli przyjęcie tego środka nastąpiło na skutek niezasadnego przywróce- nia terminu” w związku z art. 1 7 § 1 pkt 7 k.p.k., zgodnie z którym „[n]ie wszczyna się po- stępowania, a wszczęte umarza, gdy: postępowanie ka rne co do tego samego czynu tej samej osoby zostało prawomocnie zakończone albo wcześniej wszczęte toczy się”. 4. Skarżący domaga się uznania powyższych przepisów za niekonstytucyjne w zakre- sie, w jakim „uniemożliwiają rozpoznanie środka odwoławczego wniesionego przez oskarżo- nego obok środka odwoławczego wniesionego przez obrońcę oskarżonego”. 5. Zdaniem skarżącego , art. 430 § 1 w związku z art. 17 § 1 pkt 7 k.p.k. naruszają min. prawo do sądu (art. 45 ust. 1 i art. 2 Konstytucji), a także zasadę domniemania niewinności (art. 42 ust. 3 Konstytucji). 5.1. Zgodnie z art. 45 ust. 1 Konstytucji każdy ma prawo do sprawiedliwego i jawnego rozpatrzenia sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki przez właściwy, niezależny i bezstronny sąd. OTK ZU B/2017 Ts 61/17 poz. 139 3 5.2. W swoim orzecznictwie Trybunał przyjmuje, że na treść tego prawa składają się: po pierwsze, prawo do uruchomienia procedury przed niezależnym, niezawisłym i bezstron- nym sądem, po drugie, prawo do odpowiedniego ukształtowania procedury sądowej zgodnie z wymogami sprawiedliwości i jawności, po trzecie, prawo do wyroku sądowego, tj. prawo do uzyskania wiążącego rozstrzygnięcia danej sprawy przez sąd, oraz po czwarte, prawo do od- powiedniego ukształtowania ustroju i pozycji organów rozpoznających sprawy (zob. wyroki TK z: 16 marca 1999 r., SK 19/98, OTK ZU nr 3/1999, poz. 36; 2 kwietnia 2001 r., SK 10/00, OTK ZU nr 3/2001, poz. 52; 12 marca 2002 r., P 9/01, OTK ZU nr 2/A/2002, poz. 14; 20 września 2006 r., SK 63/05, OTK ZU nr 8/A/2006, poz. 108; 7 grudnia 2010 r., P 11/09, OTK ZU nr 10/A/2010, poz. 128 oraz m.in. postanowienie TK z 14 grudnia 2009 r., SK 49/07, OTK ZU nr 11/A/2009, poz. 173). 5.3. Trybunał zauważa, że skarga dotyczy naruszenia prawa do odpowiednio ukształ- towanej procedury sądowej zgodnie z wymogami sprawiedliwości. Zarzuty w niej sformuło- wa ne są jednak oczywiście bezzasadne. 5.4. Zdaniem Trybunału, w prawdzie w myśl art. 86 § 2 k.p.k. udział obrońcy w postę- powaniu nie wyłącza osobistego działania w nim oskarżonego, to jednak n ależy mieć na względzie to, że oskarżony, podejmując aktywność procesową bez konsultacji z obrońcą, działającym w jego imieniu, naraża się na negaty wne konsekwencje swoich działań. Należy bowiem zauważyć, że zgodnie z art. 86 § 1 k .p.k., obrońca ma o bowiązek aktywności proce- sowej wyłącznie na korzyść oskarżonego . Z tego obowiązku wynika zaś konieczność współ- pracy z oskarżonym, w tym przeprowadzani a z nim konsultacji w sprawie wnoszonych środ- ków odwoławczych, tak , aby m.in. (jak w sprawie skarżącego) nie dublować podejmowanych działań. 5.5. Trybunał jednocześnie zaznacza, że postanowienie Sądu Rejonowego w W. z kwietnia 2016 r. o zastosowaniu wobec skarżącego tymczasowego aresztowania w chwili jego utrzymania w mocy postanowieniem Sądu Okręgowego w W. z maja 2016 r. uzyskało walor prawomocności. Doszło zaś do tego na skut ek złożenia zażalenia przez obrońcę skarżą- cego. Wniesienie kolejnego środka odwoławczego – ze względu na przesłankę res iudicata wyrażoną w art. 17 § 1 pkt 7 k .p.k. – jest więc niedopuszczalne. Zagadnienie to – na co zwró- cił uwagę Sąd Okręgowy w W. – było przedmiotem uchwały Sądu Najwyższego z 21 paź- dziernika 2003 r. (sygn. akt I KZP 31/03, OSNKW z 2003 r., nr 3-4, poz. 35). Sąd Najwyższy zasadnie uznał, że: „Przyjęcie poglądu odmiennego prowadziłoby do funkcjonowania w ob- rocie prawnym dwóch lub więcej orzeczeń sądu odwoławczego w tej samej kwestii, a mogło- by prowadzić do sytuacji absurdalnej, w której funkcjonowałyby dwa sprzeczne ze sobą orze- czenia. W kwestii będącej przedmiotem zainteresowania w niniejszej sprawie oznaczałoby to możliwość współistnienia np. postanowienia o utrzymaniu w mocy postanowienia o zastoso- waniu tymczasowego aresztowania i postanowienia o uchyleniu postanowienia o zastosowa- niu tymczasowego aresztowania”. 5.6. Argumenty pr zedstawione przez Sąd Najwyższy mają kluczowe znaczenie dla właściwego zrozumienia zagadnienia prawomocności orzeczeń w omawianym kontekście. Raz jeszcze należy podkreślić, ż e w niesienie zażalenia przez obrońcę oskarżonego stanowi realizację ustawowego nak azu działania wyłącznie na korzyść oskarżonego. Z e względu na wywoływany skutek proce sowy ma ono charakter jednorazowy (zob. postanowienie TK z 27 kwietnia 2016 r., Ts 393/15, OTK ZU B/2016, poz. 382). 5.7. W związku z zarzutami postawionymi w skardze Trybunał zwraca uwagę także na to, że żaden przepis nie wyłącza możliwości wniesienia i rozpoznania przez sąd zażaleń po- OTK ZU B/2017 Ts 61/17 poz. 139 4 chodzących od obrońcy i oskarżonego, o ile zostały one złożone w terminie i przez podmiot upoważniony. Jeśli jednak jeden środek zaskarżenia został rozpoznany , to postanowienie uzy- skało walor prawomocności. Możliwe jest jednak łączne rozpoznanie obu środków, o ile zo- stały one wniesione w terminie. W realiach rozpatrywanej skargi , zażalenie oskarżonego wpłynęło do Sądu Rejonowego w W. 4 maja 2016 r., a więc jeden dzień przed dniem, w któ- rym Sąd Okręgowy w W. rozpoznał zażalenie obrońcy oskarżonego. Ocena prawidłowości działań Sadu Okręgowego w W. w tym układzie procesowym , leży jednak w sferze oceny praktyki stosowania prawa, i pozostaje bez zw iązku z treścią zaskarżonych przepisów. 5.8. Na marginesie powyższych rozważań Trybunał podkreśla, że decyzje dotyczące środków zapobiegawczych nigdy nie uzyskują waloru prawomocności formalnej. Organ pro- cesowy może w każdej chwili je uchylić lub zmienić w razie konieczności zareagowania na ujawnione w sprawie okoliczności, które takiej reakcji wymagają. W sprawie, w związku z którą została wniesiona skarga konstytucyjna, również istniała taka możliwość. Jeżeli zatem skarżący chciał doprowadzić do zmiany p ostanowienia w przedmiocie zastosowania tymcza- sowego aresztowania – na co wskazują jego działania – to powinien wystąpić do organu pro- cesowego o zmianę tego środka zapobiegawczego. Mógł on także na podstawie art. 9 § 2 k.p.k. złożyć wniosek o zmianę tego środka z urzędu. 5.9. Oczywiście bezzasadny jest także zarzut naruszenia zasady domniemania niewin- ności gwarantowanej przez art. 42 ust. 3 Konstytucji. 5.9.1. Trybunał zwraca uwagę na to, że skarżący korzysta z gwarancji wyrażonej w tym przepisie ustawy zasadniczej dopóty, dopóki jego wina nie zostanie stwierdzona pra- womocnym wyrokiem sądu. Sytuacji skarżącego nie zmienia okoliczność zastosowania wo- bec niego środka zapobiegawczego w postaci tymczasowego aresztowania. Jak orzekł bo- wiem Trybunał w wyroku z 6 października 2009 r .: „środek zapobiegawczy w postaci tym- czasowego aresztowania wiąże się z ograniczeniem wolności osobistej, przy czym jest czymś zupełnie innym niż ewentualnie orzeczona kara pozbawienia wolności. Tymczasowe areszto- wanie nie jest bowiem »karą«, gdyż tymczasowo aresztowanemu przysługuje domniemanie niewinności, a karę wymierzyć można jedynie winnemu” (SK 46/07, OTK ZU nr 9/A/2009, poz. 132). Wskazane okoliczności są – zgodnie z art. 61 ust. 4 pkt 3 ustawy o TK – podstawą odmowy nadania dalszego biegu analizowanej skardze konstytucyjnej w zakresie w jakim skarżący kwestionuje art. 430 § 1 w związku z art. 17 § 1 pkt 7 k.p.k. z art. 45 ust. 1 w związ- ku z art. 2 oraz z art. 42 ust. 3 Konstytucji. 6. W sprawie będącej przedmiotem wstępnego rozpoznania skarżący żąda zbadania zgodności art. 430 § 1 w związku z art. 17 § 1 pkt 7 k.p.k. także z art. 31 ust. 1 i ust. 3 oraz z art. 176 ust. 1 Konstytucji. 6.1. Należy zauważyć, że w myśl art. 79 ust. 1 Konstytucji skargę konstytucyjną może wnieść „każdy, czyje konstytucyjne wolności lub prawa zostały naruszone”. Oznacza to, że warunkiem złożenia skargi jest nie każde naruszenie Konstytucji, ale tylko takie, które doty- czy wyrażonych w niej norm regulujących wolności lub prawa człowieka i obywatela. Z tego względu, w skardze konstytucyjnej trzeba wskazać konkretną osobę, której wolności lub pra- wa naruszono, przedstawić oznaczone (poręczone, zapewnione, gwarantowane, chronione) w Konstytucji wolności lub prawa, które naruszono, oraz określić sposób tego naruszenia (art. 53 ust. 1 pkt 2 ustawy o TK). 6.2. Zgodnie z art. 31 ust. 1 Konstytucji wolność człowieka podlega ochronie prawnej. W swoim orzecznictwie Trybunał podkreśla, że art. 31 ust. 1 ustawy zasadniczej, jest „dopeł- OTK ZU B/2017 Ts 61/17 poz. 139 5 nieniem przepisów, określających poszczególne wolności konstytucyjne” (wyrok TK z 20 grudnia 1999 r., K. 4/99, OTK ZU nr 7/1999, poz. 165). Zasada wolności, wyrażona w art. 31 ust. 1 Konstytucji, ma zatem charakter subsydiarny (zob. np. wyrok TK z 10 lipca 2007 r., SK 50/06, OTK ZU nr 7 /A/2007, poz. 75). Jeżeli więc jakaś dziedzina stosunków nie została objęta szczegółowymi unormowaniami odnoszącymi się do konkretnej wolności , to gwarancję swobody działania jednostki można wyprowadzić bezpośrednio z art. 31 ust. 1 Konstytucji. Przedmiote m rozpatrywanej skargi jest jednak norma odnosząca się do środka zaskarż enia na postanowienie sądu w sprawie zastosowania wobec skarżącego tymczasowego aresztowania, a zatem do praw wyrażonych bezpośrednio w art. 41 Konstytucji. Przesądza to o uznaniu, że art. 31 ust. 1 Konstytucji nie może być samodzielny m wzorcem kontroli w ni- niejszej skardze konstytucyjnej. 6.3. Samodzielną podstawą skargi nie może być także art. 31 ust. 3 Konstytucji. Nie wyraża on bowiem w sposób pełny odrębnych wolności lub praw, a czyni to jedynie w sposób cząstkowy i uzupełniający, ściśle związany z innymi normami konstytucyjnymi. Jak wynika z tytułu podrozdziału, w którym został umiejscowiony, wyraża on ogólną zasadę dotyczącą konstytucyjnych wolności i praw człowieka i obywatela. Zasada ta odnosi się do „ograniczeń w zakresie korzystania z konstytucyjnych wolności i praw”, nie jest więc podstawą odrębnego typu wolności lub prawa. Wynika z tego, że przepis ten nie formułuje samoistnego prawa podmiotowego o randze konstytucyjnej i za wsze musi być współstosowany z innymi norma- mi Konstytucji (zob. postanowienie pełnego składu TK z 23 stycznia 2002 r., Ts 105/00, OTK ZU nr 1/B/2002, poz. 60). 6.4. Z kolei zgodnie z art. 176 ust. 1 Konstytucji postępowanie sądowe jest co naj- mniej dwuinstancyjne. Jest to przepis o charakterze ustrojowym, Określa on przede wszyst- kim sposób organizacji sądów dlatego nie może, zgodnie z art. 79 ust. 1 Konstytucji, stanowić samodzielnego wzorca kontroli w trybie skargi konstytucyjnej (por. postanowienia TK z: 15 lutego 2007 r., Ts 197/06, OTK ZU nr 2/B/2009, poz. 83; 15 listopada 2012 r., Ts 292/10, OTK ZU nr 1/B/2013, poz. 34; 5 marca 2013 r., Ts 62/12, OTK ZU nr 4/B/2013, poz. 374 oraz 12 września 2013 r., Ts 23/12, OTK ZU nr 2/B/2014, poz. 835 ). 6.5. T rybunał zauważa, że art. 31 ust. 1 i ust. 3, a także art. 176 ust. 1 Konstytucji zo- stały powołane przez skarżącego jako samodzielne podstawy skargi. Trybunał stwierdza za- tem, że w tym zakresie skarżący nie wskazał naruszonych praw, a w konsekwencji nie okr e- ślił sposobu ich naruszenia. Analizowana skarga nie spełnia więc podstawowego warunku określonego w art. 79 ust. 1 Konstytucji, doprecyzowanego w art. art. 53 ust. 1 pkt 2 ustawy o TK, a w konsekwencji wydanie merytorycznego orzeczenia jest niedopuszczalne. Wskazane okoliczności – są zgodnie z art. 61 ust. 4 pkt 1 w związku z art. 59 ust. 1 pkt 2 ustawy o TK – podstawą odmowy nadania skardze konstytucyjnej dalszego biegu w zakresie, w jakim skarżący kwestionuje art. 430 § 1 w związku z art. 17 § 1 pkt 7 k. p.k. z art. 31 ust. 1 i ust. 3 Konstytucji i art. 176 ust. Konstytucji. W tym stanie rzeczy Trybunał postanowił jak na wstępie. POUCZENIE Na podstawie art. 61 ust. 5 ustawy o TK skarżącemu przysługuje prawo wniesienia zażalenia na powyższe postanowie nie w terminie 7 dni od daty doręczenia tego postanowie- nia.