SK 15/18

O R Z E C Z N I C T W O TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria A Warszawa, dnia 30 lipca 2020 r. Pozycja 29 POSTANOWIENIE z dnia 16 lipca 2020 r. Sygn. akt SK 1 5 /1 8 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Rafał Wojciechowski – przewodniczący Zbigniew Jędrzejewski Stanisław Piotrowicz Bartłomiej Sochański Jarosław Wyrembak – sprawozdawca , po rozpoz na n iu , na posiedzeniu niejawnym w dniu 16 lipca 2020 r., skargi konstytucyjnej Z . B . o zbadanie zgodności: art. 53 ust. 4 i art. 27 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 201 7 r. p oz . 1383 ) z art. 2, art. 7 i art. 67 Konstytucji, p o s t a n a w i a : umorzyć postępow an ie. Orzeczenie zapadło jednogłośnie . U Z A S A D N I E N I E I 1. Skarga konstytucyjna Z . B . (dalej: skarżący) z 17 sierpnia 2017 r. zosta ła złożona w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych : Decyzją z 4 września 2008 r. Za k ład Ubezpieczeń Społecznych (dalej: ZUS lu b organ rentowy ), na podstawie art. 29 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpiec zeń Społecznych (Dz. U. z 201 7 r. poz. 1 383 ; dalej: ustawa o emerytu- rach i rentach z FUS), przyzn ał skarżącemu prawo do eme rytury od 1 sierpn ia 2008 r. Do ustalenia podstawy wymiaru świadczenia organ ren towy przyjął przeciętną podstawę wymia- ru składek na u bezpieczenia społeczne z 20 lat kalendarzowych wybran ych z całego okresu ubezpieczenia, wskaźni k wy sokości podstawy wymiaru wyniósł 125,89%. Do ustalenia wy- sokości świadczenia organ ren towy uwzględnił staż pracy – 42 lata i 7 miesięcy okresów składkowych o raz 1 rok i 2 miesiące okresów nieskładkowy ch. W dniu 17 kwietnia 2014 r. skarżący złożył wnios ek o przyznanie emerytury po eme- ryturze , wskaz uj ąc, że po przyznaniu emerytury podlegał ubezpieczeniu przez 30 miesięcy. OTK ZU A/2020 SK 15/18 poz. 29 2 Decyzją z 23 kwietnia 2014 r. , na podsta wie art. 27 ustawy o emeryturach i rentach z F US , przyznano wnioskodawcy emeryturę od 1 kwiet nia 20 14 r. bez przeliczenia 24% części so- cjalne j z uwagi na brak przepracowanyc h 30 miesięcy. W dniu 3 marca 2016 r. skarżący ponownie złożył wniosek o przyznanie emerytury po emeryturze , wskazując, że po przyznaniu emerytury po dlegał ubezpieczeniu przez trzydz ieści dziewięć miesięcy. D ecyzją z 8 marca 2 016 r. organ rentowy odmówił wnioskodawcy prawa do emerytury. W dniu 8 kwietnia 2016 r. skarżący złożył wniosek o ponowne ustaleni e wysokości świadczenia emerytalno - rentowego. Rozpoznając ten wniosek, organ rento wy , decyzją z 5 ma ja 2016 r. , ustalił od 1 k wietnia 2016 r. wysokość emery tury z zastosowaniem art. 55 ustawy o emeryturach i rentach z FUS . Od decyzji ZUS z 8 marca 2016 r. , w której organ rentowy odmówił wnioskodawcy prawa do emerytury , skarżący wniósł odwołan ie do Sądu Okręgowego w W . W yrokiem z 30 sierpnia 2016 r. , Sąd Okręgowy oddalił odwołanie skarżącego . W uzasadnieniu wyżej powołanego wyroku , Sąd Okręgowy wskazał, że brak było podstaw do ustalenia wniosko- dawcy prawa do nowego świad czenia. Dodatkowo od nabycia uprawnień do poprzedn ie go świadczenia, tj. od 1 kwietnia 2014 r., wnioskodawca nie podlegał przez co najmniej 30 mie- sięcy ubezpieczeniu społecznemu lub ubezpieczeniom emerytalno - rentowym. Powyższy wyrok skarżący zaskarżył w dr odze ape lacji . Sąd Apelacyjny w W . , wyro- ki em z 23 marca 2017 r., orzekł, że apelacja jest bezzasadna. W ocenie Sądu Apelacyjnego, rozstrzygnięcie s ądu pierws zej instancji było prawidło- we. Sąd o dwoławczy podziel ił ustalenia faktyczne i ro zważania pr awne Są d u Okręgowego . Podniósł, że przedmiotem spo ru w rozpoznawanej sprawie b yła wysokość świadczenia eme- rytalnego oraz możliwo ść przyznania ubezpieczonemu ko lejnej emerytury. Według stanowi- ska Sąd u Apelacyjn ego, wnioskodawca na dzień zgłoszenia wniosku o przyzna nie emerytury, tj. na dzień 3 marca 2016 r ., nie spełniał warunków do przyznania innej emerytury niż ta, któ- rą nabył na podstawie art. 27 ustawy o emeryturac h i rentach z FUS, a zatem brak było pod- staw do przyznania mu kolejnego świadczenia emery talnego na tej samej podstawie prawnej oraz do zasto so wania regulacji z art. 53 ustawy o emeryturach i rentach z FUS . 1. 1 . Skarżąc y wni ósł o stwierdzenie przez Trybu nał Konstytucyjny , że art. 53 ust. 4 i art. 27 ustawy o emeryturach i rentach z FUS jest niezgodny z art. 2, art. 7 i art. 67 Konsty- tucji . 1 . 2 . Skarżąc y w skazał , że zaskarżone przepisy, „ w takim zakresie w jakim uzależniają prawo skarżącego do zabezpiecze nia społecznego w postaci emerytury podwyższonej o jej część socjalną o 24% kwoty bazowej od nie prz erwania 30 - miesięcznego okresu uprawniając e- g o do podwyższeni a emerytury o w/w część socjalną ani wnioskiem o emeryturę , co uczynił skarżący, ani od nieustani a tego ubezpieczenia przez na przykład ustanie stosunku pracy” , pozostaj ą w sprzeczn ości z prawem s karżącego do zabezpieczenia społecznego , o kr eślonym w art. 67 Konstytucji, z zasadą legalizmu sprecyzowaną w art. 7 Konstytucji oraz z zasadą demokratycznego państwa prawnego , sformułowaną w art. 2 Konstytucji. Skarżący podniósł , że przyznanie m u emerytury w wieku powszechnym od 1 kwietnia 2014 r. m iało charakter fikcyjny, ponieważ zmianie podstawy przyznania emerytury nie towa- rzyszyła jej podwyżka (z uwagi na brak 30 - miesięcznego okresu podlegania ubezpieczeniu) . Skarżący wskazał, że ZUS winien był wydać d ecyzję odmow ną, a nawet umorzyć postępo- wan ie , tak, by umożliwić skarżące mu uzyskanie podwyższonej emerytury w przyszłości (po spełnieniu warunku 30 - miesięczn ego podlegania ubezpieczeniu). Przyznanie emerytury od 1 kwietnia 2014 r. skarżący uz na ł za nieuczc iwe, sprzecz ne z podstawowymi zasadami mor al no - etycznymi oraz z zasadą zaufania obywateli do organów władzy publicznej. OTK ZU A/2020 SK 15/18 poz. 29 3 2. Rzecznik Praw Obywatelskich, w p iśmie z 8 sierpnia 201 8 r., poinformował, że nie zgłasza udziału w niniejszym postępowa niu . 3 . Pro kurator Generalny, w piśmie z 28 sierpnia 20 18 r. , przedstawił stanowisko, we- dług którego postępowanie w niniejszej sprawie podlega umorzeniu wobec niedopusz czalno- ści wydania orzeczenia . Zdaniem Prokuratora, w sprawie wystąpiły trzy , niezależne od siebie, nieusuwalne przeszkody dla możliwości mery to rycznego orzekania przez Trybunał. Po pierwsze, skarżący nie wykazał, że interpretacja kwestionowanych przepisów, zastosowan a przez ZUS i s ądy orzekające w jego sprawie, jest egzemplifikacją jednolite j i powszech nej wykładni przyjętej w praktyce stosowan ia prawa. Po drugie, skarżący nie zaprezentował wywodu, w jaki sposób konstytucyjne wolności lub prawa skarżącego z ostały naruszone. Po trzecie, w odniesieniu do części skargi obejmującej wzorce z art. 2 i art. 7 K onstytucji, skarżący nie określił, jakie w ol- ności czy prawa, wywiedzione z ogólnych zasad ustrojowych, miałyby stanowić (choćby po- mocniczo) punkt odniesienia dla oceny konstytucyjności zaskarżonych unormowań. 3.1 . W piśmie z 22 październik a 2018 r. skarż ący odniósł się do stanowiska przedsta- wion eg o przez Prokuratora Generalnego , wnosząc o jego nieuwzględnienie. 4 . Sejm, w piśmie z 25 października 2018 r., w niósł o umorzenie postępowania ze względu na niedopuszczalność wydania wyroku . Sejm zwrócił uwagę n a brak precyzyj nego określenia i uzasadnie ni a stawianych przez skarżą cego zarzutów, a także na wątpliwości dotyczące prawidłowości określenia wzorców kontrol i. Sejm wskazał, że skarga konstytucyjna ma charakter skargi na stosowanie prawa, kt ó- rej rozpatrzen ie pozostaje poza kompetencją Trybunału Ko ns tytucyjnego. Sejm dokonał również analizy mechanizm u przechodzenia z emerytury na emeryturę i wyraził opinię , że wąt pliwości skarżącego zrodziły się z niezrozumienia tego ż mechanizmu. 4.1 . W piś mie z 25 styczn ia 2019 r. skarżący odniósł się do stanowi sk a przedstawio- nego przez Sejm , kwestionując zawartą w nim argumentację. II Trybunał Konstytucyjny zważył, co nas tępuje: 1. W sprawach inicjowanych skargą konstytucyjną Trybunał Konstytucyjny na ka ż- dym etapie po stępowania bad a, czy nie zachodzi któraś z u jemnych przesłanek proceso wych, skutkująca umorzeniem postępowania. Merytoryczne rozpoznanie zarzutów sformułowan ych w skardze konstytucyjnej jest uzależnione od spełnienia wszystkich warunków jej d opusz- czalności . Nadanie skardze konstytucyjnej dalszego bi egu na etapie kontroli wstępnej nie wiąże składu orzekającego in merito i nie oznacza konwalidacji je j wad formal nych (zob. np. wyroki TK z: 21 czerwca 2017 r., sygn. SK 35/15, OTK ZU A/2017, poz. 5 1; 20 grudnia 2017 r., sygn. SK 37/15, OTK ZU A/2017, po z. 90; 23 maja 2018 r., sygn. SK 15/15, OTK ZU A/2018, poz. 35 oraz 28 czerwca 2018 r., sygn. SK 4/17, OTK ZU A/201 8, poz. 43, oraz postanowieni a TK z : 25 października 2011 r., sygn. K 36/09, OTK ZU n r 8/A/2011, po z. 93; 20 marca 2002 r., sygn. K 42/01, OT K ZU nr 2/A/2002, poz. 21; 16 października 2002 r., sygn. K 23/02, OTK ZU nr 5/A/2002, poz. 76 ; 18 grudnia 2018 r., sygn. SK 25/18, OTK ZU A/2018, poz. 82 i powołane tam orzecznictwo) . OTK ZU A/2020 SK 15/18 poz. 29 4 2 . Zgodnie z a r t. 79 ust. 1 Konstytucji , przedmiotem skargi konstytucy jn ej może być ustawa lub inny akt normatywny, na podstawie którego sąd lub organ administracji publicznej orzekł ostatecznie o wolnościach lub prawach skarżącego albo o jego obowiązkach określo- nych w K onstytucji. N a gruncie po stanowienia z 16 marca 2012 r. o sy gn. Ts 307/11 (OTK ZU nr 6/B/2012, poz. 528) , Trybunał Konstytucyjny wyraźnie stwierdził, że przesłanką roz- poznania skargi konstytucyjnej nie może być wskazanie dowolnego przepisu ustawy lub in- ne g o aktu normat ywnego, ale musi to być przepis , który w k on kre tnej sprawie stanowił pod- stawę ostatecznego rozstrzygnięcia. W tym stanie rzeczy , Trybunał Konstytucyjny zobowią- zany był zbadać, czy w analizowanej sprawie zaskarżon e przepis y istotnie stanowił y p odsta- wę wydan ia ostatecznego orzeczenia o prawach i wol no ści ach skarżącego, wskazanych przez niego w skardze konstytucyjnej. 3 . Trybunał Konstytucyjny zważył przede wszystkim, że skarżący oparciem konstruk- cyjnym skargi – w związku z treścią art. 79 ust. 1 Konstytucji – uczynił wyrok Sąd u Apela- cyjn ego w W . z 23 marca 2017 r. , zaś przedmiotem skargi uczynił art. 53 ust. 4 i art. 27 usta- wy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych ( obecnie: Dz. U. z 2020 r . poz. 53 , ze z m. ; dalej: ustawa o emeryturach i rentach z FUS ) . Tymczasem w tre ści powołanego wyroku, Sąd Apelacyjny stwierdził między innymi, co na- stępuje : „ Emerytura w wieku wcześniejszym i powszechnym to odrębne rodzaje emerytur i tym samym możliwe j est kilku krotne przechodzenie na emeryturę. Wiąże się to j ed nak ze spełnieniem warunków przewidzianych dla danego rodzaju świadczenia. Możliwość przyzna- nia emerytury po emeryturze dotyczy każdego przypadku, w którym osoba wcześniej upraw- niona do takiego św iadczenia spełni ła warunki wymagane do ustalenia emerytury n a p odsta- wie innego przepisu ustawy emerytalno - rentowej . Tymczasem , w okolicznościach niniejszej sprawy wnioskodawca domagał się przy znania kolejnej emerytury, tożsamej rodzajowo tyle tylko, że w wyższej wysokości . Przeliczenie świadczenia na podstawie ar t. 53 ustawy o eme- ryturach i rentach z FUS nie może odbywać się « w oderwaniu » od spełnienia przesłanek do nowego rodzaju świadczenia. W przypadku ubezpieczonego dopuszczalne byłoby zastosowa- nie pr zepisu ar t. 53, al e tylko w razie możliwości skutecznego doc ho dze nia nowego rodzaju emerytury. Tymczasem takiej sytuacji nie było w niniejszej sprawie, albowiem w dacie zło- żenia wniosku ubezpieczony nie spełniał warunków do przyznania innej emerytury niż t a, którą nabył na podstawie art. 27 ustawy o emeryturach i r en tac h z FUS. (…) [ Powołana ] ustawa (…) nie zawiera przepisu, na podstawie którego można byłoby przyznać kolejne, toż- same rodzajowo świadczenie emerytalne i wyliczyć je w oparciu o przepis art. 5 3 ustawy emerytalne j . Skoro wnioskodawca dochodzi przeliczeni a świ adczenia w oderwaniu od nowe- go rodzaju świadczenia emerytalnego, a tylko z uwagi na przebyty ponad 30 - miesięczny staż ubezpieczeniowy, to zarzuty apelacji dotyczące naruszenia art. 53 ust. 4 ustawy o emerytu- ra ch i rentach z FUS nie mogły zasługiwać na u wzg lędnienie ” . Mając na uwadze wyżej przytoczony wywód Sądu Apelacyjnego w W . , Trybunał Konstytucyjny uznał, że objęte skargą konstytucyjną przepisy nie mogą zostać uznane za pod - staw ę ostatec zn ego orzecze nia przez sąd o wolnościach lub prawach sk ar żąc eg o, a tym sa- mym – nie spełniają warunku wynikającego z art. 79 ust. 1 Konstytucji. Reasumując, Trybunał stwierdził, że w sprawie wystąpiła przesłanka ujemna stano- wiąca przeszkodę do wyd ania orze czenia. Z teg o względu, na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 us tawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393 ; dalej: u.o.t.p.TK ) , umorzył postępowanie . Z powodu okolic zności wy żej podniesio nych, Trybunał uznał za zbędne odnoszenie si ę d o innych mankamentów badanej skargi konstytucyjnej, w tym nawet tak istotnych jak ten, że z treści skargi wynika, iż w bardzo znaczącej części jest ona w istocie skargą na prak- OTK ZU A/2020 SK 15/18 poz. 29 5 tykę stosow ania praw a – jej zaś b adanie pozostaje poza zakresem kognicji Tr yb una łu Konsty- tucyjnego. Niezależnie od stanowiska wyżej przedstawionego, Trybunał Konstytucyjny uznaje jednak za zasadne podkreślenie, iż dostrzega, że skarga konstytucyjna zdaje się wyrast ać w ist otnej części z analizy wywodu, który znalazł się w uzasad ni eni u wyżej powoływ anego wyroku Sądu Okręgowego w W . z 30 sierpnia 2016 r. Sąd Okręgowy stwierdził tam między innymi, co następuje: „W dniu 03.03.2016 r. Z . B . ponown ie złożył wniosek o przyz nanie emerytury po eme- ryturze. Jednak nie by ło podstaw do ustalenia prawa do nowego świadczenia, a ponadto od nabycia uprawnień do poprzedniego świadczenia tj. od 1 kwietnia 2014 roku nie podlegał co najmniej 30 miesięcy ubezpiecz eniu społ ecznemu lub ubezp ieczeniom emerytalno - rentowym”. Cytowany wy wód Sądu Okręgowego pozwala zrozumieć powód, dla którego w skar- dze tak bardzo eksponowany jest problem okresu ubezpieczenia. Trybunał Konstytucyjny nie komentuje i nie ocenia rozstrzygn ięć, stan owisk i zapatrywań wyrażanych w zakresie praktyki stosowania p raw a przez niezależne i niezawisłe sądy. Z uwagi na kształt badanej skargi kon- stytucyjnej, Trybunał zachowuje jednak prawo, by w nawiązaniu do cytowanego wywodu uznać za zrozumiałe – i w pełni adekwatne wobec ust aleń i treści decyzji organu rentowego z 8 m arc a 2016 r. – jedynie stwierdzenie, iż w związku z wnioskiem skarżącego z 3 marca 2016 r., „nie było podstaw do ustalenia prawa do nowego świadczenia” . Nie jest natomiast dla Trybuna łu jasne , z jakiego powodu w takim razie Sąd Okręgowy uznał za celowe w yw o- dz enie dalej, że skarżący „od nabycia uprawnień do poprzedniego świadczenia tj. od 1 kwiet- nia 2014 roku nie podlegał co najmniej 30 miesięcy ubezpieczeniu społecznemu lub ube zpie- cze niom emerytalno - rentowym”, sko ro kwestia ta była już całkowicie bezprzed mi oto wa wo- bec uprzedniego ustalenia, że: a) nie było podstaw do ustalenia nowego świadczenia, b) tryb ustanowiony zaskarżonymi przepisami został zastosowany przez organ rento- wy jako podsta wa decyzji z 23 kwietnia 2014 r. – na podstawie art. 27 ustawy o e me ryt urach i rentach z FUS , przyznano wnioskodawcy emeryturę od 1 kwietnia 2014 r. bez przeliczenia 24% części socjalnej z uwagi na ujawniony wówczas brak przepracowanych 30 miesięcy. Trybun ał Konstytucyjny dostrze ga, że skarżący , w związku z cytowanym wyw od em Sądu Okręgowego w W . , mógł zostać wprowadzony w błąd co do rzeczywistej przyczyny odmowy uwzględnienia j ego wniosku z 3 marca 2016 r . – co dalej zapewne stało się podsta- w ą złoże nia skargi konstytucyjne j i warunkowało jej konstrukcyjny kształt. S tąd też Trybunał podkreśla, że według stanowiska Trybunału, rzeczywisty powód nieuwzględnienia wniosku skar żącego został w sposób adekwatny opisany w decyzji organu rentowego z 8 ma rca 201 6 r . oraz w uzasadnieniu wyżej powoływanego wyroku Sądu Apelacyjne go w W . z 23 mar ca 2017 r . Jak już wyżej zaznaczono, Sąd Apelacyjny podniósł w szczególności, że wnioskodawca na dzień zgłoszenia wniosku o przyznanie emerytury, tj. na dzień 3 marc a 2016 r., nie spełniał w arunków do przyznania innej emerytury niż ta , k tórą nabył na podsta- wie art. 27 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, a zatem brak było podstaw do przyznania mu kolejnego świadczenia emerytalnego na tej samej podstawie prawn ej oraz do zastosowa- nia regulacji z art. 53 ustawy o emeryturach i rentach z FUS . Tym samym, Trybunał raz jesz- cze podkreśla, że zaskarżonych przepisów nie mógł uznać za podstawę ostatecznego orzeka- nia o konstytucyjnych prawach i wolnościach skarżącego w związku z decyzją organu rento- wego z 8 marca 2016 r . – były one podstawą orze ka nia w związku z decyzją organu rentowe- go z 23 kwietnia 2014 r. Mając na uwadze treść skargi konstytucyjnej, Trybunał nadmienia także, że żal skar- żącego , wynikając y z faktu, że w roku 2014 – jak informuje – nie u zyskał oczekiwanego OTK ZU A/2020 SK 15/18 poz. 29 6 wsparcia dla pełnego r oz ezn ania sytuacji prawnej, w jakiej się znajduje , nie może stanowić podstawy uwzględnienia badanej skargi. Rozstrzygając jak w sentencji, Trybunał nie traci z pola widzenia takż e faktu odnoto- wanego już w części I niniejszego uzasadnienia : w dniu 8 kwietn ia 20 16 r. skarżący złożył wniosek o ponowne ustalenie wysokości świadczenia emerytalno - rentowego. W rozpoznaniu tego wniosku , organ rentowy , decyzją z 5 maja 2016 r. , ustalił od 1 kwie tnia 2016 r. wyso- kość emery tu ry z zastosowaniem art. 55 ustawy o emeryt ur ach i rentach z FUS . Zważywszy na powyższe okoliczności, Trybunał Konstytucyjny postanowił, jak w sentencji.