SK 3/20

O R Z E C Z N I C T W O TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria A Warszawa, dnia 13 lipca 2022 r. Pozycja 46 WYROK z dnia 22 czerwca 2022 r. Sygn. akt SK 3/20 * W imieniu Rzeczypospolitej Polskiej Trybunał Konstytucyjny w składzie: Krystyna Pawłowicz – przewodniczący Wojciech Sych Bogdan Święczkowski Michał Warciński Andrzej Zielonacki – sprawozdawca, po rozpoznaniu w trybie art. 92 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393), na po- siedzeniu niejawnym w dniu 22 czerwca 2022 r., skargi konstytucyjnej M.M. oraz J.M.-B. o zbadanie zgodności : art. 598 16 § 1 w związku z art. 598 15 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. Nr 43, poz. 296, ze zm.) z: a) art. 1, art. 2, art. 7, art. 18, art. 21 ust. 1, art. 30, art. 31 ust. 1 i 2, art. 32 ust. 1 i 2, art. 33 ust. 1, art. 41 ust. 1, art. 47, art. 48 ust. 1, art. 52 ust. 1, art. 71 ust. 1 oraz art. 72 ust. 1 i 3 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, b) art. 12 ust. 1 i 2, art. 13 ust. 1, art. 16 ust. 1 i 2, art. 18 ust. 1 oraz art. 19 ust. 1 Konwencji o prawach dziecka, przyjętej przez Zgromadzenie Ogólne Naro- dów Zjednoczonych dnia 20 listopada 1989 r. (Dz. U. z 1991 r. Nr 120, poz. 526, ze zm.), c) art. 6, art. 8 oraz art. 14 Konwencji o ochronie praw czł owieka i podstawo- wych w olności, sporządzonej w Rzymie dnia 4 listopada 1950 r., zmienionej następnie Protokołami nr 3, 5 i 8 oraz uzu pełnionej Protokołem nr 2 (Dz. U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284, ze zm.), o r z e k a: Art. 598 16 § 1 w związku z art. 598 15 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. z 2021 r. poz. 1805, ze zm.) w zakresie, w jakim obejmuj ą sytuacje, w których niewłaściwe wykonywanie lub niewykonywanie obowiąz- ków związane jest z zachowaniem dziecka, niewywołanym przez osobę, pod której pie- * Sentencja została ogłoszona dnia 30 czerwca 2022 r. w Dz. U. poz. 1371. OTK ZU A/2022 SK 3/20 poz. 46 2 czą dziecko to się znajduje, są niezgodne z art. 48 ust. 1 zdanie drugie oraz art. 72 ust. 3 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Ponadto p o s t a n a w i a: umorzyć postępowanie w pozostałym zakresie. Orzeczenie zapad ł o większością głosów . UZASADNIENIE I 1. W petitum sporządzonej przez adwokata skargi konstytucyjnej z 12 czerwca 2018 r. ( wniesionej do Trybunału Konstytucyjn ego 5 lipca 2018 r. – data nadania) M.M. oraz jej ma- łoletnia córka J.M.-B. (dalej: skarżąc e ) zarzucił y niezgodność art. 598 16 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. Nr 43, poz. 296, ze zm.; dalej: k.p.c.): a) w zakresie, w jakim „nie uzależnia możliwości «ukarania» – n akazania zapłaty – osoby niew ykonującej orzeczenia Sądu dot. realizacji ustalonych kontaktów, od ponoszenia wyłącznej winy za nierealizację kontaktów uprawnionej osoby z dzieckiem w zasądzonej przez Sąd formie”, b) w zakresie, w jakim „nie nakazuje w ogóle brać pod uwagę os oby i stanowiska dziecka (jako przecież głównego uprawnionego do kontaktów z rodzic ami) – pozwalając przy tym traktować dziecko w sposób przedmiotowy (nie zaś podmiotowy)”, c) w zakresie, w jakim „nie nakazuje brania pod uwagę obiektywnej gotowości dziec- ka do wykon ywania kontaktów w zasądzonej prze z Sąd formie”, d) w zakresie, w jakim „nie nakazuje brania pod rozwagę postawy uprawnionego do kontaktów z dziec kiem”, e) w zakresie, w jakim „zasądzenie kwoty pieniężnej ( quasi ukaranie) nas tępuje na rzecz «uprawnionego» do kontaktów – czyli na rze cz drugiej strony postępowania (drugiego rod zica)”, f) w zakresie, w jakim „umożliwia «ukaranie» (zagrożenie i nakazanie zapłaty) wy- łącznie «jednostronnie», czyli ukaranie osoby sprawującej bezpośrednią pieczę nad dzi eckiem (z reguły matkę dziecka), poprzez nakazanie zapłaty na rzecz uprawnionego do kontaktów z dzieckiem (z reguły ojca dziecka)” – z następującymi przepisa mi: a) art. 1, art. 2, art. 7, art. 18, art. 21 ust. 1, art. 30, art. 31 ust. 1 i 2, art. 32 ust. 1 i 2, art. 33 ust. 1, art. 41 ust. 1, art. 47, art. 48 ust. 1, art. 52 ust. 1, art. 71 ust. 1 oraz art. 72 ust. 1 i 3 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, b) art. 12 ust. 1 i 2, art. 13 ust. 1, art. 16 ust. 1 i 2, art. 18 ust. 1 oraz art. 19 ust. 1 Konwencji o pra wach dziecka, przyjętej przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczo- nych dnia 20 listopada 1989 r. (Dz. U. z 1991 r. Nr 120, poz. 526, ze zm.), c) a rt. 6, art. 8 oraz art. 14 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wo lności, sporządzonej w Rzymie dnia 4 listopada 1950 r., zm ienionej następnie Protokołami nr 3, 5 i 8 o raz uzupełnionej Protokołem nr 2 (Dz. U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284, ze zm.). W uzasadnieniu skargi konstytucyjnej zarzucono również art. 598 15 § 1 k.p.c. niezgod- ność z powołanymi przez skarżące wzorcami kontroli. OTK ZU A/2022 SK 3/20 poz. 46 3 1.1. Zarządzeniem sędziego Trybunału Konstytucyjnego 17 lipca 2019 r. wezwano skarżące do usunięcia braków formalnyc h skargi konstytucyjnej przez m.in.: – s precyzowanie przedmiotu zaskarżenia, tj. wyjaśnienie, czy skarżące kwestionują kon stytucyjność wska zanego w petitum skargi art. 598 16 § 1 k.p.c., czy także przywołanego w jej uzasadnieniu art. 598 15 § 1 k.p.c. (pkt 1); – po wykonaniu powyższego punktu – wskazanie, jakie konstytucyjne prawa i wolno- ści skarżących wynikają z powołanych w petitum skargi konstytucyjnej wzorców kontroli i w jaki sposób zostały one naruszone przez zakwestionowany przepis (pkt 2); – po wykon aniu powyższych dwóch punktów – uzasadnienie zarzutu niezgodności kwestionowanego przepisu ze wskazanymi praw ami lub wolnościami skarżących (pkt 3). Odpis powyższego zarządzenia został doręczony pełnomocnikowi skarżących 23 lipca 2019 r. W sporządzonym prz ez adwokata piśmie procesowym z 29 lipca 2019 r. (wniesionym do Trybunału Konsty tucyjnego 30 lipca 2019 r. – data nadania) skarżące wyjaśniły, że „kwe- stionują konstytucyjność przepisu art. 598 16 § 1 k.p.c., jak i immanentnie związanego z nim art. 598 15 § 1 k.p.c.”, wskazały prawa i wolności naruszone – ich zdaniem – przez art. 598 15 § 1 k.p.c. oraz przedstawiły u zasadnienie tego zarzutu. 1.2. Skarg ę konstytucyjn ą wniesiono w oparciu o następujący stan faktyczny : Postanowieniem Sądu Rejonowego w K. z 23 grudnia 2014 r. (sygn. akt [ … ]), zmie- nio nym postanowieniem Sądu Okręg owego w K. z 28 kwietnia 2015 r. (sygn. akt [ … ]), zosta- ły uregulowane kontakty P .B. z jego córką – małoletnią J .M.-B. Ponieważ matce dziewczynki – M.M. – P.B. zarz ucił niewywiązywa nie się z obowiąz- ków nałożonych na nią wspomnianymi orzeczeniami sądowymi, postanowieniem z 9 sierpnia 2016 r. (sygn. akt [ … ]), wydanym na wniosek P.B. , Sąd Rejonowy w K. zagroził M.M. naka- zaniem zapłaty na rzecz wnioskoda wcy kwoty 1500 zł za każde naruszenie obowiązku wyni- kającego z powołanych wyżej postanowień w zakresie kontaktów. Powyższe orze czenie zos tało utrzymane w mocy przez Sąd Okręgowy w K. postano- wieniem z 21 listopada 2016 r. (sygn. akt [ … ]XI). W następstwie dalszego niewywiązywania się ze wspomnianego obowiązku Sąd Rejo- nowy w K., postanowieniem z 3 października 2017 r. (sygn. akt [ … ]), nakazał M .M. zapłatę na rzecz P.B.: – kwoty 13 500 zł za naruszenia, o których mowa w postanowieniu z 9 sierpnia 2016 r.; – kwoty 798,48 zł tytułem zwrotu uzasadnionych wy datków poniesionych w związku z przygotowaniem do kontaktu. Zażalenie na powyżs ze orzeczenie złoży li P.B. oraz M.M. Orzeczenie to zostało utrzymane w mocy przez Sąd Okręgowy w K . postanowieniem z 19 marca 2018 r. (sygn. akt [ … ]). 1.3. Zdaniem skarżąc ych naruszenie wobec nich Konstytucji wynika z tego, że art. 598 16 § 1 w zwi ązku z art. 598 15 § 1 k.p.c. uniezależnia nakazanie zapłaty osobie niewy- pełniającej obowiązków, wynikających z orzeczenia sądu opiekuńczego w przedmiocie kon- taktów z dzieckiem, od ponoszenia przez nią wyłącznej winy za ten stan. Zdaniem skarżących kwestionowane przepisy k.p.c. nakazuj ą, w sytuacji wszczęcia egzekucji przez osobę upraw- nioną do kontaktów, badanie postawy jedynie osoby zobowiązanej do w yk onania obowiązku. Chodzi tu w szczególności o: – brak sądowej weryfikacji zac howania uprawnionego rodzica, która miałaby obej- mować nie tylko to, czy i na ile przyczynia się ono do budowania niechęci dziecka, ale rów- OTK ZU A/2022 SK 3/20 poz. 46 4 nież to, czy rodzic odmawia uczestnicz enia w terapii rodzinnej (innej terapii psychologicznej), mogącej prowadzić do jego zbliżenia z dzieckiem; – brak możliwości badania przez sąd małoletniej skarżącej, a także jej wysłuchania i wyrażenia przez nią zdania, co do obiektywnie istniejącej gotowoś ci do odbywania kontak- tów w ustalonej i egzekwowanej formie. Analizowana regulacja – w ocenie skarżących – w efekcie godzi w prawo równości wobec prawa, prawo własności i jego ochrony, wolność osobistą matki i dziecka, jak również ich godność oraz prawo d o ochrony życia prywatnego, jak też prawo dziecka do podmiotowe- go traktowania. Skarżące podniosły, że ograniczona kognicja sądów w sprawach dotyczących wyko- nywania kontaktów z dzieckiem (sprawiająca, iż sądy pomijają takie kwestie, jak postawa uprawnionego do kontaktów z dzieckiem oraz postawa i poglądy samego dziecka) skłoniła skar żące do sformułowania również zarzutu naruszenia prawa do „rzetelnego sądu i osądu (rzetelnego procesu)”. Hierarchiczna niezgodność norm w tym zakresie ma być „pokłosiem enigmaty cznej treści zaskarżonych przepisów prawa (przepisów wykonawczych), jak i utrw a- lonej praktyki orzeczniczej (wobec odbytych szkoleń co do stosowania tych prz episów, z ograniczoną – dla postępowania egzekucyjnego – kognicją)”. W ramach powyższego zarzu- tu ska rżące wskazały, że „rażącym błędem ustawodawcy” jest brak wprowadzenia możliwości wniesienia skargi kasacyj nej w sprawach dotyczących wy konywania kontaktów z dziećmi, co narusza ich prawo do sądu. Skarżące zarzuciły także art. 598 16 § 1 w związku z art. 598 15 § 1 k.p.c. naruszenie prawa „do wychowania małoletniej bez użycia form prz ymusu (w tym przymusu fizycznego), wychowania dziecka zgodnie z własnymi przekonaniami; oraz wolności małoletniej (…) od stosowania kar cielesnych i prawo nietykalności osobist ej dziecka”. Skarżące są przekonane, że niezgodne z wymienionymi prawami jest cz ynienie matki – pod groźbą nakazania jej zapła- ty – wyłączn ie odpowiedzialnej za odbywanie kontaktu dziecka z ojcem, w tym oczekiwanie od niej stosowania wobec dziecka środków p rzymusu, w celu zrealizowania przez ojca prawa do kontaktu. 2. Postanowieniem T rybunału Konstytucyjnego z 17 grudnia 2019 r. o sygn. Ts 107/18 (OTK ZU B/2020, poz. 77) skardze konstytucyjnej nadano dalszy bieg, a zarządzeniem Preze- sa Trybunału Konstytucyj nego z 15 stycznia 2020 r. została ona zarejestrowana pod sygn. akt SK 3/20. 3. W piśmie z 20 lutego 2020 r. (znak: ZSR.441.2055.2015.KT) Rzecznik Praw Dziecka zgłosił udział w niniejszym postępowaniu oraz wniósł o umorzenie postępowania na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 listopad a 2016 r. o organizacji i trybie postę- powania przed Trybunałem Kons tytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej: uotpTK), a w razie nieuwzględnienia tego wniosku – o orzeczenie, że art. 598 16 § 1 oraz art. 598 15 § 1 k.p.c. są zgodne z art. 1, art. 2, art. 7, art. 18, art. 21 ust. 1, art. 30, art. 31 ust. 1 i 2, art. 32 ust. 1 i 2, art. 33 ust. 1, art. 41 ust. 1, art. 47, art. 48 ust. 1, art. 52 ust. 1, art. 71 ust. 1 oraz art. 72 ust. 1 i 3 Konstytucji , a także – na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 uotpTK – o umorzenie postępowania w pozostałym zakresie z powodu niedopuszcz alności wy dania orzeczenia. 4. Pismem z 25 lutego 2020 r. (znak: IV.7021.39.2020.MK) Rzecznik Praw Obywatel- skich poinformował, że nie zgłasza udziału w niniejszym postępowaniu . 5. W sporządzonym przez adwokata piśmie procesowym z 23 marca 2020 r. skarżąc e odniosły się d o stanowiska Rzecznika Praw Dziecka. OTK ZU A/2022 SK 3/20 poz. 46 5 6. W piśmie z 18 marca 2020 r. (sygn. akt PK VIII TK 3.2020) stanowisko w sprawie zajął Proku rator Generalny, który wniósł o umorzenie postępowania na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 uotpTK z powodu nied opuszczalności wydania orzeczenia. 7. W piśmie z 17 grudnia 2020 r. (znak: BAS -WAK-199/20), w imieniu Sejmu Rze- czypospolitej Polskiej, stanowisko w sprawie zajął Marszałek Sejmu, który wniósł o orzecze- nie, iż art. 598 16 § 1 w związku z art. 598 15 § 1 k.p. c. rozumiany w ten sposób, że nakazanie zapłaty sumy pieniężnej na rzecz osoby uprawnionej do kon taktu z dzieckiem obejmuje sytu- acje, w których nie właściwe wykonanie lub niewykonanie obowiązków jest wynikiem niedo- prowadzenia pr zez osobę, pod której pieczą dziecko pozostaje, do zmiany negatywnego na- stawienia dziecka wobec osoby uprawnionej do kontaktu, niezależnie od tego, czy nastawienie to jest wywo łane postawą osoby uprawnionej do kontaktu, jest niezgodny z art. 64 ust. 1 i 3 w związku z art. 31 ust. 3 Ko nstytucji, a także o umorzenie postępowania w pozostałym zakresie na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 uotpTK z powodu niedopuszczalności wydania wyroku. II Stosownie do art. 92 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i try- bie postępowania przed Trybunałem Konstyt ucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393) Trybunał może rozpoznać wniosek, pytanie prawne albo skargę konstytucyjną na posiedzeniu niejaw- nym, jeżeli pisemne stanowiska wszystkich uczestników postępowania oraz pozostałe dowody zgromadzone w sprawie stanowią wystarczającą podstawę do wydania orzeczenia. Trybunał uznał, ż e w niniejszej sprawie przesłanka ta została spełniona. III Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje: 1. Uwaga ogólna. Na wstępie Trybunał przypomina, że model s kargi konstytucy jnej, przyjęty w polskim porządku prawnym, ma przede wszystkim na celu eliminację z systemu prawnego niekonsty- tucyjnych norm, co od różnia ten środek prawny od skargi wnoszonej do sądu konstytucyjne- go, będącej in strumentem konstytucyjnej korekty rozstrzyg nięć indywidualnych (np. w Niem- czech). Wskazana cecha charakterystyczna skargi ujawnia się przede wszystkim w tym, że ostateczne rozs trzygnięcie nie jest bezpośrednim przedmiotem oceny konstytucyjności przez Trybu nał Konstytucyjny. Kontrola Trybunału koncentruje się tu na normach leżących u pod- staw tego rozstrzygnięcia. Inicjujący kontrolę konstytucyjności normy w trybie skargowym musi spełnić wszystkie przesłanki wymagane dla kontroli abstrakcyjnej, a także musi się legi- tymować ostatecznym rozstrzygnięciem własnej, konkretnej sprawy, w której doszło do naru- szenia jego konstytucyjnego prawa podmiotowego, przy czym źródłem naruszenia musi być zastosowanie niekonstytucyjnej normy (por. np. wyrok TK z 15 grudnia 2020 r., sygn. SK 12/20, OTK ZU A/2021, poz. 2). W dotychczasowym orzecznictwie Trybunał Konstytucyjny opowiadał się wyraźnie za „publicznym” charakterem swoich rozstrzygnięć wydawan ych w ramach kontroli inicjowanej ska rgą konstytucyjną, polegającym na sui generis „oderwaniu” przedmiotu rozstrzygnięcia od sprawy, która legła u podstaw rozpoznania skargi. W wyroku z 21 maja 2001 r. o sygn. SK 15/00 (OTK ZU nr 4/2001, poz. 85) Trybunał wskazał bowiem, że „rozpoznając skargę, rozstrzyga (…) o zgodności aktu normatywnego z Konstytucją. Orzeczenie [jego] zaś t ylko OTK ZU A/2022 SK 3/20 poz. 46 6 pośrednio dotyczy sprawy indywidualnej skarżącego w tym sensie, iż rozstrzyga o dopusz- czalności stosowania określonego aktu normatywnego. Orzeczenie rozstrzygające m eryto- rycznie skargę konstytucyjną ma więc niewątpliwie walor ogólny, jes t skuteczne erga omnes ; ma moc powszechnie obowiązującą (art. 190 ust. 1 Konstytucji). Ustalenie przez TK niezgod- ności aktu normatywnego z Konstytu cją powoduje eliminację takiego aktu z porządku praw- nego, a więc konsekwencje dotyczące nie tylko skarżącego, ale również i nnych uczestników obrotu prawnego”. Z kolei w wyroku pełnego składu z 24 października 2007 r. o sygn. SK 7/06 (OTK ZU nr 9/A/2007, po z. 108) Trybunał podkreślił, że „[z] uwagi na swe charakterystyczne cechy konstrukcyjne, skarga konstytucyjna służy w polskim systemie prawnym w pierwszym rzędzie ochronie konstytucyjności porządku prawnego, natomiast eliminacja z obrotu niekonstytucyj- nych rozstrzygnięć indywidualnych dokonuje się tylko w ramach regulacji następstw or zecze- nia o niekonstytucyjności. (…) Stwierdzenie niekonstytucyjności przez Trybunał Konstytu- cyjny powinno prowadzić w możliwie szerokim zakresie do usunięcia niekonstytucyjnośc i także w odniesieniu do opartych na niekonstytucyjnej normie rozstrzygnięć indy widualnych. Należy bowiem nie tylko dbać o to, aby w obrocie prawnym nie pozostawały niekonstytucyjne normy, ale także należy eliminować ich skutki”. 2. Problem konstytucyjny. Niniejsza sprawa dotyczy kwestii nieuwzględnienia przez przepisy procedury cyw ilnej w przedmiocie wykonywania kontaktów z dzieckiem – nakazując e osobie, pod której pieczą znajduje się dziecko, zapłatę sumy pieniężnej na rzecz osoby uprawnionej do kontakt u z dzieckiem – sytuacji, w której niewłaściwe wykonywanie lub niewykonywanie ob owiązków związane jest z zach owaniem dziecka, niewywołanym przez osobę, pod której pieczą dziecko to się znajduje . 3. Kwestie formalne. 3 .1. Uwaga wstępna. W sprawach inic jo wanych skargą konstytucyjną Trybunał Konstytucyjny na każdym etapie postępowan ia bada, czy nie zachodzi któ raś z ujemnych przesłanek procesowych, skut- kująca umorzeniem postępowania. Dotyczy to wszelkich kwestii wstępnych, jak również przesłanek formalnyc h, wspólnych dla kontroli inicjowanej w trybie skargi konstytucyjnej, wniosku lu b pytania prawnego. Merytoryc zne rozpoznanie zarzutów sformułowanych w skar- dze konstytucyjnej jest uzależnione od spełnienia wszystkich warunków jej dopuszczalności. Podkreślić r ównież należy, że składu rozpoznającego sprawę in merito nie wiąże stanowisko zajęte w postanowieni u o nada niu skardze konstytucyjnej dalszego biegu lub postanowieniu o uwzględnieniu zażalenia skarżącego na postanowienie w przedmiocie odmowy nadania dal- s zego biegu skardze konstytucyjnej (zob. m.in. wyrok pełnego składu TK z 25 wrześ nia 2019 r., sygn. SK 31/16, OTK ZU A/2019, poz. 53 oraz powołane tam orzecznictwo) . 3.2. Przedmiot kontroli. W niniejszej sprawie przedmiotem zask arżenia uczyniono art. 598 16 § 1 w związku z art. 598 15 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks pos tępowania cywilnego (Dz. U. Nr 43, poz. 296, ze zm.; dalej: k.p.c.). Przepisy te, z dniem 13 sierpnia 2011 r., zostały dodane do wskazanej ustawy przez art. 1 pkt 4 ustawy z dnia 26 maja 2011 r. o zmianie ustawy – Ko- deks postępowania cywilnego (Dz. U. Nr 1 44, poz. 854) i mają następujące brzmienie: – art. 598 15 § 1: OTK ZU A/2022 SK 3/20 poz. 46 7 „ Jeżeli osoba, pod której pieczą dziecko pozostaje, nie wykonuje albo niewłaściwie wykonuje obowiązki wynikające z orzeczenia albo z ugody zaw artej przed sądem lub przed mediatorem w przedmiocie kontaktów z dzieckiem, sąd o piekuńczy, uwzględniają c sytuację majątkową tej osoby, zagrozi jej nakazaniem zapłaty na rzecz osoby uprawnionej do kontaktu z dzieckiem oznaczonej sumy pieniężnej za każde na ruszenie obowiązku ”; – art. 598 16 § 1: „ Jeżeli osoba , której sąd opiekuńczy zagro ził nakazaniem za płaty oznaczonej sumy pieniężnej, nie wypełnia nadal swego obowiązku, sąd opiekuńczy nakazuje jej zapłatę należ- nej sumy pieniężnej , ustalając jej wysokość stosownie do liczby naruszeń. Sąd może w wyjąt- kowych wy padkach zmienić wysokość sumy pieniężnej, o której mowa w art. 5 98 15 , ze względu na zmianę okoliczności ”. Ponieważ zaskarżon e regulacj e nie został y do tej pory zmienion e ani uc hylon e , za punkt odniesienia przy orzekaniu w niniejszej sprawie Trybunał przyjm uje ich brzmienie z tekstu je dnolitego k.p.c., ogłoszonego w Dz. U. z 2021 r. pod poz. 1805. 3.3. Wniosek Rzecznika Praw Dziecka o umorzenie postępowania z powodu nie- dopuszcza lności wydania w yroku. 3.3.1. W petitum swojego stanowiska Rzecznik Praw Dzieck a podniósł, że „skarżące nie posiadają legitymacji materia lnej do wniesienia skargi konstytucyjnej, ponieważ wskazane w zarzutach skargi naruszenia konstytucyjnych praw wynikaj ące z art. 598 16 § 1 k.p.c. oraz art. 598 15 § 1 k.p.c. nie miały miejsca w spraw ie, której dotyczy przedmioto wa skarg a konsty- tucyjna, a tym samym skarga powinna zostać uznana za niedopuszczalną, a postępowanie po- winno zostać umorzone” na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 listopada 2 016 r. o organizacji i trybie postępowa nia przed Trybunałem Konstytu cyjnym (Dz . U. z 2019 r. poz. 2393; dalej: uotpTK). 3.3.2. Odnosząc się do powyższego wniosku, Trybunał przypomina, że z art. 79 ust. 1 Konstytucj i wynika, iż prawo do skargi konstytucyjn ej (czyli legitymację skargową ) ustalać należy , biorąc przede wszyst kim pod uwagę wyraże nie „ czyje konstytucyjne wolności lub prawa zostały naruszone ” . Z literalnego odczytania tego wyrażenia wynika o graniczenie prz edmiotowe wyznaczające zakres podmiotów uprawnionych do wniesienia skargi . P o pi erwsze bowiem – legitymowany do wniesienia skargi jest jedynie podmiot, który w ogóle może być podmiotem określonych konstytucyjnych wolności lub praw , czyli ma konstytucyj- nopr awną zdolność bycia podmiotem praw . P o drugie – u zasadnia wniesienie skargi kons tytu- cyjnej wyłącznie „ narusze nie konstytucyjnych wolności i praw ” . P o trzecie wreszcie – warun- kiem dopuszczalności skargi konstytucyjnej jest, aby zarzucane w niej naruszenie n orm konsty- tucyjnych odnosiło s ię do podmiotu wnoszącego skargę. W sprawie skarż ących (matki i jej małoletnie j córki) warunki te – poza częścią powo- łanych wzorców kontroli – zostały spełnione. Natomiast wywody Rzecznika Praw Dziecka (ograniczające się wyłą cznie do – eufemistycznie ujmu jąc – swoistej polemiki ze skarżącą odnośnie do st anu faktycznego leżącego u po dstaw wydanego postanowienia sądu opiekuń- czego) nie podważyły tego ustalenia, co przekłada się na uznanie wniosku tego uczestnika o umorzenie ninie jszego postępowania za bez zasadny . 3.4. Wniosek Prokuratora Generalnego o umo rzenie postępowania z powodu n ie- dopuszczalności wydania wyro ku. 3.4.1. W swoim stanowisku – odnosząc się do uzasadnienia skargi konstytucyjnej – Prokurator Generalny podniósł, że : – „pełnomocnik Skarżących nie wykazał w sposób należyty istnienia takiej praktyki rozumienia i stosowani a zaskarżonych przepisów, która decydowa łaby o możliwości jej za- OTK ZU A/2022 SK 3/20 poz. 46 8 skarżenia w trybie skargi konstytucyjnej; tym bardziej nie wskazał na uks ztałtowaną orzecze- ni em Sądu Najwyższego zasadę prawną, dotyczącą rozumienia i stosowania zaskarżonych przepisów” ; – „p ełnomocnik Skarżących powierzchownie potraktował wymagania formalne skargi konstytucyjnej”, a przez to analizowana skarga nie spełnia dys pozycji ar t. 53 ust. 1 pkt 2 i 3 uotpTK; – „[p]odstawowym, narzucającym się podczas anal izy skargi konstytucyjnej probl e- mem, jest sto sowanie przez autora skargi jedynie wykładni językowej zaskarżonych przepi- sów, która prowadzi go do nadania tym przepisom treści niek onstytucyjnej”; – „zarzuty Skarżących dotyczące dostrzeżonych «luk prawnych», polegają de facto na wskazaniu, że zaskarżone przepisy nie zawierają regulacji, których Skarżące by oczekiwały. Zarzuty niekonstytucyjności w tym zakresie wy kazują walor wyłączni e postulatów de lege ferenda ”; – „w skardze konstytucyjnej wniesionej przez Sk arżące nie wykazano związku pom ię- dzy treścią kwestionowanych norm prawnych a naruszeniem wskazanych konstytucyjnych praw i wolności. Wskazana niekonstytucyjn ość treści zaskarżony ch przepisów, wyn ika bo- wiem z zastosowanej nieuprawnionej interpretacji ich tr eści, pomijającej zupełnie otoc zenie normatywne ”. Powyższe – zdaniem tego uczestnika postępowania – uzasadnia zastosowanie w ni- niejszej sprawie art. 59 ust. 1 pkt 2 uotpTK. 3.4. 2. Poniżej odnosząc się po kolei do podniesionych przez Prokuratora Generalneg o zarzutów względem skargi kons tytucyjnej, Trybunał uznaje wnios e k tego uczestnika o umo- rzenie niniejszego postępowania za bezzasadny. Po pierwsze – należy przypomnieć, że w wyro ku z 22 maja 2019 r. o sygn. SK 22/16 (OTK ZU A/2019, poz. 48) Trybunał Konsty tucyjny podkreślił, iż „[i]nsty tucja skargi konsty- tucyjnej immanentnie jest (…) związana z określonym stanem faktycznym i ostatecznym orzeczeniem, ro zstrzygającym konkretną spraw ę skarżącego. Umorzenie postę powania z po- wodu niejednolitości orzecznictwa alb o możliwości prokonstytucyjnej wykładni zaskarżonego przepisu czyni skargę konstytucyjną w znacznym zakresi e instytucją dysfunkcjonalną. Nawet jeżeli wykładnia zaskarżonego przep isu jest niejednolita, istnie ją co najmniej dwa równorzęd- ne nurty jego interpr etacji albo nawet jeżeli przepi s można interpretować prokonsty tucyjnie, to punktem wyjścia dla oceny zgodno ści przepisu z Konstytucją powinien być te n przepis w uję- ciu ostateczne go orzeczenia rozstrzygająceg o sprawę skarżącego. Co więcej, należy tak przyjm ować także wtedy, gdy ostateczn e orzeczenie w sprawie prezentu je nową, zupełnie nieznaną interpretację prze pisu, odbiegającą od utrwalonej i jednolit ej wykładni. Konstatacja, że sąd mógł przyjąć za swoją pow szechnie akceptowaną wykładnię, a w związku z tym postę- powanie należy umorzyć, d aje skarżącemu co najwyżej saty sfakcję w sferze symbolicznej. Skarga konstyt ucyjna z założenia ma być natomiast instyt ucją gwarantującą wymierną oc hro- nę praw i wolności konstyt ucyjnych. Wykładnia przepisu, nawet powszechnie a kceptowana i jednolita, w zasad zie nigdy nie jest jedyną możliwą. Syntetyczna redakcja przepisów prawa daje interpretatorowi często znaczną swobodę w określaniu ich znaczenia. Tr ybunał nie kon- troluje wykładn i przepisów, ale same przepisy, których potencjał znaczeniowy może wykra- czać poz a ustalone w judykaturze i dokt rynie kanony. Kontroli zgodności z Konstytucj ą wszczętej skargą konstytucyjną, w konkre tnej sprawie, rozstrzygniętej konkretnym orzecze- niem, podl ega, z natury skargi konstytucyjnej, przepis w ro zumieniu przedstawionym w osta- t ecznym orzeczeniu”. Pogląd ten został podzielony w wyroku TK z 15 grudnia 2020 r. o sygn. SK 12/20 . W wyroku z 30 czer wca 2021 r. o sygn. SK 37/19 (OTK ZU A/2021, poz. 54) Trybunał uzu- pełnił swoje stanowisko, stwierdzając iż „ organy stosujące prawo, w najk orzystniejszym dla OTK ZU A/2022 SK 3/20 poz. 46 9 zainteresow anych wypadku, zachowując zasadę równości w prawie, wypracowują jedną (dominującą) wykładnię; bywa jednak, że funkcjo nuje w judykaturze kilka równoważnych (ilościowo, jakościowo) linii orzeczniczych. Przepisy miewają bowiem, ze względu na synte- tyczność legislacyjnego ujęcia, duży potencjał interpretacyjny, co znaczy, że mogą dać, z wy- korzysta niem różnych metod oraz reguł preferencji wykładni, wiele odmiennych, choć często równoważnych, nie tylko z punktu widzenia poprawności te oretycznej, konstrukcyjnej, prak- seologicznej, ale także aksjologicznej, wyników. Skarżący nie może ponosić uszczerbku w sferze ochrony prawnej wsku tek zastosowania przez sąd w ostatecznym orzeczeniu jednej z funkcjonujących wykładni, która nie odpowiada Konstytucji. Stwierdzenie, że sąd mógł zastosować wykładnię prokonstytucyjną może skarżącemu dać satysfakcję w sferze sy mboliki, ale nie realną ochronę praw i wolności konstytucyjnych, jaką przewiduje art. 79 ust. 1 Konsty- tucji . Umorzenie postępowania z powodu niejednolitości orzecznictwa albo możliwości pro- konstytucyjnej wykładni zaskarżonego przepisu czyniłoby skargę konstytucyjną w znacznym zakresie instytucją dysfunkcjonalną i pozbawioną znaczenia dla uprawnionych. Skarga ko n- stytucyjna z założenia ma być natomiast instytucją gwarantującą wymierną ochronę praw i wolności konstytuc yjnych ”. I dalej: „taka sama konstatacja musi się nasuwać co do skarg k onstytucyjnych, w których zarzuca się niezgodność z Konstytucją przepisowi w ujęciu odo- sobnionym, jednostkowy m, dotychczas niewystępującym w orzecznictwie. Jeżeli bowiem zastosowany przez sąd przepis pozwolił mu na oznaczoną, choćby oryginalną i nieznaną w cześniej w orzecznictwie wykładnię, to znaczy, że przepis ten zawierał w sobie potencjał znaczeniowy, który p ozwolił na taką właśnie interpretację i w takim ujęciu powinien być oce- niany przez Trybunał. Wykładnia przepisu, nawet powszechnie akceptowana i je dnolita, w zasadzie nigdy nie jest jedyną możliwą. S yntetyczna redakcja przepisów prawa daje inter- pretatorowi często znaczną swobodę określania ich znaczenia (por. wyroki TK z: 22 maja 2019 r. sygn. SK 22/16, OTK ZU A/2019, poz. 48; 25 września 2019 r. sygn. SK 31/16, OTK ZU A/2019, poz. 53). Odmowa przyznania ochrony konstytucyjnych praw i wolności w trybie skar gi konstytucyjnej, w której zarzuca się niezgodność z Konstytucją określonego rozumie- nia przepi sów zastosowanego w ostatecznym orzeczeniu sądowym, w sposób nieuprawniony prowadziłaby do zamknięcia drogi ochrony konstytucyjnej jednostek. Kwestionowanie w sk ardze konstytucyjnej błędnej, odosobnionej i nieznajdującej uzasadnienia w nauce prawa wykładni obowiązujących przepisów prawnych nie jest niedopuszczalną skargą na stosowanie prawa. W sytuacji tej Trybunał Konstytucyjny nie kontroluje wykładni przepisów, ale same przepisy, których potencjał znaczeniowy może wykraczać poza ustalone w judykaturze i dok- trynie kanony. Kontroli zgodności z Konstytucją wszczętej skargą konstytucyjną, w konkret- nej sprawie, rozstrzygniętej konkretnym orzeczeniem, podlega, z natury skargi konstytucyjnej, przepis w rozumieniu przedstawionym w ostatecznym orzeczeniu. Instytucja skargi konstytu- cyjnej jest bowiem immanentnie związana z okreś lonym stanem faktycznym i ostatecznym orzeczeniem, rozstrzygającym konkretną sprawę skarżącego. O ile zatem podczas oceny prze- pisu w kontroli abstrakcyjnej Trybunał bierze pod uwagę przepis według utrwalonej wykładni organów stosujących ten prz epis (por. wyrok z 9 maja 2005 r., sygn. SK 14/04, OTK ZU nr 5/A/2005, poz. 47; wyrok z 27 września 2012 r., sygn. SK 4/11, OTK ZU nr 8/A/2012, poz. 97; postanowienie z 24 września 2015 r., sygn. Ts 212/1 5, OTK ZU nr 5/B/2015, poz. 560), o tyle w kontroli skargowej Tr ybunał może ocenić przepis w rozumieniu nawet jednostkowym, niepowtarzalnym, jednakże mieszczącym się w granicach dopuszczalnej wy- kładni” . Podsumowując, w świetle wskazanych wyżej poglądów orzeczniczych skarżące nie miały obowiązku przedstawien ia „ukształtowanej orzeczeniem Sądu Najwyższego zasady prawnej, dotyczącej rozumienia i stosowania zaskarżonych przepisów”, zwłaszcza że sprawy procedowane w trybie oddziału 6 rozdziału 2 działu II tytułu II księgi II części I k.p.c. nie pod- OTK ZU A/2022 SK 3/20 poz. 46 10 legają kontroli Sądu Najwyż szego w ramach skargi kasacyjnej ani skargi o stwierdzenie nie- zgodności z prawem prawomocnego orzeczenia (zob. np. postanowienia SN z 8 maja 2015 r., sygn. akt II CNP 5/15, Legalis oraz 22 maj a 2018 r., sygn. akt III CNP 38/17, Legalis) ; ponad- t o z możliwoś ci wys t ą p ienia z pytaniem prawnym do Sądu Najwyższego na zasadzie art. 390 § 1 w związku z art. 397 § 3 w związku z art. 13 § 2 k.p.c. skorzystał do tej pory tylko jeden sąd r ozpoznając y zażaleni e na postanowie nie sąd u opiekuńcz ego w spraw ie, o której mowa w art. 598 16 k.p.c., wnosząc o wyjaśnienie: „Czy w aktualnie obowiązującym stanie prawnym zażalenie na postanowienie w przedmiocie nakazania zapłaty oznaczonej sumy pieniężnej osobie ni ewykonującej obowiązków wynikających z orzeczenia w przedm iocie kontak tów z dzieckiem rozpoznaje inny skład sądu pierwszej instancji czy sąd drugiej instancji?” – wskutek przedstawionego zagadnienia prawnego w uchwa le z 25 lutego 202 1 r., sygn. akt III CZP 17/20 ( OSNC nr 10/2021, poz. 64) Sąd Najwyższy udzielił n astępującej odpowiedzi: „W stanie prawnym wprowadzonym przez ustawę z dnia 4 lipca 2019 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 1469 ze zm.) za- ż alenie na postanowienie sądu pierwszej instancji przewidzi ane w art. 5 98 16 § 3 k.p.c. przy- sługuje do sądu drugiej instancji”. Po drugie – u zasadnieni a skargi konstytucyjnej z 12 czerwca 2018 r. oraz uzupełniają- cego ją pisma procesowego z 29 lipca 2019 r. z awiera ją jednoznacznie wskazanie wolności i praw konstytuc yjnych, któr ych naruszenie zarzucają skarżące (zob. s. 7 - 12 skargi i s. 3 - 4 pisma procesowego), oraz argumentację w tym przedmiocie (zob. s. 18 - 23 skargi i s. 4 - 14 pisma procesowego ). Ponadto należy przypomnieć, że w wyroku z 15 grudnia 2020 r. o sygn. SK 12/20 Trybun ał wyjaśnił, iż „o dopuszczalności orzekania merytorycznego w sprawie zai- nicjowanej skargą konstytucyjną nie decyduje objętość jej uzasadnienia, lecz z asadność (traf- ność) poruszonego przez skarżącego problemu (…). Trybunał Konstytucyjny jest za ś obowią- zany samodzielnie uzasadnić określone rozstrzygnięcie, nie ograniczając się do weryfikacji stanowisk uczestników postępowania, co wynika z niekwestionowane j na gruncie naszej kul- tury prawnej zasady iura novit curia oraz normy wyrażonej w art. 69 us t. 1 uotpTK, nakazują- cej Trybunałowi w toku postępowania zbadać wszystkie istotne okoliczności w celu wszech- stronnego wyjaśnienia sprawy” . Po trzecie – po zainicj owaniu postępowania sądowokonstytucyjnego (w szczególności w trybie skargi konstytucyjnej) uc hylenie, zmi ana badanego przepisu albo jego „modyfikacja pośrednia” w związku z dodaniem nowych regulacji do systemu prawnego, a nawet możli- wość zastosowania innyc h metod wykładni (w tym prokonstytucyjn ej) określonego przepisu (potencjalna lub faktycznie s tosowana w i nnych sprawach) – wziąwszy pod uwagę cel skargi konstytucyjnej, którym jest ochrona konstytucyjnych praw i wolności jednostki – nie może a limine prowa dzić do umorzenia postępowania (zob. wyrok i TK z : 3 lipca 2019 r., sygn. SK 14/18, OTK ZU A/ 2019, poz. 3 5; 22 maja 2019 r. sygn. SK 22/16; 15 grudnia 2020 r., sygn. SK 12/20 oraz 30 czerwca 2021 r. o sygn. SK 37/19 ). Zakwestionowane w niniejszej sprawie przepisy (w wariancie ich literalnej wykładni) były podstawą niekorzystnych – i pra- womocnych – rozstrzygni ęć indywidualnych wobec skarżących, a także innych podmiotów znajdujących się w podobnej sytuacji faktycznej. Po czwarte – zawarte w uzasadnieniu skargi konstytucyjnej wywody, wedle których zaskarżone w niniejszej sprawie przepisy zawierają „l uki prawne” w postaci braku wskazania przez ustawodawcę, że zagrożenie sankcją pieniężną za naruszenie o bowiązków w przedm io- cie kontaktów z dzieckiem oraz późniejsze nakazanie zapłaty oznaczonej sumy pieniężnej nie zostało uzależnione od badania przez sąd zawinienia o soby zobowiązanej, n ie powinny być rozumiane „dosłownie” jako zarzuty względem zaniechania prawodawczego. Prze ciwnie – zważywszy na całokształt okoliczności faktycznych i prawnych rozpatrywanej sprawy – nale- OTK ZU A/2022 SK 3/20 poz. 46 11 ży mieć na uwadze zasad ę falsa demons tratio non n ocet i odczytywać te argumenty w kontek- ście zarzutu niezgodności przedmiotu zaskarżenia z art. 48 ust. 1 i art . 72 ust. 3 Konstytucji. Po piąte – związ ek pomiędzy treścią kwestionowanych przez skarżące norm prawnych a naruszeniem wskazanych kon stytucyjnych praw i wolności został objaśnion y na s. 2 - 6 skargi konstytucyjnej i wynika też z załączonych do skargi orzecze ń sądów opiekuńczych obu in- stancji. 3.5. Zakres kontroli. Z zestawienia petitum skargi konstytucyjnej z 12 czerwca 2018 r. oraz pisma proceso- wego z 29 lipca 2019 r. wynika, że skarżące kwestionują konstytucyjność art. 598 16 § 1 w związku z art. 598 15 § 1 k.p.c. w zakresach przytoczonych w cz. I pkt 1 ab initio niniejszego uzasadnienia. Wziąwszy pod uwagę okoliczności stanu faktycznego niniejszej sprawy, zakres kon- troli powinien dotyczyć art. 598 16 § 1 w związku z art. 598 15 § 1 k.p.c., obejmują cych sytua- cje, w k tórych niewłaściwe wykonywanie lub niewykonywanie obowiązków związane jest z z achowaniem dziecka, niewywołanym przez osobę, po d której pie czą dziecko to się znajdu- je. 4. Ocena konstytucyjności zaskarżonej regulacji. 4.1. Uwaga wprowadzająca. W niniejsz ej sprawie skarżąc e w petitum skargi konstytucyjnej jako wzorce kontroli, wnosząc o uznanie niezgodności z nimi art. 598 16 § 1 w związku z art. 598 15 § 1 k.p.c., powo- łał y: a) art. 1, art. 2, art. 7, art. 18, art. 21 ust. 1, art. 30, art. 31 ust. 1 i 2, art. 32 ust. 1 i 2, art. 33 ust. 1, art. 41 ust. 1, art. 47, art. 48 ust. 1, art. 52 ust. 1, art. 71 ust. 1 oraz art. 72 ust. 1 i 3 Konstytucji, b) art. 12 ust. 1 i 2, art. 13 ust. 1, art. 16 ust. 1 i 2, art. 18 ust. 1 oraz art. 19 ust. 1 Kon- wencji o prawa ch dziecka, przyjętej przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych dnia 20 listopada 1989 r. (Dz. U. z 1991 r. Nr 120, poz. 526, ze zm.; dalej: Konwencja nowo- jorska), c) art. 6, art. 8 oraz art. 14 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych woln ości, sporządzonej w Rzymie dnia 4 listopada 1950 r., zmienionej następnie Protokołami nr 3, 5 i 8 oraz uzupełnionej Protokołem n r 2 (Dz. U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284, ze zm.; dalej: Konwencja rzymska). 4.2. Standard konstytucyjny wywodzony z art. 48 ust. 1 zdanie drugie i art. 72 ust. 3 ustawy zasadniczej a art. 598 16 § 1 w związku z art. 598 15 § 1 k.p.c. 4.2.1. Ocenę zaskarżonej regulacji w pierwszej kolejności należy poprzedzić uwagą ogólną, że w myśl art. 79 ust. 1 Konstytucji każdy, czyje konstytucyjne wolności lub prawa zostały naruszone, ma prawo, na zasadach określonych w ustawie, wnieść skargę do Trybuna- łu Konstytucyjnego w sprawie zg odności z Konstytucją ustawy lub innego aktu normatywne- go, na podstawie którego sąd lub organ administracji publicznej orzekł ostatecznie o jego wolnościach lub prawach albo o jego obowiązkach określonych w Konstytucji. W niniejszej sprawie ni e ulega wąt p liwości, że wydane wobec M .M. orzeczenia sądów opiekuńczych dotyczyły w pierwszej kolejności jej sytuacji majątkowej poprzez zagrożenie nakazaniem zapłaty sumy pieniężnej oraz nakazaniem zapłaty sumy pieniężnej na rzecz P.B., uprawnionego do kontaktu z dzieckiem; wskazano to też w skardze konstytucyjnej , powołu- jąc, jako jeden z wzorców kontroli, art. 21 ust. 1 Konstytucji. Nie można jednak tracić z pola OTK ZU A/2022 SK 3/20 poz. 46 12 widzenia tego, że wydane wobec M .M. postanowienia sądu opiekuńczego, p r zesądzające o uszczerbku w jej substancji majątkowej, spowodowane były respektowaniem przez tę skar- żącą woli jej córki , czego zaskarżone przepisy k.p.c. nie przewidują expressis verbis . Orzeczenia wydane w stanie faktycznym niniejszej sprawy m ają również wpływ re- fleksowy na małoletnią J .M.-B., której sytuacji prawnej też przecież dotycz ą ( in casu : nakaza- nie kontaktów małoletniej z uprawnionym pod rygorem – w razie braku tychże – uiszczania sum pieniężnych przez jej matkę na rzecz uprawnionego). W tym kontekście Trybunał Kon- stytucyjny przypomina, że w obowiązującej Konstytucji dobro dziecka stanowi konstytucyjną klauzulę generalną (por. : wyrok TK z 16 grudnia 2020 r., sygn. SK 26/16, OTK ZU A/2020, poz. 69 ; postanowienie SN z 6 paź dziernika 2021 r., sygn. akt I NSNc 357/21, OSNKN nr 4/2021, poz. 33; J. Ignatowicz, M. Nazar, Prawo rodzinne , wyd. 2, Warszawa 2006, s. 48-49; W. Białogłowski, Ochrona dobra dziecka jako gwarancja konstytucyjna w orzecznictwie pol- skiego Trybunału Konstytu cyjnego , [w:] 45 lat kodeksów cywilnych , red. J.J. Skoczylas, D.P. Kała, P. Potakowski, Lublin 2009, s. 290; R. Dubowski, Materialnoprawne przesłanki rozwo- du – analiza krytyczna i postulaty de lege ferenda , Józefów 2017, s. 109-110 ; Z. Radwański, R. Trzaskowski, [w:] System prawa prywatnego , t. 2: Prawo cywilne – część ogólna , red. Z. Radwański, A. Olejniczak, wy d. 3, Warszawa 2019, s. 320) i z tego też powodu n ależy najpierw odnieść się do powołanych przez skarżące wz orców kontroli w postaci art. 48 ust. 1 (a ściślej : jego zdania drugiego) oraz art. 72 ust. 3 Konstytucji. Wskazane przepisy ustawy zasadniczej stanowią odpowiednio: – art. 48 ust. 1 zdanie drugie: „Wychowanie to powinno uwzględniać stopień dojrzałości dziecka, a także wolność jego sumienia i wyznania oraz jego przekonania”; – art. 72 ust. 3: „W toku ustalania praw dziecka organy władzy publicznej oraz osoby odpowiedzialne za dziecko są obowiązane do wysłuchania i w miarę możliwości uwzględnienia zdania dziec- ka ”. T worzą one prawo podmiotowe dziecka, którego treścią jest explicite obowiązek uwzględnienia jego przekonań i w miarę możliwości jego woli – z jednej strony – oraz zapo- znania się z jego zdaniem – z drugiej. Tym samym wskazane regulacje konstytucyjne podkre- ślają podmiotowość konstytucyjnoprawną dziec ka i wynikające stąd jego uprawnienia w doty- cząc ych go sprawach (por. T. Smyc zyński , Rodzina i prawo rodzinne w świetle nowej Konsty- tucji , „Państwo i Prawo” nr 11 -12/1997, s. 192-193). Jest ono niezależne od zdolności do czynności prawnych sameg o dziecka. W tym miejscu Trybunał wyraźnie podkreśl a , że granica pełnoletności w systemi e prawa polskiego jest jedna i ustalona na poziomie lat osiemnastu. Ustanawia ją art. 10 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz. U. z 2020 r. poz. 1740, ze zm.), do puszczając wyjątek polegający na nabyciu pełnoletności przez osoby płci żeńskiej poniżej lat osiemnastu, które – za zgodą sądu – zawarły małżeństwo. Granicę tę respektuje także Konstytucja, przyznając w art. 62 ust. 1 czynne prawo wyborcze obyw atelom polsk im, którzy najpóźniej w dniu głosowania kończą osiemnaście l at. Dziećmi w rozumieniu prawa są zatem osoby, które nie ukończyły osiemnastego roku życia. Takie ujęcie jest zgodne z art. 1 Konwencji nowojorskiej , stanowiącym, że w jej rozumieniu „dziecko” oz n acza każdą istotę ludzką w wieku poniżej osiemnastu lat, chy ba że zgodnie z prawem odnoszącym się do dziecka uzyska ono wcześniej pełnoletność. Zgodnie z art. 48 ust. 1 zdanie drugie Konstytucji wychowanie powinno uwzględniać stopień dojrzałośc i dziecka, a także wolność jego sumienia i wyznania oraz jego przekonania. W myśl zaś art. 72 ust. 3 ustawy zasadniczej w toku ustalania praw dziecka organy władzy publicznej oraz osoby odpowiedzialne za dziecko są obowiązane do wysłuchania i w miarę możliwości uwzglę dnienia zdania dziecka. Zgodnie natomiast z art. 12 Konwencji nowojor- OTK ZU A/2022 SK 3/20 poz. 46 13 skiej, jej s trony zapewniają dziecku, które jest zdolne do kształtowania swych własnych po- glądów, prawo do swobodnego wyrażania własnych poglądów we wszystkich sprawach doty- cz ących dziec k a, przyjmując je z należytą wagą, stosownie do wieku oraz dojrzałości dziecka. Wspólnym mianownikiem wskazanych regulacji jest zobowiązanie podmiotów, mających wpływ na losy dziecka, do poszanowania jego odrębności, indywidualności i przekonań. Z obowiązk u tego wynika konieczność uznania podmiotowości dziecka i wysłuchania jego zdania. Adresatami norm są rodzice, opiekunowie, organy władzy publicznej oraz osoby od- powiedzialne za dziecko. Grono to obejmuje zatem wszystkie podmioty uprawnione bezpo- średnio i p ośrednio do decydowania o losach dziecka: oprócz rodziców i opiekunów praw- nych lub faktycznych, także sądy opiekuńcze, lekarzy (mieszczących się w kategorii osób od- powiedzialnych in concreto za dziecko) oraz państwa, przyznające poszczególnym o sobom i orga nom powyższe uprawnienia mocą swego prawodawstwa. 4.2.2. Nie ulega wątpliwości, że celem art. 48 ust. 1 zdanie drugie oraz art. 72 ust. 3 Konstytucji jest realizacja „dobra dziecka”, które go rekonstrukcja powinna się odbywać po- przez odwołanie do aksjologi i Konstytucji i ogólnych założeń systemowych. Jednocześnie nakaz ochrony dobra dziecka stanowi podstawową, nadrzędną zasadę polskiego systemu pra- wa rodzinnego, której podporządkowane są wszelkie regulacje w sferze stosunków pomiędzy rodzicami i dziećmi. P o jęcie „praw dziecka” w przepisach Konstytucji należy rozumieć jako nakaz zapewnienia ochrony interesów małoletniego, który w praktyce sam może jej dochodzić w bardzo ograniczonym zakresie (por. wyrok TK z 28 kwietnia 2003 r., sygn. K 18/02, OTK ZU nr 4/A/2 003, poz. 32). Rodzice winni mieć zatem prawo do reprezent owania dziecka względem osób trzecich, by móc efektywnie sprawować nad nim pieczę. Przysługuje im w tym względzie prawo podmiotowe o charakterze przyrodzonym i naturalnym, niepochodzą- ce z nadania pa ństwowego, choć wykonywane pod kontrolą państwową i społeczną. Na straży rodzicielstwa stoi także Konstytucja (zob. art. 18). Jeśli jednak rodzice nienależycie wykonują swoje uprawnienia i obowiązki względem dziecka, sprzecznie z jego dobrem, mogą zostać p ozbawieni władzy rodzicielskiej. T rybunał Konstytucyjny zw raca uwagę, że chociaż polskie ustawodawstwo nadal po- sługuje się terminem „władza rodzicielska”, który kojarzy się z „ autorytarnym ” modelem wy- chowania, jego ewolucja zdecydowanie zmierza w kierunku wyznaczonym przez standardy konstytucyjne, o czym najlepie j świadczą motywy na s. 33 uzasadnienia do poselskiego pro- jektu ustawy o zmianie ustawy – Kodeks rodzinny i opiekuńczy oraz niektórych innych ustaw z 7 grudnia 2007 r. (Sejm RP VI kad., druk sejmowy nr 629) oraz na s. 35 uzasadnienia do rządowego projektu ustawy o zmianie ustawy – Kodeks rodzinny i opiekuńczy oraz niektó- rych innych ustaw z 12 sierpnia 2008 r. (Sejm RP VI kad., druk sejmowy nr 888) , w następ- stwie których ustawą z dnia 6 li stopada 2008 r. o zmianie ustawy – Kodeks rodzinny i opie- kuńczy oraz n iektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 220, poz. 1431) dodano do art. 95 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. Nr 9, poz. 59, ze zm.; obo- wiązujący tekst jedno lity: Dz. U. z 2020 r. poz. 1359, ze zm.; dalej: k.r.o.) § 4, wedle którego rodzice przed powzięciem decyzji w ważniejszych sprawach dotyczących osoby lub majątku dziecka powinni je wysłuchać, jeżeli rozwój umysłowy, stan zdrowia i stopień dojrzałości dziecka na to pozwala, oraz uwzględnić w miarę możliwości jego rozsądne ży czenia. Wpro- wadzając ten przepis oraz inne – istotne – zmiany do k.r.o., parlament pozostawił funkcjonu- jący w ustawie termin „władza rodzicielska”, mimo postulatów zastąpienia go „łagodn iej- szym” ok r eśleniem. Decyzję swą ustawodawca uargumentował w ten sposób, że „rodzice po- winni dysponować «władczymi» kompetencjami wobec osoby i majątku dziecka, które ze względu na stan swojego rozwoju fizycznego, psychicznego i intelektualnego, brak (lub skromny zas ób) doświadczenia życiowego nie jest w stanie podejmować s amodzielnie decyzji w sposób odpowiedni dla jego dobra. Władza rodzicielska nie wyklucza uwzględniania opinii OTK ZU A/2022 SK 3/20 poz. 46 14 dziecka lub współdecydowania o sprawach dziecka. (…) Trzeba też zwrócić uwagę na «wład- cz e» działanie rodziców w stosunkach z osobami trzecimi przy reprezentowaniu dziecka i załatwianiu jego spraw w ramach przysługującej im autonomii w sprawowaniu władzy ro- dzicielskiej. (…) Termin «władza rodzicielska» jest określeniem adekwatnym d o roli rodzi- ców w sferze wychowywania dziecka w relacji do innych podm iotów. (…) Osoby starsze dzięki nabytemu doświadczeniu życiowemu z natury rzeczy są predystynowane do kierowania osobami młodszymi, niemającymi wystarczającego doświadczenia życiowego, i podejmowa- ni a w ich interesie decyzji «władczych», które na cywilnoprawnej płaszczyźnie stosunków między rodzicami i dziećmi znajdują wyraz w składaniu oświadczeń woli i dokonywaniu czynności za dziecko i w jego imieniu. Projekt zachowuje wymóg posłuszeńst wa ze strony dziecka, z zaakcentowaniem jednak rosnącej samodzielności dorastających dzieci w podej- mowaniu decyzji i składaniu oświadczeń woli (…). Działania rodziców w różnych sferach przysługującej im władzy rodzicielskiej, a przede wszystkim w ramach pi eczy nad oso bą dziecka i jego reprezentowania, powinny być podejmowane z poszanowaniem godności i praw dziecka” ( s. 9-11 uzasadnienia do projektu rządowego, Sejm RP VI kad., druk sejmo- wy nr 888). Z zacytowanego tu fragmentu uzasadnienia wynika jednoznaczni e, że kompeten- cje decyzyjne w sprawach osób podległych władzy rodzicielskiej zostały rozłożone w sposób przemyślany, daleki od przypadkowości i arbitralności, zbieżny z Konwencją nowojorską i konstytucyjnymi gwarancjami praw dziecka, wypełniający ich zalec enia. Innymi słowy, m i- mo że stosunek rodziców do dzieci wykazuje cechy władcze, nadrzędnym celem istnienia władzy rodzicielskiej jest dobro dziecka ; mutatis mutandis odnosi się to również do osób, pod których pieczą (faktyczną opieką) znajduje się dziecko (por. postanowienie TK z 14 listopada 2017 r., sygn. P 13/17, OTK ZU A/2017, poz. 82). 4.2.3. Powołane przez skarżące art. 48 ust. 1 zdanie drugie oraz art. 72 ust. 3 Konsty- tucji należy uznać za adekwatne do oceny położenia prawnego rodziców (opiekunów), pod których pieczą pozostaje dziecko, w sytuacji determinowanej przez zaskarżone przepis y, a wynikłej uprzednio z zachowania dziecka, które nie zostało wywołane przez osobę, pod której pieczą dziecko to się znajduje . Dyspozycje art. 598 15 § 1 i art. 598 16 § 1 k.p.c., mimo że odnoszą się do osoby opiekuna dziecka , wkraczają swym zakresem stosowania w sferę auto- nomii dziecka wówczas, gdy nie ma ono woli kontaktu z rodzicem . Nie ulega bowiem wąt- pliwości, że wola każdego człowieka jest elementem jego życia oso bistego, podl egającego ochronie prawnej, a w przypadku dzieci – w szczególności na poziomie międzynarodowym (zob.: art. 12 Konwencji nowojorskiej; art. 3 oraz art. 6 lit. b i c Europejskiej konwencji o wykonywaniu praw dzieci, sporządzonej w Strasburgu dni a 25 stycznia 1996 r., Dz. U. z 2000 r. Nr 107, poz. 1128; dalej: Konwencja strasburska), i objętego gwarancją dysponowa- nia tym dobrem według własnego uznania w myśl art. 47 Konstytucji. Nie budzi wątpliwości, że dzieci realizują swe prawa pod kontrolą dorosłych . Za nie- zgodny z powołanymi wzorcami kontroli należy jednak uzna ć mechanizm prawny, który umożliwia stosowanie sankcji finansowych wobec osoby sprawującej pieczę nad dzieckiem w sytuacji, w której nie wykonuje ona nałożonych na nią obowiązków dotyczą cych kontaktu dziecka, ale z powodu uwzględnienia woli (zdania) tego właśnie dziecka. Interpretacja art. 48 ust. 1 zdanie drugie oraz art. 72 ust. 3 Konstytucji – nakazują cych zapoznanie się z opinią dziecka w jego własnych sprawach oraz uszanowanie zajęte go przez nie stanowiska w miarę możliwości i z uwzględnieniem stopnia jego dojrzałości – nie mo że prowadzić do traktowania tych przepisów jako pozbawionych bezpośrednie go skutku prawnego. Przekonuje o tym zwłaszcza treść art. 81 ustawy zasadniczej , zgodnie z którym pe wnych praw określonych w rozdziale II Konstytucji można dochodzić tylko w granicach określonych w ustawie; ustro- jodawca dokonał tu jednak ich taksatywnego wyliczenia, gdyż chodzi o prawa wyłącznie wy- OTK ZU A/2022 SK 3/20 poz. 46 15 rażone w art. 65 ust. 4 i 5, art. 66, art. 69 , art. 71 i art. 74 - 76 Konstytucji (por. wyrok pełnego składu TK z 25 września 2019 r., s ygn. SK 31/16) . 4.2.4. Zaskarżone przepisy – zwłaszcza w sposób zastosowany w sprawie leżącej u podstaw rozpatrywanej skargi konstytucyjnej – nie zapewnia ją respektowania przez o sobę sprawującą pieczę nad dzieckiem prawa tego dziecka do wyrażenia zdania w sprawach doty- czących jego kontaktów z rodzicem (lub innym uprawnionym), zgodnie ze standardami usta- nowionymi w art. 48 ust. 1 zdanie drugie i art. 72 ust. 3 Konstytucji. D zięki w ładzy rodziciel- skiej powstaje swoisty trójstronny stosunek prawny: między rodzicami a dzieckiem – z jednej strony – oraz rodzicami a osobami trzecimi – z drugiej. Obowiązek wysłuchania dziecka i uwzględnienia w miarę możliwości jego zdania real izowany jest przede wszystkim w relacji rodzic – dziecko, a także odpowiednio : opiekun – dziecko. Sąd opiekuńczy również musi tę okoliczność mieć na uwadze, wydając postanowienia w trybie art. 598 15 § 1 i art. 598 16 § 1 k.p.c.; jest on także obowiązany do samodzielnego wysłucha nia dziecka przed podjęciem de- cyzji w sprawach dotyczących jego osoby, jeżeli rozwój umysłowy dziecka, stan zdrowia i stopień jego dojrzałości na to pozwalają, a ponadto obowiązany jest w miarę możliwości uwzględnić jego rozsądne życz enia (art. 576 § 2 k.p.c.) ; co wymaga podkreślenia – musi się to odbywać z poszanowaniem art. 72 ust. 3 Konstytucji, art. 12 Konwencji nowojorskiej oraz art. 3 i art. 6 lit. b i c Konwencji strasburskiej. W tym miejscu należy także uwypuklić, że „ [n]akaz ochrony dobra dziecka stanowi podstawową, nadrzędną zasadę polskiego systemu prawnego; pojęcie «praw dziecka» w przepisach Konstytucji należy rozumieć jako nakaz za- pewnienia ochrony interesów małoletniego, który w praktyce sam może jej dochodzić w bar- dzo ograniczonym z akresie. Dobro dziecka jest również tą wartością, która determinuje kształt innych rozwiązań instytucjonalnych (nie tylko na gruncie prawa rodzinnego)” (wyrok TK z 16 grudnia 2020 r., sygn. SK 26/16). Zaskarżone przepisy w zakresie, w jakim obe jmują sytua cje, w których niewłaściwe wykonywanie lub niewykonywanie obowiązków związane jest z zachowaniem dziecka, nie- wywołanym przez osobę, pod której pieczą dziecko to się znajduje, godzą w konstytucyjny standard ochrony dobra dziecka. Wydaje się bowiem oczywiste, że swoisty automatyzm groź- by s ankcji pieniężnych oraz nałożenia tych sankcji na rodzica (opiekuna) za naruszenia wska- zane odpowiednio w art. 598 15 § 1 i art. 598 16 § 1 k.p.c., bez wz ględu na okoliczności fak- tyczne, które legły u podstaw tego naruszenia, p rzeczy funkcji, jaką w założeniu miały speł- niać zaskarżone przepisy. 4.2.5. W związku z powyższym Trybunał uznaje, że art. 598 16 § 1 w związku z art. 598 15 § 1 k.p.c. w zakresie, w jakim obejmują sytuacje, w których niewłaściwe wyko- nywanie lub niewykonywa nie obowiązków związane jest z zachowaniem dziecka, niewywo- łanym przez osobę, pod której pieczą dziecko to się znajduje, są niezgodne z art. 48 ust. 1 zdanie drugie oraz art. 72 ust. 3 Konstytucji. 5. Umorzenie postępowania w zakresie badania zgodności za skarżonej regulacji z pozostałymi konstytucyjnymi wzorcami kontroli ze względu na zbędność wydania wy- roku. Orzeczona niezgodność zakresowa art. 598 16 § 1 w związku z art. 598 15 § 1 k.p.c. z art. 48 ust. 1 zdanie drugie oraz art. 72 ust. 3 Konstytucji prze kłada się na zbędność orzeka- nia odnośnie do badania zgodności kwestionowanej regulacji z pozostałymi wzorcam i kontro- li. Tym samym niniejsze postępowanie – w zakresie badania zgodności kwestionowan ych przepisów z normami wywodzonymi z art. 1, art. 2, art. 7, art. 18, art. 21 ust. 1, art. 30, art. 31 ust. 1 i 2, art. 32 ust. 1 i 2, art. 33 ust. 1, art. 41 ust. 1, art. 47, art. 48 ust. 1 zdanie pierwsze, art. 52 ust. 1, art. 71 ust. 1 oraz art. 72 ust. 1 Konstytucji – podlega umorzeniu na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 3 uotpTK. OTK ZU A/2022 SK 3/20 poz. 46 16 6. Umorzenie postępowania w zakresie badania zgodności zaskarżon ych przepi- sów z aktami prawa międzynarodowego . Należy przypomnieć, że z art. 79 ust. 1 Konstytucji wynika, iż skarga konstytucyjna przysługuje tylko w wypadku, gdy zosta ły naruszone wolności lub prawa określone w Konsty- tucji. W związku z tym wskazan e przez skarżące : a) art. 12 ust. 1 i 2, art. 13 ust. 1, art. 16 ust. 1 i 2, art. 18 ust. 1 oraz art. 19 ust. 1 Kon- wencji nowojorskiej, b) art. 6, art. 8 oraz art. 14 Konwencji rzymskiej – nie mo gą stanowić „bezpośrednich” wzorc ów kontroli w niniejszej sprawie (zob. m.in.: wyroki TK z 8 czerwca 1999 r., sygn. SK 12/98, OTK ZU nr 5/1999, poz. 96 i 7 maja 2002 r., sygn. SK 20/00, OTK ZU nr 3/A/2002, poz. 29 oraz postanow ienia TK z 1 7 grudnia 2018 r., sygn. Ts 173/17, OTK ZU B/2019, p oz. 59 i 27 lutego 2020 r., sygn. Ts 54/19, OTK ZU B/2020, poz. 254). Skoro ustrojodawca nie przewidział możliwości kwestionowania w trybie skargi konstytucyjnej zgodności przepisów aktów norm atywnych z a ktami prawa międzynarodowego, to – na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 uotpTK – należy umorzyć postępo- wanie w zakresie badania zgodności zaskarżonych przepisów z e wskazanymi regulacjami Konwencji nowojorskiej i Konwencji rzymskiej . 7. Skutek wyroku. Skutkie m niniejszego wyroku nie jest utrata mocy obowiązującej przez art. 598 15 § 1 oraz art. 598 16 § 1 k.p.c., a tylko wyeliminowanie zakresu tych przepisów, który został wska- zany w sentencji orzeczenia Trybunału jako niekonstytucyjn y. Tym samym sądy opiekuń cze – przy rozpatrywaniu wniosków o zagrożenie zapłatą określonej sumy pieniężnej oraz o zobo- wiązanie do zapłaty tej sumy – obowiązan e będą z urzędu wziąć pod uwagę, czy do niewyko- nania albo niewłaściwego wykonania obowiązków przez osobę, pod której pieczą zna jduje się dziecko, doszło w wyni ku uwzg lędnienia woli dziecka (wyrażonej samodzielnie, bez wpływu osoby, pod której pieczą się ono znajduje) . Stosownie do art. 190 ust. 4 Konstytucji oraz art. 401 1 w związku z art. 13 § 2 k.p.c. niniejszy wyrok stanowi dla skarżących podstawę do wznowienia postępowania . W tym stanie rzeczy orzeczono jak w sentencji. Zdanie odrębne sędziego TK Michała Warcińskiego do wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 22 czerwca 2022 r., sygn. akt SK 3/20 Na podstawie art. 106 ust. 3 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393) zgłaszam zda- nie odrębne od wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 22 czerwca 2022 r. w sprawie o sygn. akt SK 3/20. Postępowanie w niniejszej sprawie, także w zakresie, w którym Trybunał wydał wy- rok, powinno zostać umorzone ze względu na niedopuszczalność wydania merytorycznego ro zstrzygnięcia. W postępowaniu przed Trybunałem Konstytucyjnym, wszczętym skargą konstytucyj- ną, możliwe jest wydanie wyroku tylko po spełnieniu przesłanek wymienionych w art. 79 OTK ZU A/2022 SK 3/20 poz. 46 17 ust. 1 Konstytucji. W szczególności ostateczne orzeczenie sądu lub organu admi nistracji pu- blicznej, wydane na podstawie zaskarżonych w skardze przepisów, musi dotyczyć konstyt u- cyjnych wolności i praw wyłącznie skarżącego. W niniejszej sprawie skargę konstytucyjną złożyły dwie osoby – matka oraz jej córka. Ostateczne orzeczenie sądu, którego wymaga art. 79 ust. 1 Konstytucji, a wskazane w skar- dze, skierowane jest wyłącznie do skarżącej matki, nakazując jej zapłatę oznaczonej kwoty pieniężnej. Córka jako skarżąca nie spełniła zatem wymagania przedstawienia ostatecznego orzeczenia w spr awie, które rozstrzygałoby o jej konstytucyjnych wolnościach lub prawach, dlatego postępowanie co do niej należało umorzyć. Postępowanie należało umorzyć także wobec skarżącej matki. O ile przedstawiła ona ostateczne orzeczenie sądu, o tyle nawet najbardziej wysublimowana wykładnia nie może podważyć oczywistego stwierdzenia, że wzorce kontroli wskazane w skardze, a przyjęte przez Trybunał w sentencji wyroku, to przepisy, które w jakimkolwiek zakresie nie dotyczą wolno- ści i praw tej skarżącej. Według Trybunału, przedmiot kontroli jest niezgodny z art. 48 ust. 1 zdaniem drugim oraz art. 72 ust. 3 Konstytucji. Pierwszy z wymienionych przepisów stanowi, że prawo rodziców do wychowania dzieci powinno uwzględniać stopień dojrzałości dziecka, a także wolność jego sumienia i wyznania oraz jego przekonania. Reguła ta stoi zatem wy- łącznie na straży wolności i praw dziecka, ograniczając prawo rodziców do jego wychowywa- nia, określone w art. 48 ust. 1 zdaniu pierwszym Konstytucji. Z kolei w myśl drugiego wzorca kontroli, w toku ustalania praw dziecka organy władzy publicznej oraz osoby odpowiedzialne za dziecko są obowiązane do wysłuchania i w miarę możliwości uwzględnienia zdania dziec- ka. Także ten przepis nie pozostawia wątpliwości, że dotyczy wyłącznie wolności i praw dziecka. W niniejszym postępowaniu stroną skarżącą, wobec której sąd wydał ostateczne orze- czenie, jest nie dziecko, ale jego matka. Prowadzi to do wniosku, że powołane w wyroku wzorce kontroli były nieadekwatne, dlatego wydanie wyroku w sprawie było niedop uszczalne. Zaskarżone przepisy mogą budzić wątpliwości, także natury konstytucyjnej. Zagadnie- nie , czy są to wątpliwości uzasadniające orzeczenie o niezgodności tych przepisów z Konsty- tucją, nie może być w niniejszym zdaniu odrębnym z oczywistych względów rozważane. Na- leży tylko podkreślić, że dopuszczalność oceny zgodności zaskarżonych przepisów z aktem wyższego rzędu obwarowana jest bezwzględnymi przesłankami konstytucyjnymi i ustawo- wymi. Nie zmieniają tego nawet najbardziej szlachetne, choć dyskusyjne, p obudki, które mo- gły towarzyszyć Trybunałowi przy orzekaniu w niniejszej sprawie. Kierowanie się n imi nie może przekreślać fundamentalnych reguł procesowych, które stanowią założenia instytucji prawnej o randze konstytucyjnej. Zmiana jej modelu nie należy d o kompetencji Trybunału, ale ustrojodawcy. Mając powyższe na uwadze, złożyłem zdanie odrębne do niniejszego wyroku.