SK 32/19

O R Z E C Z N I C T W O TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria A Warszawa, dnia 3 sierpnia 2022 r. Pozycja 53 WYROK z dnia 22 czerwca 2022 r. Sygn. akt SK 32/19 * W imieniu Rzeczypospolitej Polskiej Trybunał Konstytucyjny w składzie: Zbigniew Jędrzejewski – przewodniczący Justyn Piskorski Julia Przyłębska Wojciech Sych – sprawozdawca Andrzej Zielonacki, po rozpoznaniu w trybie art. 92 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Tryb unałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2 393 ), na posiedzeniu niejawnym w dniu 22 czerwca 20 2 2 r., skarg i konstytucyj nej A . R . o zbadanie zgodności: „ art. 217c § 4 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny wykonawczy (Dz. U. 1997 nr 90, poz. 557 ze zm.) [...] w zakresie, w jakim nie przewiduje możliwości złożenia przez osobę, z którą osob a tymczasowo aresztowana chce utrzymywać kontakt telefoniczny, będącą osobą najbliższą dla podejrzanego, złożenia zażalenia na zarzą dzenie o odmowie korzystania z aparatu telefonicz- nego i takie uprawnienie przyznaje jedynie osobie tymczasowo aresztowanej ”, z art. 2 i art. 78 w zw iązku z art. 31 ust. 3 Konstytucji, o r z e k a: Art. 217c § 4 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny wykonawczy (Dz. U. z 2021 r. poz. 53, ze zm.) w zakresie, w jakim nie przyznaje osobie najbliższej, która ubiegała się o kontakt telefoniczny z tymczasowo aresztowanym, prawa złożenia zażale- nia na zarządzenie prokuratora o odmowie wyrażenia zgody na korzystanie z aparatu telefonicznego, jest zgodny z art. 78 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji Rzeczypospo- litej Polskiej. * Sentencja została ogłoszona dnia 29 czerwca 2022 r. w Dz. U. poz. 1364. OTK ZU A/2022 SK 32/19 poz. 53 2 Ponadto p o s t a n a w i a: umorzyć postępowanie w pozostałym zakresie. Orzeczenie zapadło większością gło sów. UZASADNIENIE I 1. A . R . (dalej: s karżąc a ) , jako małżonka tymczasowo aresztowanego, złożyła wniosek o wyrażenie zgody na ko ntakt telefoniczny z mężem. Zarządzeniem z 6 października 2017 r. ( [ … ] ) , prokurator Prokuratury Okręgowej w W . delegowany do Prokuratury Regionalnej w W . odmówił uwzględnienia wniosku z uwagi na obawę, że kontakt telefoniczny zo stałby wykorzystany w celu bezprawnego utrudniania postęp owania karnego. Skarżąca złożyła na to rozstrzygnięcie zażalenie . Zarządzeniem z 6 listopada 2017 r. ( [ … ] ), prokurator Prokuratury Okręgowej w W . de legowany do Prokuratury Regiona lnej w W . odmówił jego przyjęcia ze względu na to , że zostało wniesione przez osobę nieuprawnioną. Skarżąca zaskarżyła również to rozstrzygnięcie. Po stanowieniem z 8 stycznia 2018 r. ( [ … ] ), prokurator delegowany do Prokuratury Krajo wej ni e uwzględnił zażalenia, utr zymując zakwestionowane zarządzenie w mocy. W skardze konstytucyjnej z 9 kwietnia 201 8 r. skarżąc a wni osła o stwierdzenie ni e- zgodności art. 217c § 4 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny wykonawczy (Dz. U. z 2018 r . poz. 652 , ze zm. ; dalej: kodeks lub k.k.w. ) w zakresie, w jakim nie przewiduje moż- liwości złożenia przez osobę, z którą osoba tymczasowo aresztowan a chce u trzymywać kon- tak t telefo niczny, będącą osobą najbliższą podejrzane mu , zażalenia na zarządzenie o od mo- wie korzystania z aparatu telefonicznego i takie uprawnienie przyznaje jedynie osobie tym- czasowo aresztowane j , z art. 2 i art. 78 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji. S karga ko nstytucyjna dotyczy zagadnienia korzystania przez podejrzanych i ich bli- ski ch z m ożliwości utrzymywania kontaktu telefonicznego w wypadku zastosowania środka zapobiegawczego w postaci tymczasowego aresztowania, a konkretnie – kręgu osób upraw- nionyc h do zas karżenia negatywnych rozstrzygnięć zapadających w tym zakresie. Art. 217c § 4 k.k .w. stanowi, że n a zarządzenie o odmowie wyrażenia zgody na korzystanie z aparatu telefonicznego tymczasowo aresztowanemu przysługuje zażalenie do sądu , do którego dys po- zycji pozostaje, przy czym zażalenie na zarządzenie prokuratora rozpoznaje prokur ator n ad- rzędny. Uzasadniając podniesione w skardze zarzuty, skarżąc a stwierdziła, że zakwestionowa- ny przepis narusza art. 2 Konstytucji. Przewidziane w nim o graniczenie upra wnienia do wnie- sienia zażalenia jest z kilku powodów nieuzasadnione. Po pierwsze, w niosek o kontakt tele- foniczny może złożyć również osoba inna niż tymc zasowo aresztowany . Po drugie, korzysta- nie z telefonu zakłada konieczność istnienia dwóc h podmiotów, mię dzy którymi taka forma kontaktu miałaby nastąpić, a nie wiadomo dlaczego tylko jede n z ni ch może zaskarżyć od- mowne rozpatrzenie wniosku. Po trzecie, art . 217c § 2 k.k.w. stwarza szerokie możliwości niewyrażenia zgody na utrzymywanie kontakt u telefonicznego , w szczególności w oparciu o przesłankę negatywnego wpływu na prowadzone postępowa nie ka rne. Po czwarte wreszcie, zarówno widzenia bezpośrednie, jak i rozmowy telefoniczne odbywają się pod nadzorem funkcjonariuszy jednostek penitencjarnych . Przedstawi ając argumenty za uznaniem zakwestionowanej regulacji za niezgodną z art. 78 Konstytucji, ska rżąc a zwrócił a uwagę, że o ile ten ostatni przewiduje możliwość OTK ZU A/2022 SK 32/19 poz. 53 3 określenia w ustawie wyjątków od prawa zaskarżania decyzji wydanej w pierwszej instancj i, o tyle zg odnie z art. 31 ust. 3 Konstytucji wyjątki te muszą spełniać test proporcjonalności ogranicze ń konstytucyjnych praw i wolności. W jej opinii, zaskarżone rozwiązanie nie spełnia wymogu celowości, gdyż trudno za takowy uznać ochronę prawidłowego toku postępo wania, w ramach którego stosowane jest tymczasowe aresztowanie, skoro jednocześnie w wy padku widzeń bezpośrednich nie wprowadzano podobnego ograniczenia. Prawodawcy brak przy tym ko nsekwencji, ponieważ przyznając prawo złożenia wniosku o kontakt telefoniczny osobom innym niż tymczasowo aresztowany, nie umożliwił im kwestionowania argumentów, które legły u podstaw odmowy. Nie można również uzasadnić spełnienia wymogu subsydiarności oraz proporcjonalności. 2. W piśmie z 26 sierpnia 2019 r. stano wisko w spra wie z ajął Prokurator Generalny, wnosząc o umorzenie postępowania na podstawie art. 59 u st. 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 listo- pada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. poz. 2 072, ze zm. ; dalej: u.o.t.p. TK) ze wzglę du na niedopuszczalność wydania wyroku . Uzasadniając wniosek o umorzenie postępowania, Proku rator Generalny zwrócił uwagę na brak związku pomięd zy stanem faktycznym, na tle którego sformułowano skargę konstytucyjną, oraz treścią ostatecznego o rzeczenia w spraw ie skarżącej, którym było posta- nowienie prokuratora delegowanego do Prokuratury Kr ajowej z 8 stycznia 2018 r. ( [ … ] ), a zakresem, w jakim zakwestionowany został art. 217c § 4 k.k.w. Skarżąca domaga się bo- wiem uznania tego pr zepisu za n iezgo dny z Konstytucją w odniesieniu do sytuacji, w której tymczasowo aresztowany chce u trzymy wać kontakt telefoniczny z osobą składającą wnios e k o taki kontakt. Jak wynika z odpowiedzi skarżącej na zarządzenie sędziego Trybunału Kon- stytucyjnego z 19 czerw ca 20 18 r. (sygn. Ts 60/18), skarżąca nie posiadała jednak wiedzy, by jej mąż wnosił o k ontakt telefoniczny. Z kolei w uzasadnieniu postanowienia prokuratora delegowanego do Prokuratury Krajowej z 8 stycznia 2018 r. okoliczność ta nie była w ogó le brana po d uwagę. 3. W piśmie z 12 września 201 9 r. w imieniu Sejmu stanowisko w sprawie zajął j ego Ma rszałek, wnosząc o stwierdzenie, że art. 217c § 4 k.k.w. w zakresie, w jakim nie przyznaje małżonkowi tymczasowo aresztowanego prawa do złożenia zażale nia na zarz ądzenie prokura- tora o odmowie wyrażenia zgody na korzystanie z aparatu telefonicznego, j est zgodny z art. 78 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji. J ednocześnie Marszałek wniósł o umorzenie post ę powania w pozostałym zakresie na podstawie art. 59 ust. 1 pk t 2 u.o.t.p.TK ze względu na niedopuszczalność wydania wyroku. Uzasadniając wniosek o cz ęściow e umorzenie postępowania, Marszałek Sejmu zwró- cił uwagę , że zarówno z petitum , jak i z uzasadnienia skargi wynika, że art. 2 Konstytucji został wskazan y jako samo dzielny wzorzec kontroli, jednak skarżąca nie podała, jakie prawo lub wolność konstyt ucy jną, n iewyrażone w treści innych przepisów Konstytucji, z niego wy- wodzi . Uczestnik postępowania uznał, że przedstawiony przez skarżącą zakres zaskarżenia ar t. 217c § 4 k.k.w. można, bez narusz a nia jego istoty, ująć w prostszy i bardziej zrozumiały sposób. Ponad to, mając na uwadze konkretny cha rakter kontroli z ainicjowanej w trybie skar- gi konstytucyjnej , w treści wyroku Trybunału Konstytucyjnego należałoby uwz ględnić dw ie okolicznoś ci . P o pierwsze, skarżąca jest małżonką tymczasowo aresztowanego , a używane w skar dze pojęcie „o soby najbliższej” – zgodnie z defin icją zawartą w art. 115 § 1 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (Dz. U. z 2018 r. poz. 160 0, ze zm.) – jest znacznie szersze, gdyż obejmuje również wstępnych, zstępnych, rodzeństwo, powinow atych w tej sa- mej linii lub stopniu, osobę pozostając ą w stosunku przysposobienia oraz jej małżonka, OTK ZU A/2022 SK 32/19 poz. 53 4 a także osobę pozostając ą we wspólnym pożyciu . P o drugie , zarządze nie o odmowie wyra że- nia zgody na korzystanie z aparatu telefonicznego wydał w niniejszej sprawi e prokurator, a nie sędzia (sąd). Marszałek Sejmu podkreślił, że art. 217c § 4 k.k.w. objęty jest domniemaniem kon- stytucyjności, a jego obale nie wymag ało podan ia przez skarżącą przekonywającego uzasad- nienia, gdyż to na niej spoczywał ciężar dowodu. Z tego względu uczestnik postępowania odniósł się jedynie do argumentów podniesionych w skardze . Marszałek z auważ ył , że k ażde zwiększenie w ramach obowiązuj ących pro cedur liczby środków odwoławczych , zwłaszcza o charakterze dewolutywnym , ze swej istoty ne gatywn ie wpływa na sprawność postępowania, czyniąc je dłuższym . N ie ulega wątpliwości, że w wy- padku postulowanego przez skarżącą rozszerzenia zakres u podmiot ów uprawn ionych do wniesienia zażalenia na zarządzenie prokuratora o odmowie wyrażenia zgody na kor zystan ie z aparatu telefonicznego, pojawi się dodatkowy podmiot, który przez złożenie środka od wo- ławczego spowoduje przeniesienie rozpoznania sprawy do proku ratora na drzędnego, a ten w celu jej rozpatrzenia będzie musiał dysponować aktami sprawy, by zweryf ikować zaistnie- nie przesłanek owej odmowy. W oczywisty sposób może to utrudniać prowadzone postępo- wanie karne, a w sprawie, w której stosowane jest tymczasow e areszto wanie, powinno ono przebiegać możliwie szybko. Ograniczenie kręgu podmiotów uprawnionych d o złoż enia za- żalenia nie jest jednak uzasadnione wyłącznie pragmatyzmem, lecz służy ochronie wartości, jaką stanowi rozpoznanie spraw y bez zbędnej zwłoki. Co więcej, rozwiązanie to spełnia wy- mogi określone w art. 31 ust. 3 Konstytucji, gdyż zapewnienie spr awnośc i postępowania kar- neg o należy postrzegać jako realizację klauzuli porządku publicznego . Poza tym przyznanie uprawnienia do zło żenia zażalenia wyłączni e tymczas owo aresz- towanemu wydaje się rozwiązaniem wystarczającym. W wypadku bowiem gdy prokurator odmawi a wyrażenia zgody na korzystanie z aparatu telefonicznego, a obie strony – zarówno tymczasowo aresztowany, jak i jego małżonka – chcą nawiązać kontakt telefoni czny, ten pierwszy, działając w istocie w interesie wspólnym, może zaskarżyć odmowę, jako ż e otr z y- ma odpis zarządzenia . Marszałek Sejmu wskazał, że a rt. 100 § 4 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz. U. z 2018 r. poz. 19 87, ze z m.; dalej: k.p.k.) , stosowany w związku z art. 1 § 2 k.k.w., stanowi, i ż wydane poza rozpra wą za r ządzenie , od którego przysługuje środek odwoławczy, doręcza się podmiotom uprawnionym do wniesienia tego środka, chyba że były obecne przy ogłoszeniu z arządzen ia. Data doręczenia odpisu – zgodnie z art. 460 w związku z art. 466 § 1 k.p.k. – otwiera p rzy t y m termin wniesienia zaża- lenia. Odnosząc się do zarzutu skarżącej dotyczącego braku konsekwencji prawoda wcy, uczestnik postępowania podkreślił, że przy znanie możliwości złożenia wniosk u o kontakt telefoniczny innej osobie niż tymczasowo aresztowany n ie oz n acza konieczności przyznania jej również uprawnienia do kwestionowani a zapadłego w tym zakresie rozstrzy gnięcia. Jed- nocześnie przyznał, że wprawdzie ar t. 217 § 1c k.k.w. (odmiennie od art. 217c § 4 k.k.w.) uprawnia do złożenia zażalenia na zarządzeni e o o d mowie wyrażenia zgody na widzenie tymczasowo aresztowanego z osobą najbliższą oba wymienione podmioty, j ednak nie mamy w tym wypadku do czynienia z nor mami o różnej randze prawnej. Marszałek wskazał również , że zarzut podniesiony przez skarżącą można zakw a lifi- kować jako zarzut zaniechania prawodawc zego, który nie jest objęty kognicją Trybunału Konstytuc yjnego. Wyjaśnił przy tym, że ze względu na brak jed no znacznego kryterium roz- różniania pomiędzy zaniechaniam i i pominięciami prawodawczymi nie wnioskow ał o u mo- rzenie pos tępowania w całości. OTK ZU A/2022 SK 32/19 poz. 53 5 4. W pismach z 8 lipca 2019 r. i 24 września 2019 r. stanowisko w sprawie zajął Rzecznik Praw Obywatelskich, wnosząc o stwierdzenie, że art. 217c § 4 k.k.w. w zakresie, w jakim nie przewiduje możliwości złożenia prze z osob ę, z którą osoba tymczasowo areszto- wa na chce utrzymywać kontakt telefoniczny, będącą osobą najbliższą podejrzane mu , zażale- nia na zarządzenie o odmowie korzystania z aparatu telefonicznego i takie uprawnienie przy- znaje jedynie osobie tymczasowo aresztowanej, jest niezgodny z art. 2 i art. 78 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji. Rzecznik zwrócił uwagę, że tymczasowo aresztowany ma prawo utrzymywać więź z rodziną i innymi osobami bliskimi (art. 102 pkt 2 w związku z art. 209 k.k.w.). Takie uprawnienie przy sługuje również osobom najbliższym, a w szczególności żonie uprawnione- go. Zgodnie bowiem z obowiązującym prawem małżonkowie są obowiązani do wzajemnej pomocy i do współdziałania dla dobra rodziny, którą założyli, oraz rozstrzygają wspólnie o jej istotnych sprawach (art. 23 i art. 24 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opie- kuńczy ; Dz. U. z 2017 r. poz. 682, ze zm.; dalej: kodeks rodzinny). Tego stanu rzeczy w za- kresie praw i obowiązków nie zmienia okoliczność, że jeden ze współmałżonków zosta ł tym- czasowo aresztowany. Ich realizacja, przede wszystkim w nagłych życiowych sprawach, może wymagać kontaktu telefonicznego z osobą tymczasowo areszt o waną. Stroną inicjującą taki kontakt z oczywistych względów bywa małżonek pozostający na wolności, gdyż tymczasowo aresztowany nie ma wiedzy o zdarzeniach, które zaszły w życiu jego rodziny. Zdaniem uczestnika postępowania, nie powinno zatem budzić wątpl i wości, że odmo- wa wyrażenia przez prokuratora zgody na rozmowę telefoniczną w rozważanej sytuacji i nge- ruj e w prawa podmiotowe małżon ka tymcza sowo aresztowanego. Prawa te są przy tym chro- nione nie tylko przez kodeks rodzinny, lecz także przez Konstytucję. J ej art. 47 przewiduje, że każdy ma prawo do ochrony prawnej życia rodzinnego, które obejmuje relacje ze w spółmał- żonkiem, krewnymi i powinowat ymi. To znaczy , że w wypadku ingerencji władzy publicznej w sferę życia rodzinnego muszą istnieć środki prawne umoż l iwiające weryfikację, czy owa ingerencja nie nosi cech arbitralności. Mechanizm taki został wprowa dzony w art. 217c § 4 k.k.w., jednak jest on ułomny, gdyż zażalenie nie przysługuje współmałżonkowi mającemu te same prawa podmiotowe w zakresie ochrony życi a rodzinnego. Odnosząc się do kwestii spełnienia wskazanych w art. 31 ust. 3 Konstytucji przesłane k ograniczania praw i wolności jednostki, w tym prawa do zaskarżania orzeczeń i decyzji wyda- nych w pierwszej instancji, Rzecznik uznał, że zakwestionowana re g ulacja prawna spełnia jedynie wymóg formalny; została ona bowiem wprowadzona ustawą. Powoływanie się na interes publicz ny związany z szybkim i sprawnym przeprowadzeniem postępowania karnego (zarówno na etapie postępowania przygotowawczego, jak i postępowa n ia sądowego) nie usprawiedliwia jednak odebrania współmałżonkowi prawa do złożenia zażalenia na odmowę w yrażenia zgody na rozmowę telefoniczną, gdyż każdy z małżonków jest uprawniony do ochrony życia rodzinnego. Uczestnik postępowania stwierdził, że zaska r żona regulacja narusza także zasadę zau- fania obywateli do państwa i prawa, wynikającą z art. 2 Kon stytucji, jako że nie zapewnia bezpieczeństwa prawnego i nie chroni współmałżonka tymczasowo aresztowanego przed arbi- tralnością wkroczenia władzy publicznej w prawnie chronioną sferę życia rodzinnego . Oby- watele mają prawo oczekiwać, że skoro państwo przyzn aje im określone praw a podmiotowe, to równocześnie zapewni im środki służące ich ochronie. Rzecznik uznał również, że skarżąca nie zakwestionowała zaniechani a prawodawcze- go . Problematyka legitymacji do wniesienia zażalenia na zarządzenie o odmowie wyrażeni a zgody na korzystanie z aparatu telefonicznego została uregulowana niekompletnie, w związku z czym podniesiony zarzut należy zakwalifikować j ako zarzut pomi nięcia prawodawczego. OTK ZU A/2022 SK 32/19 poz. 53 6 II Zgodnie z art. 92 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393), Trybunał mo- że rozpoznać wniosek, pytanie prawne albo skargę konstytucyjną na posiedzeniu niejawnym, jeżeli pisemne stanowiska wszystkich uczestników postępowani a oraz p ozostałe dowody zgromadzone w sprawie stanowią wystarczającą podstawę do wydania orzeczenia. Trybunał Konstytucyjny uznał, że w niniejs zej sprawie prze słan ki te został y spełnion e. III Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje: 1. Zgodnie z art. 79 ust. 1 Konstytucji , każdy, czyje konstytucyjne wolności lub prawa zostały naruszone, ma prawo, na zasadach określonych w ustawie , wnieść skargę do Trybuna- łu Konstytucyjnego w sprawie zgodności z Konstytucją ustawy lub innego aktu normatywne- go, na podstawie kt órego sąd lub organ administracji publicznej orzekł ostatecznie o jego wolnościach lub prawach albo o jego obowiązkach określonych w Konstytucji. Skarga konsty- tucyjna powinna przy tym spełniać warunki określ one w ustawie z dnia 30 listopada 2016 r. o organ izacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz . U. z 2019 r. poz. 2393; dalej: u.o.t.p.TK). 2. Trybunał Konstytucyjny przede wszystkim ustalił, w jakim zakresie rozpoznawana skarga spełniała stawiane jej wymogi formalne. 2.1. Przedmiote m skargi konstytucyjnej może być zarzut niezgodności określonej re- gulacji prawnej z Konstytucją, w tym również zarzut pominięcia prawodawczego. Mając n a uwadze, że przedmiotem skargi uczyniono bezspornie przyznanie przez ustawodawcę w za- skarżonym przepisie art. 217c § 4 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny wykonaw- czy (Dz. U. z 2021 r. poz. 53 , ze zm.; dalej: kodeks lub k.k.w.) prawa złożenia zażalenia na zarządzenie o odmowie wyrażenia zgody na kor zystanie z aparatu telefonicznego jedynie tymczaso wo aresztowanemu, z wykluczeniem osób mu najbliższych, konieczne było roz- strzygnięcie, czy postawiony zarzut należało zakwalifikować jako pominięcie, czy też jako zaniechanie prawodawcze. Jak stwierdzono w postanowieniach Trybunału Konstytucyjnego z 14 grudnia 2021 r., sygn. SK 1/18 (OTK ZU A/2022, poz. 1) oraz z 16 marca 2022 r., sygn. SK 45/19 (OTK ZU A/2022, poz. 18): „ W pierwszej sytuacji [pominięci e] zastrzeżenia dotyczą nieunormowania w akcie normatyw nym zagadnień integralnie powiązanych z jego treś c ią, tożsamych lub przy- najmniej istotnie podobnyc h, w konsekwencji czego przedmiotem kontroli Trybunału Konsty- tucyjnego staje się niekompletna regulacja prawna. W drugiej natomiast sytuacji [zaniechanie] zar zut odnosi się do nieunormowania w akcie nor matywn ym zagadnień niepowiązanych inte- gralnie z jego t reścią, jedynie nawiązujących do materii nim objętych lub wręcz zupełnie od- miennych, co sprawia, iż mam y do czynienia wyłącznie z brakiem regula cji prawnej no rmują- cej określone kwestie zgodnie z oczekiw aniami podmiotu inicjującego kontrolę; to jednakże poz ostaje poza zakresem kognicji Trybunału” . Porównując z akres treści normatywn ych, których wprowadzenia do zakwestionowane- go przepisu domaga ła się skarżąca, z brzmieniem tego przepisu , Trybunał uznał, że przedsta- wione przez nią zastrzeżenia co do zgodności z Konstytucją należało zakwalifikować jako zarzut pominięcia prawodawczego. Kwestia odpowiedniego ukszta łtowania zakresu podmio- OTK ZU A/2022 SK 32/19 poz. 53 7 tów legitymowanych do wniesienia zażalenia na zarządzenie o odmowie wyrażeni a zgody na korzystanie z aparatu telefonicznego pozostaje bowiem bezpośrednio w integralnym związku treściowym z zagadnieniami regulowanymi przez art. 217c § 4 k.k.w. Zdaniem skarżącej, ustawodawca unormował tę kwestię w sposób niekompletny z punktu widzenia wymogów stawianych przez Konstytucję, wykluczając możliwość wniesienia zażalenia przez osobę naj- bliższą, która ubiegała się o kontakt telefoniczny z tymcz asowo aresztowanym. Nie było za- tem powodu, by niniejsz e postępowanie umorzyć w całości ze względu n a nied opuszczalność wydania wyroku. 2.2. Treść art. 217c k.k.w. w wersji obowiązującej od 1 lipca 2015 r., ustalonej przez art. 4 pkt 101 ustawy z dnia 20 lutego 2015 r. o zmianie ustawy – Kodeks karny oraz niektó- rych innych ustaw (Dz. U. poz. 396), przedstawi a się następująco: „ § 1. Tymczasowo aresztowany: 1) może korzystać z aparatu telefonicznego, z zastrzeżeniem § 2 i 3, na zasadach okre- ślonych w regula minie organizacyjno - porządkowym wy konywania tymczasowe go aresztowa- nia, za zgodą organu, do którego dysp oz ycji pozostaje; 2) nie może korzystać z innych środków łączności przewodowej i bezprzewodowej. § 2. Organ, do którego dyspozycji tymczasowo aresztowan y pozostaje, wydaje zarządzenie o zgodzie na korzystan ie z aparatu telefonicznego, chyba że zachodz i uz as adniona obawa, że zostanie ona wykorzystana: 1) w celu bezprawnego utrudniania postępowania karnego; 2) do popełnienia przestępstwa, w szczególności po dżegania do przestępstwa. § 3. W wypadku gdy tymczaso wo aresztowany pozostaje do dyspozycji kilku orga nó w, wy- magana jest zgoda każdego z nich, chyba że organy te zarządzą inaczej. § 4. Na zarządzenie o odmowie wyrażenia zgody na korzystanie z aparatu tel efonicznego tymczasowo aresztowane mu przysługuje zażal enie do sądu, do któ rego dyspozycji pozostaje . Za ża le nie na zarządzenie prokuratora rozpoznaje prokurator nadrzędny ” . W skardze konstytucyjnej art. 217c § 4 k.k.w. został zaskarżony w zakresie, w jakim nie przewiduje możliwości złożenia przez osobę, z którą osoba tymczasowo a resztowana chce utrzymywa ć ko nt akt telefoniczny, będącą osobą najbliższą podejrzane mu , zażalenia na zarzą- dzenie o odmowie korzystania z aparatu telefonicznego i takie uprawnienie przyznaje jedynie osobie tymczasowo aresztowanej. Jak zau ważyli uczestnicy postępowania , przedmiot kontroli nie został sformułowany przez skarżącą prawidłowo. Wbrew zastrzeżeniom Prokuratora Ge- neralnego, jego adekwatna modyfikacja – z zachowaniem istoty zakre su zaskarżenia – jest jednak możli wa w granicach zakre ślonych przez zasadę falsa demonstratio non nocet . Trybunał Konstytucyjny uznał, że pomijając zagadnienia natury językowej , konieczne było jego do precyzowanie w taki sposób, by dokładnie odzwierciedlić treść zaskarżonego przepisu oraz – ze względu na konk retny charakter kontroli zainicjowanej wniesieniem skargi konstytucyjnej – ograniczyć go do sytuacji odpowiadających stanowi faktycznemu, w którym zapadło rozstrzygnięcie dotyczące praw i wolności skarżącej . Odnosząc się do stanowiska Sejmu, Trybunał zwrócił uwagę, że w tym celu nie było niezbędne ograniczenie przedmiotu kontroli do w ypadku, gdy zażalenie miałby złożyć małżo- nek osoby tymczasowo aresztowanej. Unikając nadmiernej kazuistyki rozstrzygnięci a, n ależa- ło zauważyć to , że argumentacja za określonym rozstrzygnięciem w sprawie zgodności art. 217c § 4 k.k.w. z Konstytucją przedstawia ła się jednakowo w wypadku wszystkich osób najbliższych tymczasowo aresztowane mu, obejmujących – zgodnie z art. 115 § 11 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (Dz. U. z 2021 r. poz. 2345, ze zm.) – małżonka, wstę pneg o, zstępnego, rodzeństwo, powinowatego w tej samej linii lub stopniu, osobę pozo- stającą w stosunku przysposobienia oraz jej małżonka, a także osobę pozostającą we wspól- OTK ZU A/2022 SK 32/19 poz. 53 8 nym pożyciu. W tym kontekście istotne jest bowiem przeciw stawienie osób najbliżs zych i n- nym podmiotom, które mog łyby wnioskować o kontakt telefoniczny. Należy także wskazać, że w sprawie, w związku z którą wniesiono skargę konstytucyjną, taki wniosek został wpraw- dzie zł ożony przez małżonkę tymczasowo aresztowanego , jednak również w imi eniu małolet- nich dzieci . Trybunał Konstytucyjny stwierdził ponadto , że zarówno z petitum , jak i z uzasadnienia skargi wynika, że art. 2 Konstytucji został w niej wskazany jako samodzielny wzorzec kontro- li. Skarżąca nie wyjaśniła jedn ak, jakie prawo lub wo lność konstytucyjną wywodzi z tego przepisu, inn ą niż wyrażone w treści szczegółowych przepisó w Konstytucji, w tym przede wszystkim powołanych w skardze jako pozostałe wzorce kontroli . Os tatecznie Trybunał przyjął, że przedmiotem mer ytorycznego rozpoznani a może być jedynie zarzut nie zgodności art. 217c § 4 k.k.w. w zakresie, w jakim nie przyznaje o sobie najbliższej, która ubiegała się o kontakt telefoniczny z tymczasowo aresztowanym , prawa złożenia zażalenia na zarządzenie prokuratora o odmowie wyrażenia z gody na korzystanie z aparatu telefonicznego, z art. 78 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji. P ostępowanie w pozostałym zakresie zostało umorzone na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 u.o.t. p.TK ze w zględu na niedopuszczalność wydania w yroku . 2.3. Trybunał podkreśli ł zarazem, że nie budziło wątpliwości, iż osobę najbliższą ubiegającą się o kontakt te lefoniczny z tymczasowo aresztowanym należy uznać za stronę w rozumieniu art. 78 Konstytucji. O ile ta ka osoba nie jest ani stroną postępow ania karnego, ani stro ną postępowania incydentalnego dotyczącego zastosowania tymczasowego aresztowa- nia, o tyle należ y ją uznać za uczestnika swoistego postępowania incydentalnego dotyczącego warunków jego wyko nywania, a konkretnie – umożliwienia w jego tr akcie kontaktu telefo- n icznego. Tak jak to miało miejsce w wypadku skarżącej, osoba najbliższa może złożyć wniosek ini cjujący takie postępowanie, a wówczas doręczane jest jej odpowiednie rozstrzy- gnięcie. Co isto tne, mimo że z oczywistych względów w zarządze niu formalnie wyrażona zostaje zgoda na korzystanie z aparatu telefonicznego jedynie przez tymczasowo aresztowa- nego a lbo odmowa takiej zgody, podjęte rozstrzygnięcie dotyczy praw obu stron do kontaktu telefoni cznego, t j. i tymczasowo aresztowanego, i zain t eresowanej osoby najbl iższej. 3. Przystępując do oceny merytorycznej p ostawionego przez skarżącą zarzutu nie- zgodności regulacji kodeksu z Konstytucją, Trybunał uznał za konieczne przypomnienie , że – jak zauwa żono w jego wyrokach z: 6 marca 2019 r., sygn. K 18/17 (OTK ZU A/2019, poz. 10) oraz 24 marca 2021 r., sygn. SK 24/18 (OTK ZU A/2021, poz. 22) – przedstawienie prze z skarżącą wymaganego uzasadnienia p odniesionych zastrzeżeń , jakkolwiek może nie- wątpliwie przysłużyć się właściwemu rozpoznaniu sprawy, st anowi jedynie warunek formalny jej merytorycznego rozpatrzenia, nie decydując o samym rozstrzygnięciu. Trybunał Konsty tu- cyjny, podobnie jak każdy inny organ władzy publicznej, nie jest związany – wbrew stanowi- sku zaprezentowanemu w niniejszej sprawie przez Sejm – argumentami wskazanymi przez uczestników postępowania, w tym przede wszystkim przez podmiot inicjujący postępo wanie, a przemawiającymi za wydaniem określonego orzeczenia – ani w tym sensie, że musi uwzg lędnić podane argumenty, ani w tym sensie, że n ie może wziąć pod uwagę argumentów in nych niż podane. Rolą Trybunału jest bowiem – co wyłącznie potwierdza art. 67 u. o.t.p.TK – weryfikacja zarzutu niezgodności z Konstytucją przedmiotu kontroli (aktu normatyw nego o niższej mocy prawnej lub jego części, c zyli niektórych przepisów prawnych, pojedynczego przepisu bądź pewnego zakresu treści normatywnych zawartych w takim a kcie, w niektórych jego przepisach albo w pojedynczym przepisie) w zestawieniu z danym wzorcem kontroli (przepisem o wyższej mocy prawnej albo pewnym zakresem za wartych w nim treści norma- OTK ZU A/2022 SK 32/19 poz. 53 9 tywnych), a nie jedynie weryfikacja uzasadnienia takiego zarzutu. Kor esponduje z tym w pełni treść art. 69 u.o.t.p.TK . Należy bowiem podkreślić, że z apadły wyro k, zarówno stwierdzający zgodność, jak i stwie r dzający niezgodność z Konstytucją, ko rzysta z przymiotu ostateczności (art. 190 ust. 1 Konstytucji). Dopóki zatem – w wypadku uznania danej regulacji za zgodną z Konstytucją – nie ulegnie zmianie treść przedmi otu lub wzorca kontroli, co może być konsekwen c ją dzia łań zarówno org anów prawodawcz ych, jak i organów powołanych do stosowania prawa, z za- strzeżeniem zmiany okolic zności zewnętrznych decydujących o konstytucyjnej akceptowalno- ści danego rozwiązania prawneg o, ponowne merytoryczne rozpoznanie tego sameg o zarzut u jest niedopus zczalne, niezależnie od tego, czy przedstawiono by nowe bądź podważono dotychczasowe argumenty lub dowody. Przyjęcie odmiennego zapatrywania oznaczałoby przecież obejście Konstytucji, któ ra kategorycznie wyklucza jakąkolwiek postać i n stytucj i wznowienia po stępowania przed Trybunałem. W konsekwencji o graniczenie kompetencji Trybunału Konstytucyjnego jedynie do weryfikacji argumentów za zasadnością zarzutu naru- szenia Konstytucji, które zosta ły przedstawione w uzasadnieniu pisma inicjują c ego pos tępo- wanie, musi ałoby prowadzi ć do podważenia celu sądownictwa konstytucyjnego , jakim jest ostateczne przesądze nie o zgodności albo niezgodności określonej regulacji niższego rzędu z regulacją wyższego r zędu, deformując efekt wykonywanej przez Trybu n ał funk cji . 3. 1 . Art . 78 Konstytucji stanowi, że każda ze stron ma prawo do zaskarżenia orzeczeń i decyzji wydanych w pierwszej instancji, a wyjątki od tej zasady oraz tryb zaskarżania okre- śla ustawa. Pojęc iu strony nadaje się w orzecznictwie Trybunału K onstytucyjnego znaczen ie autonomiczne, niezależne o d rozwiązań zawartych w poszczególnych regulacjach proceso- wych, a jednocześnie możliwie szerokie : „ [ p ] rzez stronę w rozumieniu art. 78 należy rozu- mieć wszyst kie podmioty, których praw lub obowiązków dotyc z y rozstrzygnięcie wyda ne w pierwszej instanc ji, naw et jeżeli prawo nie przewiduje udziału tych podmiotów w postępo- wan iu prowadzącym do wydania danego rozstrzygnięcia ” ( wyroki z: 14 marca 2006 r., sygn. SK 4/0 5, OTK ZU nr 3/A/2006, poz. 29, oraz z 1 9 wrześ n ia 200 7 r., sygn. SK 4 /0 6 , OTK ZU nr 8 /A/200 7 , poz. 98 ). Jak trafnie zauważono w wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 1 6 maja 2018 r., sygn. K 12/15 (OTK ZU A/2018, poz. 29), omawiany przepis statuuje samodziel ne i w pełni ukształtowane, na poziomie ogólnoś c i właściwym Konstytucj i, konstytucyjne prawo podmio- towe (prawo podstawowe) – prawo do zaskarżenia orzeczenia albo dec yzji wydanych w pierwszej instancji. Prawo to przysługuje każdej ze stron postępowania, nie zależnie od te- go, jaki jest jego charakter i pr z ed jakim organem się t oczy. Art. 78 zdanie pierwsze Konsty- tucji stanowi o zasadzie. Nie ma ona jednak charakteru abso lutnego i nieograniczonego ; w y- jątk i od niej przewiduje zdanie drugie art. 78 Konstytucji, z astrzegając, że mus zą mieć on e formę ustawy. Od s tępstwa od tej zasady nie mogą doprowadzić do naruszenia innych przepi- sów konstytucyjnych i muszą być uzasadni one szc zególny mi okolicznościa mi faktyczny mi i prawny mi (zob. wyroki z: 20 października 2010 r., s ygn. P 37/09, OTK ZU nr 8/A/2010, poz. 79; 14 m a ja 2013 r., sygn. P 27 /12, OTK ZU nr 4/A/20 13, poz. 41; 26 listopada 2013 r., sygn. SK 33/12, OTK ZU nr 8/A/2013, poz . 124; 11 maja 2016 r., sygn. SK 16/14, OTK ZU A/2016, poz. 21; 15 listopada 2016 r., sygn. SK 46/15, OTK ZU A/2016, poz. 87). „Konstytu- cj a nie precyzuje charakt eru tych wyjątków, ni e wskazuje bowiem ani zakresu podmiotowego, ani przedmiotowego, w jakim od stępstwo od tej zasady jest dopuszczalne. Nie oznacza to jednak, iż ustawodawca ma pełną, n iczym nieskrępowaną swobodę w ustalaniu katalog u ta- kich wyjątków. W pi erwszym rzędzie należ y liczyć się z tym, iż nie mogą one prowadzić do naruszenia innych norm ko nstytucyjnych. Ponadto, nie mogą powodować przekreślenia samej zasady ogólnej, która na gru ncie zwykłego ustawodawstwa stałaby się de fact o wyjątkiem od OTK ZU A/2022 SK 32/19 poz. 53 10 wprowadz anej w różnych regula cjach procesowych reguły postępowania jednoinstancyjnego. Należy zatem uzn ać, że odstępstwo od reguły wyznaczonej treścią normatywną art. 78 Kon- stytucji w każdym raz ie powinno być podyktowane szczególnymi okolicz n ościami, które usprawi edliwiałyby pozbawien ie strony postępowania środka odwoławczego ” (wyrok T rybu- nału z 12 czerwca 2002 r., sygn. P 13/01, OTK ZU nr 4/A/2002, poz. 42). Trybunał w sprawie o sygn. K 12/15 pr zypomniał również, że „ [o]graniczenie prawa do z askarżenia, niezależni e od postaci, powinno spełniać przesłanki, o których stanowi art. 31 ust. 3 Konstytucji. Prawo do zaskarżenia jest prawem podstawowym, do którego ma zastoso- wanie zasada proporcjonalności . Art. 78 zdanie drugie Konstytucji pozwala jed n ak na dalej idącą inge rencję prawodawcy, kt óry może w określonych ustawą przypadkach nie tylko ogra- niczyć, ale nawet odjąć prawo zaskarżenia orzeczenia albo decyzji wydanych w pierwszej instancji. W rachubę w chodzi zatem także ingerencja w prawo polegając a na naruszeniu jego is toty, czego zakazuje art. 31 ust. 3 zdanie drugie Konstytucji. Odjęcie prawa nie może być zatem kwalifikowane jako jego ograniczenie. Prawo ograniczone pozostaje prawem, choćby w wąskim zakresie; odjęcie prawa oznacza natomiast jego p ozbawienie. Prowadziło by to do wniosku, że art. 31 ust. 3 Konstytucji nie może mieć do przypadku odjęcia prawa zastos owa- nia bezpośredniego. Niemniej należy zgodzić się z wyrażanym w nauce i orzecznictwie po- gl ądem, zgodnie z którym wyłączenie prawa do zask a rżenia powinno być oce niane także na tle ar t. 31 ust. 3 Konstytucji (por. wyrok TK z 18 kwietnia 2005 r., sygn. SK 6/ 05, OTK ZU nr 4/A/2005, poz. 36). Odjęcie prawa jest bowiem dalej idącą ingerencją w konsty tucyjne prawo podmiotowe niż jego ograniczenie. Negowanie stosowania a rt. 31 ust. 3 Konstyt ucji do przypadku odjęcia prawa zaskarżenia prowadziłoby, na tle art. 78 z danie drugie Konstytucji, do pogorszenia pozycji prawnopodstawowej podmiotu, w porównaniu z podmiotem, którego prawo zaskarżenia zostało j e dynie ograniczone. Nie znajduje to uzasadni enia w zasadach i wartościach konstytucyjnych ” . W ocenie Trybunału , „ [k]o nieczne jest zatem sięgnięcie do zasady proporcjonalności z art. 31 ust. 3 Konstytucji, poz walającej na dokonanie oceny zgodności z Konsty t ucją odjęcia prawa do zaskarżenia orzeczeń i decyzji wydanych w pierwszej instancji. W przeciwnym bo- wiem wypadku, poz a wymaganiem formy ustawy, odjęcie prawa do zaskarżania podlegałoby daleko idącej swobodzie ustawodawczej, gdy ograniczenie prawa do zaska r żania musiałoby już sp ełniać przesłanki z a rt. 31 ust. 3 Konstytucji. Należy zatem przyjąć, że ustawowe unie- możliwien ie zaskarżenia orzeczenia lub decyzji wydanych w pierwszej instancji podlega kon- troli na tl e zasady proporcjonalności, zrekonstruowanej z a rt. 31 ust. 3 zdanie p ierwsze Kon- stytucji. Ustawowe odjęcie prawa do zaskarżania powinno zatem znajdować uzasadnienie w wartościach wskazanych w art. 31 ust. 3 Konstytucji i być konieczne w demokratycznym pań stwie prawnym, a więc respektować zasadę propor c jonalności. Nie wyłącz a to j ednak, jak już wspomniano, oceny zasadności odjęcia prawa do zaskarżenia także na tle inn ych zasad i wartości konstytucyjnych, w szczególności tych, o których stanowi art. 2 Konsty tucji. Po- zwala na to szeroka formuła zdania dru g iego art. 78 Konstytuc ji. Może być ona bowi em od- czytywana w kontekście innych przepisów konstytucyjnych, z których wy nikają zasady i war- tości konstytucyjne ” ( identycznie : wyrok Trybunału z 3 października 2018 r., sygn. SK 5/16, OTK ZU A/2018, poz. 54) . Ar t . 31 ust. 3 Konstytucj i przewiduje, że ograniczenia w zakresie korzystania z konsty- tucyjnych wolności i praw mogą być ustan a wi a ne tylko w ustawie i tylko wtedy, gdy są ko- nieczne w demokratycznym państwie dla jego bezpieczeństwa lub porządku publicznego bą d ź dla ochrony środowis ka , zdrowia i moralności publicznej albo wolności i praw innych osób. Zgodnie z jednolitym orze cznictwem Trybunału Konstytucyjnego, uwzględnienie zasady pro- porcjonalności odtwarzanej z t ego przepisu wymaga przeprowadzenia testu, pole g ającego na OTK ZU A/2022 SK 32/19 poz. 53 11 stwierdzeni u, że ograniczając prawa lub wolności jednostki , prawodawca spełnił trzy prze- słanki ; należy mia nowicie ustalić : 1) czy kontrolowany przepis prawa doprowadzi do osiągnięcia zamierzonego przez prawodawcę celu, a więc czy ochroni w ozn a czonym zakresie przyna jm niej jedną z wartości, o których mowa w art. 31 ust. 3 Konstytucji (przesłanka przydatności); przyjmuje się, że wa- runku tego nie spełniają przepisy, które utrudniają osiągnięcie założo nych celów lub nie wy- kazują z nimi żadnego zwią z ku, 2) czy kontrolowan y przepis prawa jest możliwie najmniej uciążliwym środkiem wio- dącym do osiągnięcia założonego p rzez prawodawcę celu , co wiąże się z rozważeniem moż- liwych środków alternatywnych i określe niem ich skuteczności (przesłanka niezbędności l ub konieczności), 3) c zy dobro (wartość konstytucyjna) utracone w wyniku ograniczenia wolności lub prawa jednostki p ozostaje w odpowiedniej proporcji do dobra (wartości konstytucyjnej) osią- gniętego przez ko ntrolowany przepis , przy czym im bardziej cenne j est dobro naruszone i i m wyższy stopień jego naruszenia, tym cenniejsze musi być dobro chronione i wyższy stopień jeg o realizacji ( przesłanka proporcjonalnoś ci sensu stricto ) . 3.2. Trybunał stwierdził, że r ozstrzygnięcie w sprawie zgodności z Konstytucją zakwestionowanego art. 217c § 4 k.k.w. w zakresie wskazanym w skardze konstytucyjnej wiązał o się w istotnym stopniu z ustaleniem , czy pozbawienie osoby najbliższej możliwości kwestionowania zarządzenia odmaw iającego zgody na kontakt telefoniczny z tymczas o wo aresztowan ym służy osiągnięciu celów tymczasowego aresztowania oraz celów postępowania karnego. Należało zatem zau ważyć, że t ymczasowe aresztowanie pozostaje jedynym izolacyj- nym środkiem zapobiegawczym, u regulowanym przede wszyst kim w ustawie z dnia 6 c zerw- ca 1997 r. – Kodek s postępowania karnego (Dz. U. z 2021 r. poz. 534, ze zm.; dalej: k.p.k.), którego stosowanie j est uzależnione od spełnienia przesłanek wskazanych w art. 249 § 1 k.p.k. (tzw. podstawa o gólna) i art. 258 k.p.k. (tzw. podstawy szczegól n e). Zgodnie z art. 249 § 1 k.p.k. tymczasowe aresztowanie, tak jak pozostałe środki zapobiegawcze, można stosować w c elu zapewnienia prawidłowego toku postępowania, a wyjątkowo – także w celu zapobie- gnięcia popełnieniu przez oskarżo nego (w postępowaniu pr z ygotowawczym – podejrz anego) nowego, ciężkiego przestępstwa. Użycie tego środka jest przy tym możliwe tylko wtedy, gd y zebrane dowody wskazują na duże prawdopodobieństwo, że oskarżony popełnił przestępstwo. Z podstawą ogólną tymczasowego aresztowania musi się łączyć co najmniej jedna z podstaw szczególnych: uzasadniona obawa o to, że oskarżony ucieknie lub będzie się ukr ywał, zwłasz- cza wtedy, gdy nie można ustalić jego tożsamości albo nie ma on w kraju stałeg o miejsca po- bytu (art. 258 § 1 pkt 1 k.p.k.); uz a sadniona obawa o to, ż e oskar żony będzie nakłaniał do składania fałszywych zeznań lub wyjaśnień albo w inny bezprawny sposób utrudniał postę- powanie karne (art. 258 § 1 pkt 2 k.p.k.); grożąca oskarżonemu suro wa kara (art. 258 § 2 k.p.k.) oraz uzasadniona o b awa o to, że oskarżony , które mu zarzucono popełnienie zbrodni lub umyślnego występku, popełni przestępstwo przeciwko życiu, zdrowiu lub bezpieczeństwu powszechnemu, a zwłaszcza gdy popełnieniem takiego przes tępstwa groził (art. 258 § 3 k.p.k.) . Obowiązują c e przepisy wskazują na wyjątk owość tymczasowego aresztowania – nale- ży je stosować w ostateczności, gdy inne środki za pobiegawcze nie są wystarczające (zob. art. 257 § 1 k.p.k. oraz art. 251 § 3, art. 253 i a rt. 259 § 1 k.p.k.). W swoim orzecznictwie Trybu n ał Konstytucyjny wskaz ywał po nadto, że cele stoso- wania tymczasowego aresztowania wiążą się z celami postępowania karn ego (zob. wyroki z: 2 lipca 2009 r., sygn. K 1/07, OTK ZU nr 7/A/2009, poz. 104 , oraz 2 5 l istopada 2014 r., sygn. K 54/13, OTK ZU nr 10/A/ 2 014, poz. 114), wyznac zonymi przez art. 2 § 1 k.p.k. Zaliczają się OTK ZU A/2022 SK 32/19 poz. 53 12 do nich, po pierwsze, wykrycie sprawcy przestępstw a i pociągnięcie go do odpowiedzialności karnej oraz nieponiesienie tej odpowiedzialności przez osobę niewinną (art. 2 § 1 pkt 1 k.p.k.) ; p o drugie, osiągnięcie zadań p ostępowania karnego zarówno w zwalczaniu prze- stępstw, jak i w zapobieganiu im oraz umacn ianiu poszanowania prawa i zasad współżycia społecznego (art. 2 § 1 pkt 2 k.p.k.) ; p o trze cie, uwzględnienie prawnie chronionych interesów pokrzywdzonego przy je dnoczes nym poszanowaniu jego godności (art. 2 § 1 pkt 3 k.p.k.) ; p o czwarte, rozstrzygnięcie sp rawy w rozsądnym terminie (art. 2 § 1 pkt 4 k.p.k.). Jednocześnie należało zauważyć, że o ile zgodnie z art. 214 § 1 k.k.w., poza w yjątka- m i przewidzianymi w prze pisach rozdziału XV kodeksu , tymczasowo aresztowany korzysta co najmniej z takich uprawnień, ja kie przysługują skazanemu odbywającemu karę pozbawie- nia wolności w systemie zwykłym w zakł adzie karnym typu zamkniętego , i nie stosuje się do niego ogranicze ń in nych niż te, które są konieczne do zabezpieczenia prawidłowego toku postępowania karnego, utrzy mania porządku i bezpieczeństwa w areszcie śledczym oraz za- pobieżenia wzajemnej demoraliza cji tymczasowo aresztowanych , o tyle prawodawca w pro- wadził pewne ob ostr zenia w zakresie korzystania przez tymczasowo aresztowanego m.in. z prawa do widzeń (art. 217 k .k.w.) oraz prawa do rozmów telefonicznych (art. 217c k.k.w.). Takie rozwiązanie, co do za sady, jest uzasadnione ze względu na cel stosowa n ia środków zapobie gawc zych, w tym w szczególności tymczasowego aresztowania (zob. wyrok Trybuna- łu z 2 lipca 2009 r., sygn. K 1/07). 3.3. T rybunał Konstytucyjny uznał, że art. 217c § 4 k.k.w. w zakresie, w jakim nie przyznaje osobie najbliższej, która ub i egała się o kontak t te lefoniczny z tymczasowo areszto- wanym , prawa złożenia zażalenia na zarządzenie prokuratora o odm owie wyrażenia zgody na korzystanie z aparatu telefonicznego, jest zgodny z art. 78 w zwią zku z art. 31 ust. 3 Konsty- tucji. Za przyjętym r o zstrzygnięciem prz emaw iała następująca argumentacja. Po pierwsze , wnoszenie środków odwoławczych prowadzi albo przyna jmniej może prowadzić do opóźnienia momentu zakończenia określonego postępowania, co odrac za chwi- lę wydania ostatecznego rozstrzygnięcia w danej sprawie; dotyczy to przede wszystkim środ- ków o charakterze d ewolutywnym. Z założenia jednak okoliczność ta nie może per se stano- wić przesłanki wyłączenia konstytucyjnego prawa do zaskarżania orzeczeń i decyzji wyda- nych w pierwszej instancji. Z persp e ktywy konstytucyjnej w tym kontekście należy z pewno- ścią wziąć pod uwagę przedmiot rozstrzygnięcia, które miałoby pod legać zaskarżeniu – inną wartość przedstawiają orzeczenia merytoryczne kończące postępowan ie główne, inną – wyda- ne w sprawach incydentalny c h. Te ostatnie mają wy jątkowo zróżnicowany charakter. Roz- strzygnię ciem, którego dotyczy art. 217c § 4 k.k.w. , jest za rządzenie prokuratora o odmowie wyrażenia zgody na korzystanie z aparatu telefonicznego w celu porozumiewania się z tym- czasowo aresztowany m w toku trwającego pos tępowania karnego. Warto zatem wskazać , że w niesienie zażalenia może w tym wypadku spowodować n ie tylko przedłużenie postępowania głównego , lecz także okresu stosowania tymczasowego are sztowania (przy założeniu, że na- dal istnieć będą podstawy posługiwania się tym środkiem zapobiegawczym). Po drugie , tymczasowo aresztowany, pomimo rzeczywistego pozb awienia go wolno- ści, nie traci swoich konstytucyjnych praw i wolności, chociaż nie wszystk ie z nich mogą być realizowane w pełnym zakresie . Dotyczy to też prawa do ochrony prawnej życia rodzinnego, przysłu gującego także jego bliskim (art. 47 Konstytucji). Potwierdzeniem tego są regulacje kodeksu, które umożliwiają tymczasowo aresztowanemu utrzy mywanie więzi z rodziną prze- de wszystkim dzięki w ymianie korespondencji , widzeni om i rozmow om telefoniczn ym . War- to zatem podkreślić, że korzystanie z aparatu telefoni cznego nie jest jedynym środkiem po- zwalającym na zachowanie kontaktu pomiędzy tymczasowo a resztowanym i jego bliskimi. Co jednak szczególn i e istotne w odniesieni u do rozpoznawanej spr awy , rozmowa telefoniczna OTK ZU A/2022 SK 32/19 poz. 53 13 między tymczasowo aresztowanym i osobą najbliżs zą nie może się odbyć, jeżeli obie strony nie wyrażą woli takiego kontaktu, który musi sta nowić przedmiot ich wspólnego zaintereso- wania. P oczynione ustalenia po zwalają na przeprowadz enie testu proporcjonalności . Trybunał Konstytucyjny uznał, że rozwiązani e przewidziane w art. 217c § 4 k.k.w. , polegające na po- zbawieniu osób najbliższych możliwo ści kwestionowania zarządzenia odmawiającego zgo d y na kontakt telefonic zny z tymczasowo aresz towanym , może być uznane za przydatne do osią- gnięcia efektywności, sprawn ości i szybkości post ę powania karnego, służ ąc osiągnięciu co najmniej jednego z jego celó w, tj. rozstrzygnięci a sprawy w rozsądnym termini e . Okoliczność ta jest uznawana za współtwor zącą przesłankę porządku publicznego wskazaną w art. 31 ust. 3 Konstytucji . Co więcej, postulowane przez skarżącą rozszerzenie zakresu podmiotów uprawnionych do za skarżania omawianego zarządzenia może przyczynić s ię do przedłużenia sto sowania tymczasowego aresztowania . Powodowałoby to wydłuż enie okres u , w jakim oso- ba, wobec któr ej posłużono się tym szczególnym, najsurowszym środkiem zapobiegawczym, pozostaje pozbawi ona wolności, której ochronę przewidują art. 32 u s t. 1 i art. 41 ust. 1 Kon- stytucji . Wprowadzone do k odeks u rozwiązanie zapobiega takiej sytuacji, eliminując możli- wość wystąpienia rozważanej kolizj i praw i wolności konstytucyjnych. Z przyjętej perspektywy k ontrolowana regulacja okazuje się również koniec z na. A rt. 217c § 4 k.k. w. w sposób możliwie najmniej uciążliwy ingeruje w prawo określone w art. 78 Konstytucji. Nie w yłącza bowiem zaskarżalności zarządzenia odmawiającego zgody na kontakt telefoniczny , a j edynie ogranicza zakres podmiotów legitymowanych d o jego zaża- lenia do os oby tymczasowo aresztowan e go . Okoliczność ta wydaje się istotna, gdyż samo istnieni e środka odw oławczego stanowi jedną z gwarancji adekwatnego uzasadnienia odmo- wy przez prokuraturę ( po r. wyrok z 2 lipca 2009 r., sygn. K 1/07 ). Zakwes t ionowane rozwiązanie s pełnia także warunki wynikające z przesłanki propor- cjonalności sensu stricto . Ustawodawca decyz ję o uruchomieniu kontroli zarządzenia od- mownego pozostawił tymczasowo aresztowanemu, co stanowiło rozsądny kompromis między różnymi warto ś ciami konstytucyjnymi. Z jednej strony należy zauważyć, że jeżeli tymczaso- wo aresztowany nie wyrazi chęci utrzymywani a więzi rodzinnej za pomocą rozmowy telefo- nicznej z osobą najbliższą, to – nawet w wypadk u uzyskania odpowiedniej zgody przez tę ostatnią – do rozmowy nie dojdzi e. Z drugiej strony należy wskazać, że to właśnie tymczaso- wo aresztowany narażony jest na wystą pienie negatywnych konsekwencji uruchomienia kon- troli omawianego zarządzeni a , gdy w wynik u wniesienia zażalenia wydłużeni u ulegnie postę- po w anie karne, a w jego r amach stosowanie izolacyjnego środka zapobiegawczego. Pozwala to stwierdzić, że zachowana zosta ła w tym wypadku właściwa proporcja dóbr chronionych w stosunku do dóbr poś więcanych. Jako że w wypadku art. 217c § 4 k.k.w. w zakresie z akwestionowanym w skar dze nie sposób wskazać przekonując ej argumentacj i pozwalające j na obalenie domniemani a jego zgo dności z Konstytucją, Trybunał uznał, że w rozpatrywanej sprawie ustawodawca prawi- d łow o skorzystał z przysługujące go mu marginesu swobody o dnośnie do inger owania w pra- w a i wolności jednostki . Ze względu na specyfikę kontaktu telefonicznego wymagającego wol i obu zainteresowanych podmiotów oraz spełnienie wszystkich trzech warunków przewi- d zianych w te ście proporcjonalności, n ie można stwierdzi ć , by wyłączenie osób n ajbliższych ubiegających się o kontakt telefoniczny z tymczasowo aresztowanym z zakresu podmiot ów legitymowanych do wniesienia zażalenia na zarządzenie odmawiające zgody na korz ystanie z aparatu telefonicznego stanowiło pominięcie p ra wodawcze. Ustawodawca uregulował w kodeksie omawiane zagadnienie w sposób kompletny z punktu widzenia wymagań stawia- n ych przez Konstytucję. OTK ZU A/2022 SK 32/19 poz. 53 14 Zdanie odrębne sędziego TK Zbigniewa Jędrzejewskiego do wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 22 czerwca 2022 r., sygn. akt SK 32/19 Na podstawie art. 106 ust. 3 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393 ) zgłaszam zdanie odrębne do wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 22 czerwca 2022 r., sygn. SK 32/19. 1. Trybunał Konstytucyjny w sprawie o sygn. SK 32/19 uznał, że zakwestionowana w skardze konstytucyjnej norma wynikająca z art. 217c § 4 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r.- Kodeks karny wykonawczy (Dz. U. z 2021 r. poz. 53, ze zm.; dalej: k.k.w.), w określonym w petitum zakresie, jest zgodna z Konstytucją. Uważam, że wynikające z sentencji wyroku Trybunału stanowisko jest błędne, gdyż narusza prawo do utrzymywania więzi osoby tymcza- sowo aresztowanej z rodziną i innymi oso bami bliskimi. Prawo to jest umocowane w art. 102 pkt 2 w zw iązku z art. 209 k.k.w . W szerszym wymiarze należy je wywodzić z art. 47 Konsty- tucji, który stanowi, że „Każdy ma prawo do ochrony prawnej życia prywatnego, rodzinnego, czci i dobrego imienia oraz do decydowania o swoim życiu osobistym ” . W mojej ocenie, art. 217c § 4 k.k.w. w zakresie, w jakim nie przewiduje możliwości złożenia przez osobę, z którą osoba tymczasowo aresztowana chce utrzymywać kontakt tele- foniczny, będącą osobą najbliższą dla podejrzanego, zażalenia na zarządz enie o odmowie ko- rzystania z aparatu telefonicznego i takie uprawnienie przyznaje jedynie osobie tymczasowo aresztowanej, jest niezgodny z art. 78 w związku z art. 31 ust. 3 w związku z art. 2 Konstytu- cji. Choć skarżąca nie wskazała bezpośrednio jako wzorc a kontroli art. 47 Konstytucji, to uważam, że prawo do skutecznego środka odwoławczego, wynikające z art. 78 Konstytucji , w odniesieniu do kwestionowanej normy powinno być połączone właśnie z prawem do pry- watności. Ochrona praw a do życia prywatnego i rodzinnego wymaga, by rozstrzygnięcia or- ganów władzy publicznej w tym zakresie mogły być weryfikowane w odpowiednich procedu- rach odwoławczych. 2. Norma k.k.w., która dopuszcza odmowę wyrażenia przez prokuratora osobie bliskiej zgody na kontakt telefoniczny z tymczasowo aresztowanym, stanowi ingerencj ę w prawo do życia prywatnego i rodzinnego tej osoby. Norma uniemożliwiająca skorzystanie ze środka odwoławczego dotyczącego danej odmowy jest niezgodna z konstytucyjnym standardem do- tyczącym prawa do weryfikacji rozstrzygnięć w pierwszej instancji, który wynika z art. 78 Konstytucji. Je żeli skarżąca chciała skorzystać ze swojego prawa do kontaktu telefonicznego z tymczasowo aresztowanym, mającego umocowanie w prawie do ochrony życia prywatnego i rodzinnego oraz pośrednio także w k.k.w., a norma prawna zamknęła jej możliwość zwery- fikowania rozstrzygnięcia w tej sprawie wydanego w pierwszej instancji, to normę taką należy uznać za niezgodną z art. 78 Konstytucji. Stanowi ona bowiem nieproporcjonalną ingerencję w prawo do skutecznego środka odwoławczego. W mojej ocenie pozbawienie osoby bliskiej możliwości odwołania od decyzji o odmowie możliwości kontaktu telefonicznego z tymcza- sowo aresztowanym nie znajduje uzasadnienia w prze konywujących argumentach . Nie jest ono uza sadnione ani celami tymczasowego aresztowania, ani względami związanymi ze sprawnością postępowania. Wskazane ograniczenie nie jest konieczne dla zapewnienia prawi- dłowości postępowania karnego. Nie można go także wyjaśnić ochroną jakichkolwiek warto- OTK ZU A/2022 SK 32/19 poz. 53 15 ści, które byłyby w danym wypadku ważniejsze niż prywatność i życie rodzinne i prawo do zachowywania więzi z bliskimi. Równocześnie nie realizuje ono zasady ochrony zaufania obywateli do państwa i stanowionego przez nie prawa wynikającego z art. 2 Konstytucji, gdyż zamiast chronić jednostki i ich prawa, ogranicza je w nieproporcjonalny sposób. 3. Podsumowując, Trybunał Konstytucyjny nie uwzględnił przy wydaniu orzeczenia względów sprawiedliwości i prawa do życia prywatnego i rodzinnego, co doprowadziło go do konk luzji, że kwestionowana w skardze konstytucyjnej norma jest zgodna z Konstytucją i nie stanowi nieproporcjonalnej ingerencji w prawo do odwołania. Uważam, że ochrona życia prywatnego i rodzinnego oraz realizacja tych konstytucyj- nych wartości wymaga jednak zapewnienia określonych gwarancji nie tylko materialnych (treściowych), ale też proceduralnych. Jedną z takich gwarancji jest standard wyznaczony w ar t. 78 Konstytucji. Brak uwzględnienia określonego standardu w przepisach prawnych, zwłaszcza dotyczących osobistych praw jednostki, należy ocenić jako nieproporcjonalną inge- rencję ustawodawczą i uznać za narusz enie Konstytucji. Zdanie odrębne sędziego TK Andrzeja Zielonackiego do wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 22 czerwca 2022 r., sygn. akt SK 32/19 Na podstawie art. 106 ust. 3 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393) zgłaszam zda- nie odrębne do wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 22 czerwca 2022 r. (sygn. SK 32/19). I Nie zgadzam się z rozstrzygnięciem Trybunału Konstytucyjnego. W mojej ocenie na- leżało orzec, że art. 217c § 4 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny wykonawczy (Dz. U. z 2021 r. poz. 53, ze zm.; dalej: k.k.w.) w zakresie, w jakim nie przewidu je możliwo- ści złożenia przez osobę, będącą osobą najbliższą dla tymczasowo aresztow anego, zażalenia na zarządzenie o odmowie korzystania z aparatu telefonicznego (podczas gdy takie uprawnie- nie przyznaje jedynie osobie tymczasowo aresztowanej), jest niezgodny z art. 2 oraz art. 78 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. II 1. Rozpoczynając od kwestii formalnych, zwracam uwagę, że Trybunał niezasadnie umorzył postępowanie w odniesieniu do badania zgodności zaskarżonej regulacji z a rt. 2 Konstytucji , uznawszy iż przepis ten nie może być wzorcem „samodzielnym” w niniejszej sprawie. 2. Należy w związku z powyższym przypomnieć, że w sprawach skargowych: – w wyroku pełnego składu z 8 grudnia 1999 r. o sygn. SK 19/99 (OTK ZU nr 7/1999, poz. 161) Trybunał dopuścił art. 2 Konstytucji (i wywodzoną z niego zasadę ochrony zaufania obywateli do państwa i stanowionego przez nie prawa) jako wzorzec „samodzielny” (zob. cz. II pkt 4 ppkt 1 uzasadnienia tego orzeczenia) oraz orzekł, iż „ [ a ] rt. 1 OTK ZU A/2022 SK 32/19 poz. 53 16 u st. 2 ustawy z dnia 26 marca 1982 r. o Trybunale Stanu (Dz. U. z 1993 r. Nr 38, poz. 172 , z 1996 r. Nr 73, poz. 350 oraz z 1999 r. Nr 35, poz. 321 ) w zakresie, w jakim z mocy art. 241 ust. 5 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej zachowuje moc obowiązującą do odpowiedzialno- ści konstytucyjnej kierowników urzędów centralnych, wobec których wszczęto postępowanie przed wejściem w życie Konstytucji R zeczypospolitej P olskiej z 1997 r., jest zgodny z art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej [podkr. wł. – A.Z.] i nie jest niezgodny z art. 7, art. 30, art. 31, i art. 32 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej ” ; – w wyroku z 10 lipca 2000 r. o sygn. SK 21/99 (OTK ZU nr 5/2000, poz. 144) Try- bunał dopuścił art. 2 Konstytucji (i wywodzone z niego zasady ochrony zaufania obywa- teli do państwa i stanowionego przez nie prawa, lex retro non agit oraz ochrony praw nabytych) jako wzorzec „samodzielny” (zob. cz. III pkt 4-6 uzasadnienia tego orzeczenia), a także orzekł, iż „ [ a ] rt. 14 pkt 4 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Przep isy wprowadzające Kodeks karny (Dz. U. Nr 88, poz. 554 i Nr 160, poz. 1083 oraz z 1998 r. Nr 113, poz. 715) jest zgodny z art. 2 [podkr. wł. – A.Z.] , art. 31 ust. 3, art. 42 ust. 1 i nie jest niezgodny z art. 48, art. 72 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej ” (punkt 1) oraz „[ a ] rt. 78 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks Karny (Dz. U. Nr 88, poz. 553 i Nr 128, poz. 840 oraz z 1999 r. Nr 64, poz. 729 i Nr 83, poz. 931) nie jest niezgodny z art. 2 [podkr. wł. – A.Z.] , art. 31 ust. 3, art. 42 ust. 1, art. 48, art. 72 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej ” (punkt 2); – w wyroku z 14 września 2001 r. o sygn. SK 11/00 (OTK ZU nr 6/2001, poz. 166) Trybunał dopuścił art. 2 Konstytucji (i wywodzoną z niego zasadę ochrony zaufania oby- wateli do pa ństwa i stanowionego przez nie prawa) jako wzorzec „samodzielny” (zob. cz. III pkt 1 uzasadnienia tego orzeczenia) oraz orzekł, iż „ [ a ] rt. 15 ust. 3 ustawy z dnia 12 stycznia 1991 r. o podatkach i opłatach lokalnych w brzmieniu obowiązującym w okresie od 1 stycznia 1997 r. do 31 grudnia 1997 r. (Dz.U. Nr 9, poz. 31; zm.: Nr 101, poz. 444, Nr 116, poz. 502; z 1992 r. Nr 21 poz. 86, Nr 94, poz. 467; z 1993 r. Nr 121, poz. 540; z 1994 r. Nr 123, poz. 600, Nr 132, poz. 675; z 1995 r. Nr 147, poz. 715; z 1996 r. Nr 91, poz. 409, Nr 149, poz. 704; z 1997 r. Nr 5, poz. 24, Nr 107, poz. 689, Nr 121, poz. 770, Nr 123, poz. 780, Nr 143, poz. 956; z 1998 r. Nr 106, poz. 668, Nr 146, poz. 954, Nr 150, poz. 983, Nr 160, poz. 1058; z 1999 r. Nr 96, poz. 1129; z 2000 r. Nr 88, poz. 983, Nr 95, poz. 1041, Nr 105, poz. 1115) jest zgodny z art. 2 [podkr. wł. – A.Z.] i z art. 31 ust. 3 i nie jest niezgodny z art. 64 ust. 3 Konstytucji ”; – w wyroku z 9 czerwca 2003 r. o sygn. SK 5/03 (OTK ZU nr 6/A/2003, poz. 50) Trybunał dopuśc ił art. 2 Konstytucji (i wywodzoną z niego zasadę przyzwoitej legislacji) jako wzorzec „samodzielny” (zob. cz. III pkt 7 uzasadnienia tego orzeczenia) oraz orzekł, iż „ [ a ] rt. 40 1 1 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. Nr 43, poz. 296 , ze zm.) w zakresie, w którym dotyczy wyroków uprawomocniających się z mocą wsteczną po upływie terminu, o którym mowa w § 2 tego przepisu, na skutek odmowy przyjęcia lub odrzucenia kasacji, jest niezgodny z art. 2 [podkr. wł. – A.Z.] , art. 32 ust. 1, art. 45 i art. 190 ust. 4 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej ”; – w wyroku z 9 czerwca 2003 r. o sygn. SK 12/03 (OTK ZU nr 6/A/2003, poz. 51) Trybunał dopuścił art. 2 Konstytucji (i wywodzoną z niego zasadę zaufania do prawa) jako wzorzec „samodzielny” (zob. cz. III pkt 4 uzasadnienia tego orzeczenia ) oraz orzekł, iż „ [ a ] rt. 5 ust. 2 ustawy z dnia 24 maja 2000 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cy- wilnego, ustawy o zastawie rejestrowym i rejestrze zastawów, ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych oraz ustawy o komornikach sądowych i egzekucji (Dz. U. Nr 48, poz. 554) w związku z art. 393 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks post ępowania cywilnego (Dz. U. Nr 43, poz. 296 ze zm.) w brzmieniu obowiązującym od dnia 1 li pca 2000 r. w zakresie, w jakim nie przewiduje regulacji przejściowej dotyczącej przyjęcia do rozpozna- OTK ZU A/2022 SK 32/19 poz. 53 17 nia kasacji, złożonych przed dniem 1 lipca 2000 r. , jest niezgodny z art. 2 [podkr. wł. – A.Z.] i nie jest niezgodny z art. 176 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej ”; – w wyroku z 25 maja 2004 r. o sygn. SK 44/03 (OTK ZU nr 5/A/2004, poz. 46) Trybunał dopuścił art. 2 Konstytucji (i wywodzoną z niego zasadę lex retro non agit ) jako wzorzec „samodzielny” (zob. cz. IV uzasadnienia tego orzeczenia) oraz orzekł , iż „[ a ] rt. 15 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Przepisy wprowadzające Kodeks karny (Dz. U. Nr 88, poz. 554 i Nr 160, poz. 1083 oraz z 1998 r. Nr 113, poz. 715) jest zgodny z art. 2 [podkr. wł. – A.Z.] i art. 42 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polski ej ”; – w wyroku pełnego składu z 26 lipca 2006 r. o sygn. SK 21/04 (OTK ZU nr 7/A/2006, poz. 88) Trybunał dopuścił art. 2 Konstytucji (i zawartą w nim zasadę spra- wiedliwości społecznej) jako wzorzec „samodzielny” (zob. cz. VI pkt 4 uzasadnienia tego orzecz enia) oraz orzekł, iż „ [ a ] rt . 632 pkt 2 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postę- powania karnego (Dz. U. Nr 89, poz. 555 ze zm.) w zakresie, w jakim ogranicza możliwość przyznania osobie uniewinnionej w sprawie z oskarżenia publicznego zwrotu kosztów wyna- grodzenia obrońcy jedyni e do »uzasadnionych wypadków«: a) nie jest niezgodny z art. 77 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, b) jest niezgodny z art. 2 [podkr. wł. – A.Z.] , art. 32 ust. 1 i art. 42 ust. 2 Konstytucji ” ; – w wyroku z 29 sierpnia 2006 r. o sygn. SK 23/05 (OTK ZU nr 8/A/2006, poz. 94) Trybunał dopuścił art. 2 Konstytucji (i zawartą w nim zasadę sprawiedliwości społecznej) jako wzorzec „samodzielny” (zob. cz. II I pkt 2 uzasadnienia tego orzeczenia) oraz orzekł, iż „ § 11 ust. 1 pkt 1 oraz § 15 pkt 1 roz porządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 wrze- śnia 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (Dz. U. Nr 163 , poz. 1349, z 2003 r. Nr 97, poz. 888 i Nr 212, poz. 2074 oraz z 2005 r. Nr 41, poz. 393 i Nr 219, poz. 1873) są zgodne z art. 2 [podkr. wł. – A.Z.] i art. 32 Konstytucji Rze- czypospolitej Polskiej ”; – w wyroku z 8 kwietnia 2014 r. o sygn. SK 22/11 (OTK ZU nr 4/A/2014, poz. 37) Trybunał dopuścił art. 2 Konstytucji (i wywodzon e z niego zasad y przyz woitej legislacji oraz ochrony zaufania obywateli do państwa i stanowionego przez nie prawa ) jako wzorzec „samodzielny” (zob. cz. I II pkt 3.3 uzasadnienia tego orz eczenia) oraz orzekł, iż „ [ a ] rt. 180 w związku z art. 178 i art. 176 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. − Prawo o postę- powaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270, 1101 i 1529) w zakresie, w jakim przewiduje odrzucenie, bez wezwania do usunięcia braków, skargi kasacyjnej nie- spełniającej wymogu zamieszczenia w niej wniosku o uchylenie lub zmianę orzeczenia wraz z oznaczeniem zakresu żądanego uchylenia lub zmiany: a) jest zgodny z wywodzoną z art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej zasadą przyzwoitej legislacji [podkr. wł. – A.Z.] , b) jest niezgodny z art. 45 ust. 1 w związku z art. 31 ust. 3 oraz z art. 78 Konstytucji, a także z wywodzoną z art. 2 Konstytucji zasadą ochrony zaufania obywateli do państwa i stanowionego przez nie prawa [podkr. wł. – A.Z.]”; – w wyroku z 16 grudnia 2020 r. o sygn. SK 26/16 (OTK ZU A/2020, poz. 69) Try- bunał dopuścił art. 2 Konstytucji (i wywodzone z niego zasady przyzwoitej legislacji oraz ochrony zaufania obywateli do państwa i stanowionego przez nie pra wa) jako wzorzec „samodzielny” (zob. cz. III pkt 1.4.2 uzasadnienia tego orzeczenia) oraz orzekł, iż „ [ a ] rt. 106a ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (Dz. U. z 2020 r. poz. 1444, ze zm.) jest zgodny z: a) art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej [podkr. wł. – A.Z.] , b) art. 30 oraz art. 40 zdanie pierwsze Konstytucji, c) art. 41 ust. 1, art. 47 i art. 65 ust. 1 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji ”. OTK ZU A/2022 SK 32/19 poz. 53 18 3. W niniejszej sprawie, jako jeden z wzorców kontroli, skarżąca powołała art. 2 usta- wy zas adniczej w aspekcie zasad bezpieczeństwa prawnego i pewności prawa oraz zaufania do państwa i stanowionego przez nie prawa (s. 4 uzasadnienia skargi konstytucyjnej). W świe- tle zaś p rzywołanych wyżej orzecz eń Trybunału Konstytucyjnego (w szczególności wyrok u pełnego składu w sprawie SK 19/99 oraz wyroków w sprawach SK 21/99, SK 11/00, SK 12/03, SK 2 2 /11 i SK 26/16 ) możliwa była konfrontacja art. 217c § 4 k.k.w. z art. 2 Kon- stytucji właśnie w aspekcie zasady zaufania do państwa i stanowionego przez nie prawa. III Odnosząc się do motywów przyjętych przez Trybunał, które zdecydowały o wydanym orzeczeniu , zwracam uwagę, że ustawodawca ma wprawdzie dużą swobodę w zakresie kreo- wania regulacji prawa karnego wykonawczego, co nie oznacza jednak , iż nie jest związany – z jednej strony – wytycznymi konstytucyjnymi, a z drugiej – ogólną zasadą spójności syste- mu prawnego. Innymi słowy, ustawodawca może (i jest to jego „suwerenna” decyzja) wprowadzić albo wyrugować z systemu prawa karnego wykonawczego instytucję kontaktu telefonicznego tymczasowo aresztowanego z osobą dla niego najbliższą. Może również zde- cydować, czy ewentualna odmowa wyrażenia zgody na ten kontak t podlega kontroli. Rzecz w tym, aby ustawodawca był w takim przypadku konsekwentny . Skoro dopuścił kontakt telefoniczny tymczasowo aresztowanego z osobą najbliższą dla niego – zarówno na wniosek aresztowanego, jak i osoby najbliższej – to zawężenie kręgu podmiotów uprawnionych do złożenia zażalenia na odmowę kontaktu telefonicznego tylko do tymczasowo aresztowane go uważam w takiej sytuacji za naruszenie standardu konstytucyjnego, który wynika z art. 2 oraz art. 78 w związku z art. 31 ust. 3 ustawy zasadnic zej. W uzasadnieniu wyroku z 16 maja 2018 r. o sygn. K 12/15 (OTK ZU A/2018, poz. 29) Trybunał Konstytucyjny t rafnie zauważył, iż „[ z ] godnie z art. 78 Konstytucji każda ze stron ma prawo do zaskarżenia orzeczeń i decyzji wydanych w pierwszej instancji. Wyjątki od tej zasady oraz tryb zaskarżania określa ustawa. Przepis ten statuuje samodzielne i w pełni ukształtowane, na poziomie ogólności właściwym Konstytucji, konstytucyjne prawo podmio- towe (prawo podstawowe) – prawo do zaskarżenia orzeczeni a albo decyzji wydanych w pierwszej instancji. Prawo to przysługuje każdej ze stron procesu, niezależnie od tego, jaki jest to rodzaj procesu (cywilny, karny, sądowoadministracyjny, administracyjny) i przed jakim organem się toczy (sąd, organ administracji publicznej). Art. 78 zdanie pierwsze Konstytucji stanowi o zasadzie. Nie ma ona jednak charakteru absolutnego i nieogranicz onego. Wyjątek od niej przewiduje zdanie drugie art. 78 Konstytucji, zastrzegając, że musi mieć on formę ustawy. Odstępstwa od tej zasady nie mogą jednak doprowadzić do naruszenia innych przepi- sów konstytucyjnych i muszą znajdować uzasadnienie w szczególny ch okolicznościach fak- tycznych i prawnych (zob. wyroki z: 20 października 2010 r., sygn. P 37/09, OTK ZU nr 8/A/2010, poz. 79; 14 maja 2013 r., sygn. P 27/12, OTK ZU nr 4/A/2013, poz. 41; 26 listo- pada 2013 r., sygn. SK 33/12, OTK ZU nr 8/A/2013, poz. 124; 11 maja 2016 r., sygn. SK 16/14, OTK ZU A/2016, poz. 21; 15 listopada 2016 r., sygn. SK 46/15, OTK ZU A/2016, poz. 87). »Konstytucja nie precyzuje charakteru tych wyjątków, nie wskazuje bowiem ani za- kresu podmiotowego, ani przedmiotowego, w jakim odstępstw o od tej zasady jest dopuszczal- ne. Nie oznacza to jednak, iż ustawodawca ma pełną, niczym nieskrępowaną swobodę w usta- laniu katalogu takich wyjątków. W pierwszym rzędzie należy liczyć się z tym, iż nie mogą one prowadzić do naruszenia innych norm konstytucyjnych. Ponadto, nie mogą powodować prze- kreślenia samej zasady ogólnej, która na gruncie zwykłego ustawodawstwa stałaby się de facto wyjątkiem od wprowadzanej w różnych regulacjach procesowych reguły postępowania jednoinstancyjnego. Należy zatem uznać, że odstępstwo od reguły wyznaczonej treścią norma- OTK ZU A/2022 SK 32/19 poz. 53 19 tywną art. 78 Konstytucji w każdym razie powinno być podyktowane szczególnymi okoliczn o- ściami, które usprawiedliwiałyby pozbawienie strony postępowania środka odwoławczego« (wyrok TK z 12 czerwca 2002 r., sygn. P 13/01, OTK ZU nr 4/A/2002, poz. 42) ”. Trybunał w sprawie o sygn. K 12/15 przypomniał również, że „[ o ] graniczenie prawa do zaskarżenia, niezależnie od postaci, powinno spełniać przesłanki, o których stanowi art. 31 ust. 3 Konstytucji. Prawo do zaskarżeni a jest prawem podstawowym, do którego ma zastoso- wanie zasada proporcjonalności. Art. 78 zdanie drugie Konstytucji pozwala jednak na dalej idącą ingerencję prawodawcy, który może w określonych ustawą przypadkach nie tylko ogra- niczyć, ale nawet odjąć prawo zaskarżenia orzeczenia albo decyzji wydanych w pierwszej instancji. W rachubę wchodzi zatem także ingerencja w prawo polegająca na na ruszeniu jego istoty, czego zakazuje art. 31 ust. 3 zdanie drugie Konstytucji. Odjęcie prawa nie może być zatem kwalifikowan e jako jego ograniczenie. Prawo ograniczone pozostaje prawem, choćby w wąskim zakresie; odjęcie prawa oznacza natomiast jego pozbawienie. Prowadziłoby to do wniosku, że art. 31 ust. 3 Konstytucji nie może mieć do przypadku odjęcia prawa zastosowa- nia bezpośredniego. Niemniej należy zgodzić się z wyrażanym w nauce i orzecznictwie poglą- dem, zgodnie z którym wyłączenie prawa do zaskarżenia powinno być oceniane także na tle art. 31 ust. 3 Konstytucji (por. wyrok TK z 18 kwietnia 2005 r., sygn. SK 6/05, OTK ZU nr 4/A/2005, poz. 36). Odjęcie prawa jest bowiem dalej idącą ingerencją w konstytucyjne prawo podmiotowe niż jego ograniczenie. Negowa nie stosowania art. 31 ust. 3 Konstytucji do przypadku odjęcia prawa zaskarżenia prowadziłoby, na tle art. 78 zdanie drugie Konstytucji, do pogorszenia pozycji prawnopodstawowej podmiotu, w porównaniu z podmiotem, którego prawo zaskarżenia zostało jedynie ograniczone. Nie znajduje to uzasadnienia w zasadach i wartościach konstytucyjnych ”. W ocenie Trybunału „[ k ] onieczne jest za tem sięgnięcie do zasady proporcjonalności z art. 31 ust. 3 Konstytucji, pozwalającej na dokonanie oceny zgod- ności z Konstytucją odjęcia prawa do zaskarżenia orzeczeń i decyzji wydanych w pierwszej instancji. W przeciwnym bowiem wypadku, poza wymaganiem fo rmy ustawy, odjęcie prawa do zaskarżania podlegałoby daleko idącej swobodzie ustawodawczej, gdy ograniczenie prawa do zaskarżania musiałoby już spełniać przesłanki z art. 31 ust. 3 Konstytucji. Należy zatem przyjąć, że ustawowe uniemożliwienie zaskarżenia orzeczenia lub decyzji wydanych w pierw- szej instancji podlega kontroli na tle zasady proporcjonalności, zrekonstruowanej z art. 31 ust. 3 zdanie pierwsze Konstytucji. Ustawowe odjęcie prawa do zaskarżania powinno zatem znajdować uzasadnienie w wartościach wskazanych w art. 31 ust. 3 Konstytucji i być koniecz- ne w demokratycznym państwie prawnym, a więc respektować zasadę proporcjonalnoś ci. Nie wyłącza to jednak, jak już wspomniano, oceny zasadności odjęcia prawa do zaskarżenia także na tle innych zasad i war tości konstytucyjnych, w szczególności tych, o których stanowi art. 2 Konstytucji. Pozwala na to szeroka formuła zdania drugiego art. 78 Konstytucji. Może być ona bowiem odczytywana w kontekście innych przepisów konstytucyjnych, z których wynikają zasady i wartości konstytucyjne ”. W konsekwencji należy więc stwierdzić, że konieczność ochrony w demokratycznym państwie prawnym (art. 2 Konstytucji) takich wartości jak: bezpieczeństwo państwa, porządek publiczny, ochrona środowiska, zdrowia i moralności publicznej, wolności i praw innych osób (art. 31 ust. 3 Konstytucji) nie może uzasadniać arbitralnego zamknięcia drogi odwoławczej w odniesieniu do s praw objętych zakresem zastosowania zdania pierwszego art. 78 ustawy zasadniczej. W świetle tych ustaleń niezbędna staje się ocena charakteru prawa, którego ochrona instancyjna została wykluczona poprzez rozwiązanie przyjęte w art. 217c § 4 k.k.w. W tym aspekcie konieczne wydaje się podkreślenie, że zarówno samo postępowanie o udzie- lenie zgody na kontakt telefoniczny tymczasowo aresztowanego z osobą dla niego najbliższą , jak i jego wynik (zgoda albo odmowa udzielenia zgody na kontakt telefoniczny) , może bezpo- średnio ingerować w sferę konstytucyjnie chronionych praw obywatelskich ( przede wszystkim OTK ZU A/2022 SK 32/19 poz. 53 20 statuowanych w art. 47 Konstytucji). Zgodzić należy się w tym miejscu z Rzecznikiem Praw Obyw atelskich, że „[z] arówno tymczasowo aresztowany ma prawo utrzymywania więzi z ro- dziną i innymi osobami bliskimi (art. 102 pkt 2 k.k.w. w zw. z art. 209 k.k.w.) jak też takie prawo przys ługuje osobom najbliższym, a w szczególności żonie tymczasowo aresztowa nego. Stosownie bowiem do obowiązującego prawa (art. 23 i art. 24 k.r.o.) małżonkowie są obowią- zani do wzajemnej pomocy, do współdziałania dla dobra rodziny, którą założyli oraz roz- strz ygają wspólnie o istotnych sprawach rodziny. Tego stanu rzeczy w zakres ie wzajemnych praw i obowiązków nie zmienia to, że jeden ze współmałżonków został tymczasowo areszto- wany. Realizacja tych praw i obowiązków może wymagać, choćby w życiowych sprawach nag łych, telefonicznego kontaktu z osobą tymczasowo aresztowaną. Stroną inicjującą taki kontakt może być zaś w sposób oczywisty małżonek pozostający na wolności, który pragnie poinformować współmałżonka o istotnych sprawach rodziny (art. 24 k.r.o.). Nie można bo- wiem o tych sprawach rozstrzygać, będąc tymczasowo aresztowanym i ni e mając elementar- nej wiedzy o zdarzeniach, które miały miejsce w toczącym się na wolności życiu własnej ro- dziny ”. Oceniając zgodność art. 217c § 4 k.k.w. z art. 2 oraz art. 78 w związku z art. 31 ust. 3 ustawy zasadniczej, należy zwrócić uwagę, że konstytucyjna gwarancja prawa do zaskarżenia rozstrzygnięć pierwszoinstancyjnych ogranicza swobodę ustawodawcy, zwłaszcza gdy chodzi o ochronę naruszonych wolności i praw podstawowych. Jeśli więc przyznano uprawnienia dwóm kategoriom osób (tymczasowo aresztowanemu oraz osobie jemu najbliższej, która przebywa na wolności) do wnioskowania o kontakt telefoniczny między nimi, to pozbawienie osoby najbliższej prawa do zaskarżenia decyzji o odmowie wyrażenia zgody na ten kontakt prowadzić musi d o kolizji z Konstyt ucją . Jest to tym bardziej widoczne, gdy przywołamy art. 217 § 1c k.k.w., wedle którego na zarządzenie o odmowie wyrażenia zgody na widzenie tymczasowo aresztowanego z osobą najbliższą, tymczasowo aresztowanemu oraz ubiegającej się o widzenie osobie dla niego najbliższej przysługuje zażalenie do sądu albo zażalenie na zarządzenie prokuratora , wnoszone do prokuratora nadrzędnego, w zależności do czyjej dys- pozycji pozostaje tymczasowo aresztowany. Podstawowym argumentem wskazującym na brak możliwości odstąpienia od zaskar- żalności negatywnego rozstrzygnięcia podjętego w trybie art. 217c § 4 in principio k.k.w. jest istota sprawy, której dotyczy. Określenie sposobu realizacji przez jednostkę prawa podmioto- wego do ochrony życia rodzinnego dotyczy jednej z podstawowych gwarancji wyznaczają- cych jej status w państwie demokratycznym . Rozstrzygnięcie wydane na podstawie zaskarżo- nego przepisu w zasadniczym stopniu kształtuje s ytuację faktyczną , tak tymczasowo areszto- wanego, jak i osoby dla niego najbliższej . Powinno zatem pod legać stosownej kontroli na wniosek obu zainteresowanych podmiotów. Niedopuszczalność zastosowania wyjątku od za- sady zaskarżalności względem rozstrzygnięcia podejmowanego na podstawie ar t. 217c § 4 in principio k.k.w . związana jest również z samym sposobem jego wydania; dokonywane jest jednoosobowo przez sąd albo przez prokuratora – w zależności od tego, do czyjej dyspozycji pozostaje tymczasowo aresztowany, którzy mus zą uprzednio ocenić spełnienie przesłan ek umożliwiających kontakt telefoniczny , a kryteria dokonywanej w tym zakresie oceny nie zaw- sze są jasno określone. Z powyższych przyczyn zdecydowałem się na zgłoszenie zdania odrębnego.