SK 97/19

O R Z E C Z N I C T W O TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria A Warszawa, dnia 14 lipca 2021 r. Pozycja 33 WYROK z dnia 1 5 kw ietnia 2021 r. Sygn. akt S K 97 /1 9 * W imieniu Rzeczypospolitej Polskiej T rybunał Konstytucyjny w składzie: Zbigniew Jędrzejewski – przewodniczący Krystyna Pawłowicz Stanisław Piotrowicz Piotr Pszczółkowski – sprawozda wca Michał Warciński , po rozpoznani u w trybie art. 92 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postę powania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393) , na posi edzeniu niejawnym w dniu 15 kwietnia 2021 r. , po łącz onych skarg konstytucyjnych J . C . : 1 ) z 7 czerwca 2019 r. o zbadanie zgodności art. 117 § 5 ustawy z dnia 17 listo- pada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. z 2018 r. poz. 1360, ze zm.) z art. 32 ust. 1 i 2 oraz art. 45 us t. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej , 2 ) z 20 sierpnia 2019 r. o zbadanie zgodności: a ) art. 117 § 5 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. z 2019 r. poz. 1460, ze zm.) w zakresie, w jakim uza- leżnia usta nowienie pełnom ocnika z urzędu od stwierdzenia przez sąd po- trzeby ustanowienia takiego pełnomocnika, z art. 2, art. 32 oraz art. 45 ust. 1 Konstytucji, b ) art. 123 § 2 w związku z art. 117 § 5 ustawy powołanej w punkcie 2 lit. a w zakresie, w jakim umożliw ia refe rendarzo m sądowym dokonywanie ocen zasadności ustanowienia pełnomocnika z urzędu, a zatem w zakr esie, w jakim umożliwia referendarzom sądowym dokonywanie ocen charakte- ru spraw lub stopnia rozeznania stron w mechanizmach procedur sądo- wych, z art. 2 o raz art . 45 ust . 1 Konstytucji , c ) art. 398 23 § 2 zdanie drugie ustawy powołanej w punkcie 2 lit. a w z akre- sie, w jakim orzeczenia referendarzy sądowych w przedmiocie zwolnienia strony od kosztów sądowych lub ustanowienia dla niej pełnomocnika z urzędu uzn aje za orzeczen ia sądu wydane w pierwszej instancji, i w za- kresie, w jakim uniemożliwia rozpoznanie spr awy przez sąd zgodnie z za- * Sentencja została ogłoszona dnia 2 1 kwietnia 2021 r. w Dz. U. poz. 734 . OTK ZU A/202 1 SK 97/19 poz. 33 2 sadą dwuinstancyjności, z art. 2, art. 45 ust. 1, art. 78 oraz art. 176 ust. 1 Konstytucji , o r z e k a: Art. 117 § 5 zdanie pierws ze ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postę- powania cywilnego (Dz. U. z 20 20 r. poz. 1575 , ze zm. ) w zakresie, w jakim uzależnia uwzględnienie wniosku strony o ustanowienie adwokata lub radcy prawnego od oceny sąd u , czy udział adwokata lub ra dcy pr awnego w sprawie jest potrzeb n y, jest zgodny z art. 45 ust. 1 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytu cji Rzeczypospolitej Polskiej . Ponadto p o s t a n a w i a: umorzyć postępowanie w pozostałym zakresie. Orzeczenie zapadło większością głosów . U Z A S A D N I E N I E I 1. W skardze konstytucyjnej z 20 sierpnia 2019 r. – zarejestrowanej pod sygn. SK 97/19 – J . C . (dale j: ska r żący) zwrócił się do Trybunału Konstytucyjnego o stwierdzenie, że : 1) art. 117 § 5 ustawy z dnia 17 listopada 1 964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. z 2019 r. poz. 1460, ze zm. ; dalej: k.p.c. ) w zakresie, w jakim uzależnia ustanowienie pełn o- mocni k a z urzędu od stwierdzenia przez sąd potrzeby ustanowi enia takiego pełnomocnika, jest niezgodny z a rt. 2, art. 32 oraz art. 45 ust. 1 Konstytucji , 2) art. 123 § 2 w związku z art. 117 § 5 k.p.c. w zakre sie, w jakim umożliwia referendarzom sądowym do konywa n ie ocen zasadności ustanowienia pełnomocnika z urzędu, a zatem w zakresie, w jakim umożliwia refere ndarzom sądo wym dokonywanie oc en charakteru spraw lub stopnia rozeznania stron w mechanizmach procedur sądowych, je st niezgodny z art. 2 oraz art. 45 ust. 1 Konstytucji , 3) art. 398 23 § 2 zdanie drugie k.p.c. w zakresie, w jakim orzeczenia referendarzy sąd owych w prze dmi ocie zwolnienia strony od kosztów sądowych lub ustanowienia dla niej pełnomoc- nika z urzę du uznaje za orzeczenia sądu wydane w pierwszej insta n cji, i w zakresie, w jakim uniemożliwia rozpoznanie sprawy przez sąd zgodnie z zasadą dwuinstancyjn ości, jest n ie- z godny z art. 2, art. 45 ust. 1, art. 78 oraz art. 176 ust. 1 Konstytucji . 1.1. W związ ku z zamiarem wytoczenia Skarbowi Państwa – Ares ztowi Śledczemu w G . sprawy o zapłatę kwoty 300 000 zł , 18 kwietnia 2018 r. skarżący wystąpił do sąd u z wniosk iem o zwolnienie go od kosztów sądowych w całości oraz o ustanowienie dla niego pełnomocnika z urzędu. W postanowieni u z 13 listopada 2018 r ., wyd an ym przez starszego referendarza sądo- wego, Sąd Okręgowy w G . zwolnił skarżąc ego od kosztów są dowych w częś c i dotyczącej opłaty od pozwu oraz oddalił jego wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych w pozostałym z akresie i wni osek o ustanowienie pe łnomoc nika z urzędu. 10 grudnia 2018 r. s karżący wniósł skargę na to rozstrzygnięcie w części dotyczącej odmowy ustano wi enia pełnomocnika z urzę- du. OTK ZU A/202 1 SK 97/19 poz. 33 3 W postanowieniu z 25 marca 2019 r. Sąd Okręgowy w G . , w składzie je dnego s ędzie- go, utrzymał w mocy pos tanowi enie starszego referendarza sądowe go z 13 listopada 201 8 r. 1.2. W uzasadnieniu skargi konstytucyj nej z 20 sier pn ia 2019 r. skarżący stwierdził, że ujęta w art. 117 § 5 k.p.c. przesłanka ustanowienia p ełnomocnika z urzędu ma ch arakter nie- dookreślony . W or zecznictwie sądów wskazano kryteria, od spełnienia których zależy usta- nowienie pełnomocnika z urzęd u (takie jak: n ieporadność strony, skomplikowany pod wzglę- dem faktycznym lub praw nym charakter sprawy c zy niemożność samodzielneg o prowadzenia sprawy p rzez s tronę), niemniej kryteria te są w wysokim stopniu ocen ne. Zdaniem skarżące- go, nie tyle jednak niedo określoność a rt . 117 § 5 k.p.c ., ile uzależnienie ustanowienia pełno- mocnika z urzędu od spełnienia doda tkowych , wypr acowanych w judykaturze, przesłanek o oce nnym charakterze stanowi istotę problemu konstytucyjnego. Ponadto s karżący wskazał, że prawo do sąd u powinno być r ealizowane w sp os ób pro- fesjonalny, gwarantujący stabilność sytuacji prawnej jednostki. P rawo to wymag a też zapew- nienia równości w zakres ie nie tylko dostępu do sądu, ale także możliwości ochrony praw i interesów w czasie trwania postępowania sądowego . Um oż liwien ie korzystania z profesjo- nalnej pomocy prawnej – bez dodatkowych ograniczeń ( takic h jak ocena s ądu co do potrzeby udziału pełnomoc nika w sprawie ) – wyłącznie osobom zamożnym ogranicza prawo do sądu stronom, które nie są w stanie samodz ielnie pokryć w ynagrodzenia pe łnomocnika ustanowio- nego z wyboru , a ustanowienie dla nich pełnomocnika z urzędu zosta ło uzależnione – sto- sownie do art. 117 § 5 k.p.c. – od oceny sądu co do potrzeby jego udziału. Często b rak środ- ków materialnych dostatecznyc h do wystąpie ni a na drogę sądo wą jest przy tym niezależny od strony. Zdaniem skarżącego, odmienne ukszt ałtowanie syt uacji prawnej osób posiadających od powied nie zasoby finansowe oraz osób, które znajdują się w s ytuacji materialnej uniemoż- liwiającej pokryci e wynagrodzen ia pełnomocnika z wybor u bez uszczerbku dla utrzymania siebie i swojej rodziny, narusza za sadę sprawied liwości społe cznej i zasadę równośc i. W s prawach o podobnym stopniu skomplikowania art. 117 § 5 k.p.c. odmiennie kształtuje sytuację stron z e względu na st an ich zamożnoś ci. Skarżący stwierdził, że w postępowaniu sądowym osoba uboga powinna mi eć ustawowo z agwarantowaną pełną ochronę prawną za- pewn iającą profesjonalną i skuteczną reprezentację przed sądem. Skarżący dodał przy tym , że nie jest uz asadni one zał oż enie, jakoby w sprawach o nie skomplikowanym charakterze lub w wypadku osób wykazujących rozeznanie w regułach postępowania cywilnego udz iał pr ofe- sjonalnego pełnomocnika był niepotrzebny. Ewentualn e uchybienia w postępowaniu sądo- wym stron y dz iałając ej bez p rofesjonalnego pełnomocnika – choćby następczo wpłynęły na ocenę sądu co do stopnia jej rozeznania – mogą bowiem już wywołać nieodwracal ne , ne ga- tywne dla niej skutki procesowe . Skarżący, odnosząc się do kwestii zróżnicowania, stwierdził, że osoby występu ją ce w sądzie w s prawach tożsamych pod względem sto pnia zawiłości prawnej i faktycznej i m a- jące podobne rozeznanie w procedurach sądowych są tra ktowane odmiennie z uwagi na prze- słankę s tanu majątkowego. Stronie posiadającej środki finansowe ni e odmawia się m ożliwo- ści ustan owienia profesjonalnego pełnomocnika z powodu dostatecznego jej rozeznani a w procedura ch sądowych lub nieskomplikowania s prawy. Zdaniem skarżącego, s ytuacja ma- jątkowa nie powinna determinować sytuacji procesowej strony postępo wania sądoweg o. Za cechę istot ną należy uznać sytuację , w jakie j strony znalazły się w toku postępowani a sądo- wego, a także sposób , w jaki odnajdują się w tym postępowaniu. Skarżący podkreślił, że rów- nież w społecznym przeświadczeniu osoby ubogie powinny ot rzymać wsparc ie państwa (zob. art. 67 Konstytucji) w celu podjęcia czynności przed organem władzy publi cznej. Usta- no wienie pełnomocnika z urzędu dla os oby ub ogiej ma na celu wyrównanie sytuacji proce- sowych osób o odmiennej sytuacji finansowej. O ile uzależ nienie decyzj i o ustanowieniu pełnomocnika z urzędu od kryterium finansowego jest – w ocenie skarżącego – usprawiedl i- OTK ZU A/202 1 SK 97/19 poz. 33 4 wione, albowiem ukierunkowuje wspa rcie p aństwa na podmioty rzeczywiście jego potrzebu- jące, o tyle uzależnienie takiej decyzji od dalszych w ymogów stanow i ograniczenie prawa do wparcia prawnego, które nie jest uzasadnione ani koniecznością och rony interesó w Skarbu Państwa przed dodatkowymi wydatk ami, ani wymogami szybkości i sprawności postępowa- nia sądowego. To właśnie zagwarantowanie realnej możliwości żą da nia ustanowieni a pełno- mocnika z urzędu może przyczynić się do usprawnienia procedur prze d sądem. 1.3 . Jeśli chodzi o pozostałe zakwesti onowan e przepisy, skarżący wskazał, że w spra- wach dotyczących zwolnienia strony od kosztów sądowych lub u stanowienia d la niej pełno- mocnika z urzędu orzeczenie referendarza sądowego jes t traktowane przez przep isy kodeksu p ostępowania cywilnego jako orzeczen ie wyd ane w pierwszej instancji. Tymczasem konsty- tucyjna zasada dwuinstancyjności postępowania sądowego z akłada dostęp d o sądu drugiej instancji oraz konieczność przyznania stronom takich środków zaskarżenia, które pozwol ą uruchomić kontrolę rozstrzygnięć wydany ch przez sąd w pierwszej instancji. Omawiana za- sada nie ogranicza się przy tym do głównego nurtu po stępowania są do wego, lecz obej muje również kwestie incydentalne, o ile dotyczą praw lub obowiązków okre ślonego podmi otu. Zdaniem skarżącego, nie sposó b uzas adnić fikcji, jakoby orzeczenie ref erendarza są- dowego było orzeczeniem sądu. Tymczasem podjęcie prz ez referendar za rozstr zygnięcia o ustanowieniu pełnomocnika z urzędu wymaga oceny nie tylko sytuacji ma jątkowej stro ny, ale także stopnia skomplikowani a spra wy sądowej pod względem prawnym lub faktycznym oraz rozeznania strony co do reguł procedury sądowej . Ocena takic h kwestii powinna być jednak pozostawiona wyłącznej kognicji sądów, a jej przekazanie orga nowi niesądow emu jest – w ocenie skarżącego – ni edopus zczalne. Skoro już jednak przyznano referendarzom możl i- wość orzekania w tym zakresie ze względu na szybkość i sp ra wność postępowa ń sądowych, to w razie zaskarżenia orzeczenia referendarza sprawa powinna być rozstrzy gana przez są d z zachowaniem zasady dwuin stancyjności. Skarżący podkreślił, że dążenie do poprawy sprawności postępowań sądowych jest istotn e, niemniej n ie może naruszać zasad konstytu- cyjnych, wśród kt órych zasada dwuinstancyjności jest wymogi em minimalnym . 2. W piśmie z 10 stycznia 2020 r . Rzec znik Praw Obywatelskich poinformował T ry- bunał Konstytucyjny, że nie przystęp uje do skargi konstytuc yjnej zarejes tr owanej pod sygn. SK 97/19 . 3 . W skardze konstytucyjnej z 7 czerwca 2019 r. – zarejestro wanej pod syg n. SK 16/20 – skarżący zwrócił się do Try bunału Konstytucyjnego o stwierdzenie, że art. 117 § 5 k.p.c. (Dz. U. z 2018 r. poz. 1360, ze zm.) jest niezgodn y z art. 32 ust. 1 i 2 oraz art. 45 ust. 1 Konstytucji. 3 .1. W pozwie z 9 lutego 2018 r. s karżący wystą pił o zasądze nie na jego rzecz od S karbu Państwa – Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej kwoty 1 000 000 zł oraz wniósł o zwol- nienie go od kosztów sądowych w c ał ości i ustanowi enie pełnomocnika z urzędu. W postanowieniu z 23 maja 2018 r. Sąd Okręgow y w Warszawie uwzględnił wniosek skarżącego o zw olnien ie go od kosztów sądowych w całości , lecz oddalił wniosek o ustano- wienie pełnomocnika z urzędu. 7 c zerwca 2018 r . skarżący wniósł zażalenie na to postano- wienie. W postanowieniu z 5 września 2018 r. Sąd Apelacyjny w Warszawie oddalił zażalenie skarżąc ego. 3 .2. W uzasadnieniu skargi konstytucyjnej 7 czerwca 2019 r. skarżący stwierdził, że art. 117 § 5 k .p.c. narusza z asadę równości wobec prawa oraz prawo do sądu. OTK ZU A/202 1 SK 97/19 poz. 33 5 Skarżący wskazał, że zasada równości wobe c prawa jest fundamentalną zasadą prze- nikającą c ałe po stępowanie cywilne, w tym także regulacje dotyczące ko sztów procesu i po- mocy prawnej świadczonej z urzędu. Tymcz as em – stosownie do art. 117 § 5 k.p.c. – ustano- wienie pełnomocnika z urzędu zostało uzale żnione od oce ny przez sąd przesłanek wypraco- wany ch w o rzecznictwie, mianowicie nieporadności strony, braku p odstawowej wiedzy o przepis ach regulujących p roces cywilny , skomplikowanego po względem faktycznym lub prawnym charakteru sprawy itp. Kryteria te są ocenne. Co w ięcej, sąd dokonuje takiej oceny a casu a d casum , co nie gwarantuje jednakowego traktowania osób ubiegających się o usta- nowienie pełnomocnik a z urzędu. S tr ona, która z uw agi na brak możliwości finansowych nie jest w stanie zaangażow ać pełnomoc nika z wyboru , nie ma gwarancji, że będzie należ ycie r eprezentowana w postępowaniu sądowy m . Jest traktowana gorzej niż strona uboga, której udało się uzy skać korzystn e postanowienie s ądu w sprawie ustanowienia pełn omocnika z urzędu – choćby w obu przypadka ch zaszły oko liczności prz emawiające za zwolnien iem od kosztów sądowych. W konsekwencji dochodzi do zróżnicowania sytuacji procesowej stron uprawnionych do korzystani a z prawa ubogich. Skarżący stwierdził, że w jego sprawie sąd dokonał oceny wniosku o ust anowienie peł nomocnika z u rzędu w sposób pobieżn y lub wręcz dowolny. Sąd nie dał mu możliwości poprawienia sytuacji procesowej i wywiązania się z podstaw owych obowiąz kó w dowodo- wych. T ymczasem, wbrew twierdzeniom sądu, roszc zenie skarżącego o zapłatę odszko dowa- nia i zad ośćuczynienie, skierowane przeciwko Skarb owi Państwa w związku z wydaniem aktu normatywnego (ustawy), jest złożone i wymaga fachowej wiedzy prawniczej, k tó re j skarżący nie posiada. W związku z odebraniem mu możliwości zastępowania przez pełno- m ocnika z urzę du skarżący c zuje się również niesp rawied liwie potraktowany przez władze publiczne. W ocenie skarżącego, decyzje sądów o uwzględnieniu lub o dmowie uwzglę dn ienia wniosków dotyczących ustanowienia p ełnomocnika z urzędu są podejmowane w sposób do- wolny, bez uw zględnienia sytuacji stron ubiegają cych s ię o taki rodzaj pomocy prawnej. Taka praktyka narusza w oczywisty sposób prawo do zapewnienia jedn akowego dostę pu do wy- miaru spr awiedliwości osobom, których status majątkowy nie pozwala na opłacenie pe łno- mocnika z wyboru. Skarżący, odnosząc się do z arzutu naruszenia prawa do sądu, stwier dził, że art. 117 § 5 k.p.c. pozostawia sądom zbyt szeroki zakres luzu decyzyjn eg o podczas oceny potrzeby powołania pełnomocnika z urzędu. Skutkuje przez to nieprzewidyw alnością post ępowania wpad kowego. Tymczasem idea bezpł atnej pomocy prawnej świadczonej z urzędu na rzecz osó b ubogich stanowi – zdaniem skarżącego – fund ament prawa d o rzetelnego procesu. Ogra- niczenie dostępu do niej, wynikające z pozostawienia sądowi ocen y zdolności s trony do sa- modzielnego występowania w pro cesie i jej wiedzy prawniczej, godzi w istotę sprawi edliwe- go procesu. Proces cywilny opiera się na zasadzie równ ou prawnienia stron, a to zakłada moż- ność korzystania przez strony z takich samych instrume ntów ochrony praw i interesów. Jednakże art. 117 § 5 k .p.c. nie stanowi gwarancji korzystania przez strony z jednakowych środków obrony, ponieważ nie uza leżnia prawa do pomocy prawnej z urzędu wyłącznie od sytuacji finansowej strony, lecz uzależnia ją od w yniku oceny s ąd u potrzeby ustanowienia pełnomocn ika. Z askarżony przepis daje jedynie iluzję możliwości skorzystania z pomocy prawnej z urzędu przez osoby niezamożne. 4 . Na mocy zarządzenia Prezesa Trybunału Konstytucyjnego z 3 lutego 2020 r. do po- stępowan ia przed Tryb unałem zainicjowanego skargą konsty tucyjn ą zarejestrowaną pod sygn. SK 97/19 dołączona została inna skarga konstytucyjnego tego samego skarż ącego, zareje- st rowana pod sygn . SK 16/20. OTK ZU A/202 1 SK 97/19 poz. 33 6 Z uwagi na ich tożsamość podmiotową i przedmiotową obie skar gi konstytucy jne zo- stały skierowane do łącznego rozpoz nania pod sygn. SK 97/19. 5. W piśmie z 28 lutego 2020 r. Rzecznik Praw Obywatelskich poinformował Trybu- nał Kon st ytucyjny, że ni e przystęp uje również do skargi konstytucyjnej zarejestrowanej pod sygn. SK 16/20 i po łączonej ze skargą o sygn. SK 97/19 w cel u ich łącznego rozpoznania. 6. W piśmie z 2 listopada 2020 r. Prokurator Generalny przedstawił sta nowisko w spr aw ie oraz wniósł o orzeczenie przez Trybunał Konstytucyjny, że: 1) art. 117 § 5 k.p.c. w z akresie, w ja kim uzależnia ustanowienie pełnomoc nika z urzędu od stwierdzenia przez sąd potrzeby ustanowieni a takiego pełnomocnika, jest zgodny z art. 45 ust. 1 w zwi ąz ku z art. 32 us t. 1 Konstytucji, 2) art. 123 § 2 w związku z art. 117 § 5 k.p.c. w zakre sie, w jakim umożliwia referen- darzom sądowym dok onywan ie oceny potrzeby ustanowienia pełnomocnika z urzędu, jest zgodny z art. 45 ust. 1 Konstytucji, 3) art. 398 23 § 2 zdanie drugie k.p.c., w brzmieniu obowiązującym do 6 listopada 2019 r., w zakresie, w ja kim orzeczeni a referendarzy sądowych w przedmioc ie ust anowienia dla strony pełnomocnika z urzędu uznaje za orzeczenie sądu wydane w pierwszej instancji, jest zgodny z a rt. 45 ust. 1 i art. 78 Konstytucji. Ponadto Prokurator Generalny wniósł o umorzenie po stępowania w pozostałym za kre- sie wobec niedopusz czalno ści wydania wyroku. 6.1. Prokurator Generalny zauważył, że treść sformułowanych w obu skargach kon sty- tucyjnych za rzutów dotyczących art. 117 § 5 k.p.c. odnosi się przede w szystkim do kwestii sprawiedli wości procedu ralnej, a w s zczególności do – będą cego j ej elementem – prawa stro- ny postępowania sądowego do b ycia wysłuchaną przez sąd. Sprawiedliwość pro ceduralna wym ag a zapewnienia stronom odpowiednich uprawnień procesowych, które umożliwiają skuteczną oc hronę ich int eresów w postępowaniu sądowym. Z or zeczni ctwa trybunalskiego wynika, że jednym ze środków urzeczywistnienia prawa do sądu jest prawo do uzys kania nieodpł at nej lub częścio wo odpłatnej pomocy prawnej . Jednocześnie jednak ewentualne ograniczenia możliwości sk orzystania z bezpłatnej pomocy praw nej ni e mogą być uznawane za naruszające konstytucyjny stand ard prawa do sądu, jeśli są podyktowane dobre m wymiaru spr aw iedliwości i nie są nieproporcjonalne. Ograniczeniem możliwości uzyskania bezpłatnej pom ocy prawnej j est rozwiązanie prawne ujęte w art. 117 § 5 k.p.c., które uzależnia przyznanie pełnomocnika z u rzędu od po- trzeby jego udziału w postępowaniu sądowym. Ist ni enie owej potrz eby w konkretnej sprawie ocenia sąd. Jest to dodatkowa względem ubóstwa s trony przesła nka przyznani a pomocy prawnej z urz ędu. C o prawda j ej zakres znaczeniowy został wyznaczony przy użyciu niedoo- kreślonego pojęcia „potrzeby” , niemniej w or ze cznictwie sądowym utrwalił się już jednolity i konsekwentny sposób rozumienia tego kryte rium, odnoszą cy się albo d o sytuacji osobistej s trony (stopnia jej nieporadności, problemów z podejmowaniem przez nią samodzielnie decy- zji procesowych), albo do specy fi ki rozpoznawanej przez sąd sprawy (w szczególności istot- nego jej skomplikowania pod wzgl ędem faktyczn ym lub prawnym). Prokurator General ny nie podzielił zarzutów skarżącego , jakoby art. 117 § 5 k.p.c. prowadził do niedopuszczalnego zróżnicow ania sytuacji p rocesowej strony zwolnionej od kosztów, której odmówio no ustanowienia pełnomocnika z urz ędu, i strony , której wniosek o przyznanie pomoc y praw nej uwzględniono. Z zasady tzw. równości broni stron procesu sądowego wynika, że każdej stronie nal eży przyznać ro zsądną możliwoś ć przedstawienia swojej sprawy w warunkach, które nie stawiają jej w zasa dniczo niekor zystnym położeniu w porównaniu ze s troną przeciwną. Udział profesjonalnego pełnomocnika proceso wego dzia- OTK ZU A/202 1 SK 97/19 poz. 33 7 łającego na rzecz jednej ze stron mo że oczywiście n iekorzystnie wp ływać na sytuację proce- sową drugiej strony. Nie znaczy to jednak, że przy znanie pomocy prawnej z urzędu powinno następowa ć auto matycznie w każdym przypadku stwierdzenia, iż strona n ie jest w stanie sama opłacić pełnomocnika z wyboru. Ponad to a rt. 117 § 5 k.p.c. sam w sobie nie ustanawia żad- nego zróżnicowania – ewentualne odmien ności decyzji sądów dotycz ących ustanowienia peł- nomocn ika z urzędu stronom niebędącym w stanie ponieść samod zielnie kosztów wynagro- dzenia adwokata lub ra dcy prawnego wy nikają z odmiennej oceny sądów „potrzeby” udziału pełnomocnika w indywidualnej sprawie – oceny uzależ nionej od tak ich czynników jak, sto- pień n ieporadności konkretnej strony czy poziom złożoności s prawy pod względem faktycz- nym lub prawnym. Us tawowy wymóg „p otrzeby udziału adwokata lub radcy prawnego w sprawie” dotyczy w ten sam sposób wszystki ch stron ubie gających się o możliwość skorzy- stan ia z p rawa pomocy. 6.2. Prokurator Generalny zwrócił uwagę, że postępowanie w sprawie przyznania peł- nomo cnika z urzęd u ma charakter ak cesoryjny (wpadkow y, pomocniczy ) względem postępo- wania głównego. Nie pole ga przy tym n a „wymierzaniu sprawiedliwości” w s ensie art. 175 ust. 1 Konstytucji, w związku z czym orzekani e w takiej sprawie nie jest objęte konstytucy jną zasadą dw ui nstancyjności p ostępowania sądowego, a ustawodawca korzysta w tym zakresie ze swobody re gulacyjnej. G ranic swobody regulacyjnej ustawoda wcy ni e przekracza rozwią- zanie, zgodnie z którym decyzję o przyznaniu pełnomocnika z urzędu podejmuje org an poza- sądowy m, jakim jest ref erendarz sądowy, zaś stronie ubiegającego s ię o pomoc prawną z urzędu prz ysługuje możl iwość wszczęc ia bezpośrednio przed sądem kontroli decyzji tego organu. Choć orzekanie w sprawie ustanowienia adwokata lub radcy prawnego z u rzędu może by ć uznane za „spra wę” w rozumieniu art. 45 ust. 1 Konstytucji, to jednak – jak wynika z orz ecznictwa Try bunału – Konstytucja nie zabrania u stawod awcy zaangażować urzędnika sądowego w rozstrzyganie tego typu spraw, w szczególności jeśli przemawi a za tym potr ze ba usprawnienia procesu wymierzania sprawiedliwości poprzez zdjęcie z sędziów części obo- wiązków niezw iązanych bezp ośrednio z orzekaniem o isto cie sporów sądowych. Dostateczną gwarancją ochrony prawa do sądu jest powierzeniem sądom kompetencj i w zakresie os tatecz- nego rozstrzygania w sprawie przyznania adwokata lub radcy prawnego z urzędu w raz ie wy- dania pr zez referendarza sądowego postanowi enia, w którym stwierdzono brak potrzeby udziału pełnomocnik a w postępowaniu głównym. 7. W piśmie z 30 l istopada 2020 r . M arszałek Sejmu przedstawił, w imieniu Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej, stanowisko w s prawie oraz w niósł o orzeczenie przez Trybunał K onstyt ucyjny, że: a) art. 117 § 5 k.p.c. w zakresie, w jakim uzależnia ustanowienie pełnomocnika z urzędu od stwierdze ni a przez referendarza sądowego lub sąd potrzeby jego ustanowienia, jest z godny z art. 45 ust. 1 Konsty tucji, b) art. 123 § 2 k.p.c. w zak resie, w jakim przyznaje referendarzowi sądowemu prawo do orze- kania w sprawie ustanowienia pełnomocnika z urzędu, jest z godny z art. 45 ust. 1 Konstytucji, c) art. 398 23 § 2 zdanie drugie k.p.c., w brzmieniu obowiązującym do 6 listopa da 2019 r., w zakresie , w ja kim za sąd drugiej instancji uznaje sąd rozpoznający s prawę na postanowienie referendarza sądowego w przedmiocie u stanowienia pełnomocnika z urzędu lub zwolnienia od kosztów sądowych, jest zgodny z art. 78 Konstytuc ji. Ponadto Marszałek Sejmu wniósł o umor zenie postępowania w pozostałym zakre sie ze względu na niedopuszczalności wydania wyroku. 7.1. Mar szałek Sejmu, o dnosząc się do formalnych przesłanek dopuszczalności mery- torycznego rozpoznania skarg ko nstytucyjnych , zwrócił uwagę na to, że pomimo te go, iż za- OTK ZU A/202 1 SK 97/19 poz. 33 8 skarżone przepisy były już przedmiotem wypowiedzi o rzeczniczych Trybunału, nie zachodzą przyczyn y umorzenia p os tępowania ze względu na zasadę ne bis in idem , ponieważ dokonana kontrola konstytucyjnoś ci odnosiła s ię do odmienn ych zakresów normatywn ych ty ch przepi- sów albo innego ich brzmienia. W szczególności przeszkody nie stanowi wyrok Trybunału z 20 listopada 20 19 r., sygn. SK 6/18 (OTK ZU A/2019, poz. 62), ponieważ dotyczył on za- kresu normatywnego p rzepisów zwią zanego z ustanowieniem pełnomocnika z urz ędu wy- łącznie w postępowaniu przed Trybunałem Konstytucyjnym. Nie ulega też wątpliwości Marszałka S ejmu to, że p rz edmiotem k ontroli Trybunału w postępowaniach skargowych mogą być również przepisy o char akterze proce duralnym. Zaskarżone w niniejszej s prawie przepisy k.p.c. stanowiły podstawę prawną ostatecznyc h rozstrzygnięć, jakie w ramach tzw. postępow ania wpa dkowe go ( in casu postępowania o zwolnienie z kosztów sądowych i ustanowienie pełnomocnika z urz ędu) za padły na tle sprawy głównej skarżącego. S karżąc y wyczerpał drogę odwoławczą i uzyskał ostatecz ne (w znaczeniu art. 79 ust. 1 Konstytucji) orzeczen ie wydane na po dstawie tych przepisów. Jednocześnie Marszałek Sejmu zwrócił uwagę na to, że uzasadnieni e skargi kons tytu- cyjnej zarejestrowanej pod sygn . SK 9 7/19 koncentruje się na niekonstytucyjności art. 117 § 5 k.p.c. Wywody skarżącego mające na celu wy kazanie nieko ns tytucyjności art. 398 23 § 2 zda- nie drugie k.p.c. oraz art. 123 § 2 w związku z art. 117 § 5 k.p.c. zo stały ujęte zbiorczo i lako- nicznie. Zastr zeżenia Marszałka Sejmu wzbudziła przy tym dopuszczalność powołania przez skarżącego – jako samodzi elnego wzorca k ontroli – art. 2 Konstytucji i wynikających z niego zasad konstytucyjnych, w szczególnoś ci zasady okr eśloności. Marszałek Sejmu stwierdz ił pon adto , że skarżący nie przedstawił uzasadnienia mającego dowodzić niespełnienia wyma- gań składających się na tzw. te st określoności . Skarżący nie uzasadnił też w sposób wystar- czający zarzutu niezgodności art. 398 23 § 1 zdanie drugie k.p.c. z prawem do sądu a ni nie opi- sał sposobu tego naruszenia. Jeśli zaś chodzi o zarzut niezgodności z art. 176 ust. 1 Kon stytu- cji, to – zdaniem Marszałka Sejmu – przepis ten nie moż e być adekwatnym wzorcem kontroli w niniejs zej sprawie, ponieważ wyrażona w nim zasada dwui nstanc yjności postępowania są- dowego ma zastosowanie wyłączni e do spraw przekazanych w całości do właściwo ści sądów i n ie rozciąga się n a tzw. postępowania mieszane, w których pierwszą instancją jest organ poz asądowy ( in c asu referendarza sądowy). Umorzenie ninie jszego postępowania powinno wreszcie o bjąć zarzut naruszenia art. 32 Konstytucji, ponieważ skarżący nie powiązał t ego wzorca kont roli z naruszeniem konkretnego prawa czy wolności, nie przeprowadził test u równości an i nie wyjaśni ł, na czym miałoby pol egać d yskryminujący efekt zaskarżonych przepisów. 7.2. Zdaniem Marszałka Sejmu, podnoszone przez skarżą cego wątpliwo śc i co do kon- styt ucyjności art. 117 § 5 k .p.c. dotyczą pozaekonomicznych przesłanek podejm owania przez sąd lub referendarza sądowego decyz ji o p rzyznaniu stronie pełnomocnika z urzędu. Kwe- stionowane jest kryterium „potrzeby” udziału pełnomocni ka z urzędu w s prawie. Tak wię c zarzuty w niniejszej sprawie odnoszą się do zasady sprawiedliwości proc eduralnej, kt óra wy- maga zapewnienia stronie praw a do b ycia wysłuchaną. Marszałek Sejmu zwrócił uwagę na to, że wydawanie przez referendarzy sądowych pos tanowień o us ta nowieniu albo o dmowie ustanowienia adwokata lub radcy prawnego nie jest formą sprawowani a wymiaru spr awiedliwości . Jest to czynność poza judyka cyjna, wobec czego przyznanie referendarzom sądowym uprawnień w tym zakresie nie godzi w konstytu- cy jne prawo do są du – pod wa runkiem zapewnienia stronom prawa wniesienia skargi do sądu na ich postanowie ni a . Ustawoda wca ma swobodę wyboru organu, które mu pow ierzy orzeka- nie w tego typu sprawach, a także okreś lenia kryteriów, na podstawie których organ będz ie rozstrzyga ł o ustanowieniu pełnomocnika z urzędu. Konstytucja nie gwarantuje bowiem każ- demu prawa do bezpłatnego wymiaru spraw iedliwości ani nie zap ewnia każdemu w pełni OTK ZU A/202 1 SK 97/19 poz. 33 9 bezpłatnej pomocy prawnej. Zasadą jest co najmniej częściowe ponoszenie kosztów pos tępo- wania prz ez strony i korzy stanie przez nie z pełnomocnika z wyboru. W świetle orzecznictwa trybunal skiego, ustaw odawca ma możliwości przekazania re ferend arzom sądowym części spraw z za kresu ochrony prawnej należących wcześniej do sądów. I c ho ć rozstrzy ganie o przyz na niu pomocy prawnej z urzędu może być kwalifikowane jako „sprawa” w sensie art. 45 ust. 1 Konstytucji, to nie musi wynikać z tego koniecz ność p rzyznania sądom wyłącz- nej jurysdykcji do rozpoznawania takich spraw „od początku do końca”. W orzec znictwie sądo wy m przesłanka „p otrzeby” ustanowienia pełnomocnika z urzę- du jest wiązana z sytuacją osobi stą wnioskoda wcy, w szczeg ólności problemami z s amodzi el- nym podejmowaniem czynności procesowych, stopniem jego nieporadności, czy też trudno- ściami komuni kacyjnymi. Za „ potrzebą” ustanowienia pełnomocnika z urzędu może również przemawiać specyfika konkretne j sprawy, prz ede wszystkim wysoki stopień jej sk omplik o- wania pod względem faktycznym lub prawnym. Podobnie k westionowaną przesłankę rozu- mie także Trybuna ł w swoim orz ec znictwie. Uzależnienie ustanowienia pełnomocnika z urzę- du stronie postępowania cywilnego od istnienia w realiach konkretnej sprawy potrz eby je go udziału w postępowaniu sprawia jednak, że szczególnego znaczenia nabiera kwestia dokony- wania nal eżytej oceny sy tuacji procesow ej strony występującej z wnioskiem w tym zakresie. Jednakże sama obawa st rony przed sa modzielnym udziałem w procesie cywi lnym n ie może być podstawą przyznania pełnomocnika z urzędu. Zdaniem Marszałka Sejmu, ustawodawca, uzależ niając w art. 1 17 § 5 k.p.c. d ecyzję o ustanowieniu pełnomocnika z urzędu od „potrze- by” jego udziału w postępowaniu, nie przekroc zył granic swobody ust awodaw czej, a znacze- nie tej przesłanki zostało dostatecznie wyjaśnione w orzecznictwie sądowym i nie budz i wąt- pliwości i nterpretacyjnyc h. Nie ma przy tym przeszkód ku temu, aby przesłankę „potrzeby” oceniali nie tylko sęd ziowie zawodo wi, ale także referend arze s ądowi. Przemawia za tym relatywnie niski stopień skomp likowania materii, istnienie bogatego orzeczn ictwa sądów d o- o kreślającego zn aczenie pojęcia takiej „potrzeby” oraz ukształtowanie mechanizmu gwaran- cy jnego polegaj ącego na możliwości odwołania się d o sądu od postanowienia referendarza sądowego. W związku z t ym art. 117 § 5 k.p.c. w zakresie, w jakim uz ależnia ustan ow ienie pełnomocn ika z rządu od stwierdzenia przez referendarza sądowego lub sąd potrzeby jego ustanowi enia, jest – zdaniem Marszałka Sejm u – zg odny z art. 45 ust. 1 Konstytucji. Wskazanego wzorca kontroli nie narusza też art. 123 § 2 k.p.c. w zakresie, w j akim przyznaje referendarzom sądowym – a więc or ganowi niesądowemu – orzekanie o ustano- w ieniu albo od mowie ustanowienia adwokata lub rad cy pra wnego z urzędu. Marszałek Sejmu podzielił poglądy Trybunału na temat konstytucyjności art. 123 § 2 k.p.c. wyrażo ne w wyroku o syg n. SK 6/18 na tle spraw o ustanowienie pełnomocnika z urzędu w postępowan iu przed Tryb unałem. Marszałek Sejmu podkreślił w szcz ególności to , że ustawodawca zapewnił stro- nom następczą kontrolę sądową orzeczeń wydawanych przez r eferendarzy s ąd owych. Zdaniem Marszałka Sejmu, wymagania konstytucyjne zostały również zachowane w prz ypadku art. 3 98 23 § 2 zdanie drugie k.p.c., poni eważ p ostanowienia wydawane w spra- wach dotyczących zwolnienia od kosztów sądowych lub ustanowienia pełnom ocnika z urzę du zawsze mogą po dlegać zaskarżeniu przez stronę. Na postanowienie sądu stronie służy zaża le- nie, a na p ostanowienie referendarza sądowego – skar ga do sądu. Tak więc w obu przypad- kach zostało zagwara ntowane konstytucyjne prawo do zaskarżenia or zeczeń wydany ch w pierwszej in stancji. Spoczywający na ustawodawcy obowiązek zapewnienia stronie dostęp u do sądu zos tał zaś zreal izowany poprzez instyt ucję s kargi na postanowienie referendarza do sądu. Ten mechanizm pozwala sądom eliminować błędne rozstrzy gnięcia refer en darzy sądo- wych , godzące w uprawnienia procesowe stron w sposób arbitralny . 7.3. Marszał ek Sejmu, pod sumowując swoje rozważania, stwierd ził, ż e opowiada się za kontynuacją linii orzeczniczej Trybunału dotyczącej konstytucyjnie dopuszczalnego zakre- OTK ZU A/202 1 SK 97/19 poz. 33 10 su orze ka nia przez referendarzy sądowych w sprawach zwolnienia od kosztów sądowych i ustanawiania pełnomocnika z urzędu. St anowisko Marszałka Sej mu mia ło na celu potwier- dzenie i rozwinięcie ustaleń poczyni onych przez Trybunał w wyroku o sygn. SK 6/18 . II Zgodni e z art. 92 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępow ania przed T rybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r . poz. 2393) , Trybunał mo- że rozpoznać skargę konstytucyjną na posiedzeniu niejawnym, jeżeli pisemne stanowiska w sz ystkich uczestników postępowania oraz pozostałe dowody zgromadzone w sp rawie sta- nowią wyst arczającą p odstawę do wydania orzeczenia. Tryb unał u znał, że w niniejszym postępowaniu przesłanka ta została spełniona. III Trybunał Konstytucyjny zw ażył, co nast ęp uje: 1. Przedmiot kontroli . 1.1. W skardze konstytucyjnej z 7 czerwca 2019 r. – zarejestrowanej pod sygn. SK 16/20 i dołączonej do nin iejsze go postępowania – J . C . (dalej: skarżący) wniósł o orzecze- nie przez Trybunał Konstyt ucyjny , że ar t. 117 § 5 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Ko- deks postępowania cywilnego (Dz. U. z 2018 r. poz. 13 60, ze zm.; obecnie: Dz. U. z 20 20 r. poz . 1575 , ze zm.; dalej: k.p .c.) jest niezgodny z art. 32 ust. 1 i 2 oraz art. 45 ust. 1 Konstytu- cji. Z kolei w sk ar dze konstytucyjne j z 20 sierpnia 2019 r. – zarejestrowanej pod sygn. SK 97/19 – skarżący wniósł o orz eczenie przez Trybunał , że : a) art. 117 § 5 k.p.c. w zakresie, w ja kim uzależnia ustanowienie pełnomocnika z urzędu od stwierdzenia przez są d potrzeby us ta nowienia takiego pełnomocnika, jest niezgodny z art. 2, art. 32 oraz art. 45 ust. 1 Konstytucji , b) a rt. 123 § 2 w związku z art. 117 § 5 k.p. c. w zakresie, w jakim umo żliwia referen- darzom sądowym dokonywanie ocen zasadności ustanowienia peł nomocnika z u rz ędu, a zatem w zakresie, w jakim umożliwia referendarzom s ądowym dokonywanie ocen charakteru spraw lu b stopnia rozeznania stron w mechan izmach procedur sądowych, jest n iezgodny z art. 2 oraz art. 45 ust. 1 Konstytucji , c) art. 398 23 § 2 zdan ie drugie k.p .c . w zakresie, w jakim orzeczenia referendarzy są- dowych w przedmiocie zwolnienia strony od kosztów sąd owych lub ustanowienia dla niej peł nomocn ika z urzędu uznaje za orz eczenia sądu wydane w pierwszej instancji, i w zakresie, w jakim uniemożl iwia rozpozna ni e sprawy przez sąd zgodnie z zasadą dwuinstancyjności, jest niezgodny z art. 2, art. 45 ust. 1, art. 78 oraz art. 176 ust. 1 Konstytucji . 1.2. Art. 117 § 5 k.p.c. stano wi element regulacji kodeksowej określającej zasady ustanawiania przez są d, na wniosek s trony postępowania cywilnego, adwokata lub radcy prawnego do udziału w sprawie w charakterze pełnomoc nika (tzw. pełnomocnika z urzędu ) . Przepi s ten – w brzmieniu ustalo nym na mocy art. 2 ustawy z dnia 15 czerwca 2018 r. o zmianie ustawy o ni eodpłatnej po mo cy prawnej oraz edukacji prawnej oraz niektórych in- nych ustaw ( Dz. U. poz. 1467; dalej: ustawa zmieni ająca z 2018 r. ) – stanowi, że: „Są d u wzg lędni wni osek, jeżeli udzi ał adwokata lub radcy prawnego w sprawie uzna za potrzebny. Podstawą odda lenia wniosku n ie może być skorzystanie przez osobę fizyczną z nieodpłatn ej OTK ZU A/202 1 SK 97/19 poz. 33 11 pomocy prawnej lub nieodpłatnego poradni ctwa obywatelskiego, o których mowa w ust awie z dnia 5 sierpnia 201 5 r. o nieodpłatnej pomocy prawnej, nieodpłatnym poradnictwie obywa- telski m oraz edukac ji prawnej (Dz. U. z 2019 r. poz. 294 , ze zm. ) ” . W skardze z 20 sierpnia 2019 r. skarżący zakwestionowa ł również art. 123 § 2 oraz art. 39 8 23 § 2 zdanie drugie k.p.c., do tyczące kompetencji referendarzy sądowych w zakresie podejmowania, w form ie postanowie ń, decyzji o usta nowieniu albo odmowie ustanowienia pełnomocnika z urzędu, a także sądowej kontroli tak ich postanowień. Zgodnie z art. 123 § 2 k .p.c.: „[p]ostanowienie o ustanowieniu albo odmowie ustano- wienia adwokata lub radcy prawnego może w ydać także re fe rendarz sądowy” . A rt. 398 23 § 2 zdanie drugie k.p.c. (w wersji zakwestionowanej przez skarżącego) sta- nowił z kolei , że sąd rozpoznaje sk argę s trony na postanowienie ref erendarza sądowego o odmowie ustanowienia adwokata lub radcy prawnego w s kładzie jedne go sędziego, jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiedni o przepisy o zażaleniu. Przepis ten uzyskał nowe brzmienie 7 l istopada 2019 r . Norma , zgodnie z którą sąd rozp oznaj e skarg ę w składzie jed- nego sędziego jako sąd drugiej instancji, jes t ujęta obecn ie w art. 398 23 § 3 zdanie pierwsze k.p.c.; konieczność stosowania w takich wypadkach odpowiednio przep isów o zażaleniu wy- nika zaś z dodan ego ar t. 398 24 k.p.c. ( zob. art. 1 pkt 148 i 149 ustawy z dnia 4 lipca 2019 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cy wilnego oraz ni ektórych innych ustaw; Dz. U. poz. 1469). 2. Dopuszczalny zakres merytorycznego orzeka nia w niniejszej sprawie. Przed prz ystąpi eniem do oceny konstytucy jności zaskarżonych przepisów Trybunał – również na tym etapie postępowan ia – miał obow i ązek zbadać, cz y skargi konstytucyjne wniesione przez skar żącego spełniały wszystkie wymagania formaln e warunkujące ich mery- toryczne rozp oznani e. Trybunał konsekwentni e przyjmuje bowiem , że na każdym etapie postępowania wszczętego na skutek wniesienia sk a rgi niezbędna jest kontrola, czy nie zac hodzi któraś z ujemnych przesłanek wydania wyroku, powodująca konieczność umorzenia postę powania w cało ści lub w części. Z akończ enie etapu wstępnego rozpoznania skargi nie wyklucza dal- szej oceny formal nych warunków j ej wniesienia na kolejnym etapie postępowania. W szcze- gólności, „ [p] ostanowienie o przekazaniu skargi konstytucyjnej do rozpoznania przez odpo- w iedni skład Trybunału nie przesądza więc ostatecznie o dopuszczalności jej merytorycznego rozpatrz enia. Trybunał ma obowiązek us talania na każdym etapie postępowania, czy meryto- ryczna ocena zarzutów określonych w ba danej skardze konstytucyjnej jest w ogóle dopusz- czalna (…). Trybun ał , rozpoznając sprawę , nie jest związany stanowiskiem zajętym w zarzą- dze niu lub postan o wieniu zamykającym wstępne rozpozna nie (…). Kontrolując istnienie po- zytywnych oraz brak ujemnych przes łanek procesowych , Trybunał może ta kże do jść do wniosków odmienn yc h niż te, które zostały uprzednio wyrażone w postanowieniu wydanym na eta pie wstępnego r ozpoznania konk retnej skargi konstytucyjnej” (postanowieni e z 18 gru - dnia 2019 r., sygn. SK 71/19, OTK ZU A/2020, poz. 2 ; zob. też np. wyr ok z 3 lipca 2019 r., sygn. SK 14/18, OTK ZU A/2019, poz. 35, wraz ze wskazanymi tam judykatami ). Pogląd ten należy uz n ać za ugruntowany w orzecznictwie trybunalskim. 2.1. Trybunał, ponownie weryfikując poprawność formal ną skargi konstytucyjnej z 7 czer wc a 2019 r., stwierdził, że skarg a ta nie mogła zostać merytorycznie rozpoznana w całości. 2.1.1. Trybunał zwrócił uwagę przede wszystkim na to, że w petitum tej skargi skarżą- cy wskazał jako przedmiot kontroli art. 117 § 5 k.p.c. Tymczasem – jak wynika z uza sadnie- nia skargi – jego zastrze żenia nie dotyczyły całości treści normatywnej tego przepisu, lecz odnosi ły się do pewn e go jej zakresu (fragmentu przepisu). S karżący nie zakwestionował wła- OTK ZU A/202 1 SK 97/19 poz. 33 12 ściwości sądu do uwzględnienia wni osku o ustanowienie adwoka ta lub ra dcy pr awnego z urzędu. Nie sfor mułował też żadnych zarzutów wobec zdania drugiego art. 117 § 5 k.p.c . ( w brzmieniu wyn i kającym z art. 2 ustawy zmieniającej z 2018 r.). Zakwestionował wyłącz- nie to, że uwzględnienie wniosku zależy od oceny sądu potrzeb y udzi ału pr ofesjonalnego peł- nomocnik a w sprawie. Zdaniem skarżącego, z uwagi na nieokreśloność przesłanki „po trzeby udziału ” przepis pozostawia sądowi zbyt szeroki zakres swobody decyzyjnej, a więc skutkuje nieprzewidywalności ą postępowania wpadkowego, a także nierów nym traktowaniem stron po stępowania sądowego. Na podstawie tych ustaleń Trybunał stwierdził, że do puszczalnym pr z edmiotem kon- troli w niniejszym postęp owaniu jest art. 117 § 5 zdanie pierwsze k.p.c. w zakresie, w jak im uzależnia ustanowienie adwokata lub ra dcy prawnego od oceny sąd u potrzeby ich udziału w sprawie. W pozostałym zakresie art. 117 § 5 k.p .c. nie mógł s t anowić przedmio tu kontr oli w niniejszym postępowaniu, toteż było konieczn e częściow e umorz enie przez T rybunał tego postępowania na podsta wie ar t. 59 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organiza- cji i trybie postępowania przed Tr ybunałem Konst y tucyjnym (Dz. U . z 2019 r. poz. 2393; dalej: u.o.t.p.TK). 2.1.2. Trybunał wziął też pod uwagę to, że art. 117 § 5 k.p. c. był już przedmi otem k ontroli konstytucyjności . W wyroku z 20 listopada 2019 r., sygn. SK 6/18 (OTK ZU A/2019, poz. 62), Trybunał orze k ł, że art. 117 § 5 k.p.c., w brzmieniu obowiązującym do 31 grudnia 2018 r., w zakresie, w jakim stanow i podstawę oddalenia wniosku o usta nowien ie kolejnego pełnomocnika z urzędu w wypadku, gdy w danej sprawie poprzednio ustanowiony pełnomoc- n ik z urzędu sp o rządził z zacho waniem zasad należytej staranności opinię o braku podstaw do wniesienia skargi konstytu cyjnej, jest zgodny z art. 79 ust. 1 Kons tytucji. Wyrok o sygn. SK 6/18 miał jednak charakter zakresowy oraz odnosił się do innego elementu treści normat y wnej art. 117 § 5 k.p.c. niż ten, który z ostał zakwestionowany w ni- niejszym postępowaniu. Inny był też wzorzec kontroli w tamtej sprawie. Z teg o względu wyrok o sygn. S K 6/18 nie mógł stanowić w niniejszym postępowaniu formalnoprawnej prze- sz kody do meryto r ycznej oceny konstytucyjności art. 117 § 5 k.p.c. w zakresie, w jakim uza- leżnia ustanowienie w postępo waniu cywilnym pełnomocnika z urzęd u od s twierdzania przez sąd pot rzeby udziału takiego pełnomocnika w sprawie. 2.1. 3 . Jeśli chodzi z kolei o wzorce kont r oli, to s karżący przedstawił dwa zarzuty do- tyczące niezgodności art. 117 § 5 k.p.c. (w zakwestionowany m skutecznie zakresie) , po pierwsze , z za sadą równości (skarżący j ako wzorce przywołał art. 32 ust. 1 i 2 Konstytucji) oraz, po drugie, z p rawem do sądu ( tu wzorcem miałby być art. 45 ust. 1 Konstytucji). Na podstawie analizy uzasadnienia skargi konstytucy jnej Trybunał stwierdził, że skar- żą cy nal eżycie uzasa dnił jedynie zarzut naruszenia prawa do sądu. Skarżący w skazał, który aspekt konstytuc yjnego prawa d o sądu doznał, w jego ocenie, naruszenia w związku z przy- znaniem sądom nadmiernej swobody oceny przesła nki „potrzeby udziału” adwokata lub radcy prawnego w sprawie ( tj. prawo do sprawiedliwej i jawnej procedury sądowej), a także wyja- śnił, na czym miałoby p o legać to narusz enie (skarżący stwierdził m.in., że dopuszc zalność uwzględnienia przez sąd podczas pode jmowania decyzji o ustanowieniu peł nomocn ika z urzędu innych przes łanek niż te związane z sytuacją finansową strony, takich jak stopień nie poradności str o ny czy poziom j ej wiedzy o przepisach regulujących postępo wanie cywilne, stanowi dodatkowe – tj. niepr oporcjonalne – ograniczenie prawa d o spra wiedliwego i rzetel- nego p rocesu). Trybunał uznał art. 45 ust. 1 Konstytucji za wzorzec adekwatny d o kontroli reg u lacji kodeksowej zakwestionowanej w niniejszej sprawie . Jak bowiem wynika z orzecz- nictwa, standardy wy wodzone z konstytucyjnego prawa do sądu m uszą być dochowane nie ty lko w ramach tzw. postępowania głównego dotyczącego istoty sprawy przedst awionej są- dowi , ale także w ra mach ewentualnych tzw. postępowań wpadkowyc h, w tym postępowań OTK ZU A/202 1 SK 97/19 poz. 33 13 dotyczących zwolnienia o d kosztów sądowych w całości lub cz ęści l ub ustanowienia pełno- mocn ika z urzędu (zob. np. wyrok i z : 7 września 2004 r., sygn. P 4/04, OTK ZU nr 8/A/2004, p oz. 81; 16 czerwca 2008 r., sygn. P 37/07, OTK ZU nr 5/A/2008, poz. 80; a także 4 kwietnia 2017 r., sy gn. P 56/14, OTK ZU A/2017, poz. 25 ). „Ka żda bowiem sprawa poddana jurys- dykcji sądowej (także przez ustawodawstwo zwykłe), z punktu kwestii dostępności j u rysdyk- cji (takż e więc bariera kosztowa), jak i rzetelności ukształtowania procedury, podlega stan- dardo m właściwym dla art. 45 Konstytucji ” (wyr ok o sygn. P 4/04). A rt. 45 ust. 1 Konstytucji może być , w szczególności, wzorcem oceny konstytucy jnej poprawnoś c i procedur, w r amach których sprawy należące zasadniczo do właściwości sądów zostały przekazane do roz pozna- nia urzędnikom sądowym, jak imi są re ferendarz e sądowi (zob. n p. wyrok z 26 listopada 2019 r., sygn. P 9/18, OTK ZU A/2019, poz. 70). S tandardów nale ż ytego uzasadnienia zarzutów w postępowaniu przed Trybunałem nie spełniało natomiast uzasadnienie skarg i konstytucyjnej z 7 czerwca 2019 r . w cz ęści odnoszą- cej się do ni ezgodności art. 117 § 5 k.p.c. (w zakwestionowanym skutecznie zakresie) z kon- stytucyjną zasadą równości . Trybunał przypomniał, że – niezależnie od sposobu wszczęcia postępowania przed Trybun ałem – zarzut naruszenia określonej zasad y lub wartości konstytucy jnej czy prawa konstytucyjnego zawsze wymaga odpowiedniego uzasadnienia p rzez podmiot i n icjujący to postępowanie (skarżącego, pytający sąd lub wnioskodawcę). Określony w przepisach ustawy o organizacji i trybie postępowania p rzed T rybunałem wymóg uzasadnie nia skargi, pytania prawnego lub wniosku należy rozumieć bowiem jako naka z odpowiednieg o udowodnienia lub co najmniej uprawdopodobnienia zarzutów w kontekście każdego przywołanego wzorca kon troli. Merytoryczne rozpoznanie spr awy je st uzależnione nie tylko od precyzyjnego ozna- czenia wzorców konstytucyjnych przez inicjatora postę powania przed T rybunałem, ale także zgodnej z orzecznictwem konstytucyjny m interpretacji tych wzorców i odpowiedniego (ade- kwatnego) ich przyporządkowani a do p rzedmiotu kontroli. W wy padku sformułowania zarzutu naruszenia konstytucyjnej zasady równości pra- widłowe jego u z asadnienie wyma ga, po pierwsze, określenia klasy tzw. podm iotów podob- nych oraz, po drugie, wskazania k ryterium (lub kryteriów), w oparciu o któ re klasa ta została wyodr ębniona (zob., spośród ostatnich, postanowienie z 5 czerwca 2019 r., sygn . SK 29/18, OT K ZU A/2019, poz. 28). Inicjator postępowania przed Trybunałem powinien przy tym wy- jaśnić, dlaczego – z uwagi na określoną sytuację prawną – wsk azana przez niego cecha m a być cechą istotną (relewantną, doniosłą), ze względu na którą określona klasa podmiot ó w musi być potraktowana równo. W uzasadnieniu skargi konstytucyjnej z 7 czerwca 2019 r. skarżący ogran iczył się do ogólnikowego przywoła n ia nie których tylko konsekwencj i normatywnych art. 32 ust. 1 Kon- stytucji dla przepisów regulujących post ępowania sądow e . Jednakże n ie wskazał , kto miałby należeć do klasy tzw. podmiotów podobnych, które – z uwagi na zasad ę równego traktowania – ustawodawca powin ien był potraktować równo w zakresie dostępu do pomocy prawnej świadczonej z urzędu, ani nie wyjaś nił, z uwagi n a jaką cechę pod mioty te powinny były być potraktowane równ o. Skarżący sformułował jednocześnie negatyw ną ocenę sposobu, w jakim sądy zast osował y art. 117 § 5 k.p.c. w j ego sprawie. Jego zdaniem, ocena potrzeby udziału pełnomocnika z urzędu w jego spra wie z ostała przeprowadzona przez sądy „pobieżnie lub wręcz dowolnie ” . Z taką oceną skarżący podjął polemikę w treści uzasadnienia skargi konst y- tucyj nej z 7 czerwca 2019 r. ( zob. s. 4 i 5). Jednakże Trybunał – co wiele razy podkreślał – nie jest u prawniony do k o ntroli sposobu wykładni i stosowania przepisów prawa przez sąd w indywidualnych sprawach (zob., spośró d osta tnich, postanowienie z 17 gru dnia 2 019 r., sygn. SK 22/19, O TK ZU A/2020, poz. 3, wraz z przywołanymi tam judykatami) . Skarżący w ogó le nie odniósł się też do kwestii ewentualnej niezgodności art. 117 § 5 k.p.c. z art. 32 ust. 2 Konstytucji, który do tyczy szczególnej postaci zróżnicow ania, jaką jest OTK ZU A/202 1 SK 97/19 poz. 33 14 dyskryminacja. Tymczasem wykazanie, że kwestionowana regulacja prowadzi do dyskrymi- nacji , wymaga osobn e go, szczegółowego uzasadnienia, niezależnie od wykazania n aruszenia ogólnych reguł dopuszczalności odm iennego traktowania, wypracowanych na gru ncie art. 32 ust. 1 Konst ytucji (zob. np. wyroki z: 26 października 2010 r., sygn. K 58/07, OTK ZU nr 8/A/2010, p oz. 80, oraz 29 stycznia 2013 r., sygn. SK 28/11, OT K ZU nr 1/A/2013, poz. 5). Z tych względów Trybuna ł stwierdził w odniesieniu do skarg i kons tytucyjnej z 7 czer - wca 20 19 r. , że w zakresie, w jakim dotyczyła ona niezgodności zakwestionowanej regulacji pra w nej z art. 32 ust. 1 i 2 Konstytucji , p ostępowanie musiało zostać umorzone na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 u.o.t.p.TK . 2.2. Trybunał s twierd ził ponadto, że równi eż s karga konstytucyjna z 20 sierpnia 2019 r. nie mogła zostać merytorycznie rozpoznana w c a łości. 2.2.1. Jako jeden z przedmiotów kontroli skarżący wskazał art. 117 § 5 k.p.c. w zakre- sie, w jak im uzależnia ustanowienie pełnomocn ika z urzędu od stwierdzenia pr zez sąd potrze- by ustanowienia takiego pełnomocnika. Trybunał zwrócił uwa gę, że przesła n ka „p otrzeby udziału” adwokata lub radcy praw- nego w sprawie wynika ze zdania pierwszego art. 117 § 5 k .p.c. (w brzmieniu wynikającym z ar t. 2 u stawy zmieniającej z 2018 r.). Skarżący nie sformułował natomiast żadnych zarzu- tów, które dotyczył yby zdania dru g iego tego przepis u , w związku z czym postępowanie kon- stytucyjne w zakresie art. 117 § 5 zdanie drugie k.p.c. musiało zostać umorzone na p odstaw ie art. 59 ust. 1 pkt 2 u .o.t.p.TK. 2.2.2. Wzorcem kontroli konstytucyjności art. 117 § 5 zdanie p ierwsze k.p.c. (w za- skarżonym zakresie) skarżący uczynił art. 2, art. 32 oraz art. 45 ust. 1 Konstytucji. Na podstaw ie treści skargi konstytucyjnej z 2 0 sier pnia 2019 r. Trybunał ust alił, że wymagania formalne dotyczące prawidłowego uzasadnienia zarzutów zostały spełni o ne wy- łącznie w odniesieniu do art. 45 ust. 1 Konstytucji . Trybunał stwierdził mianowicie , że s karżący , wskazując jako wzorzec kontroli z asadę sprawiedliwości społeczne j , o której mowa w art. 2 Konstytucji , nie przedstawił żadnych do- datkowyc h argumentów m a jących przemawiać za naruszeniem tej zasady, które nie odnosiły- by się jednocześnie do zarzutu niedopus zczalnej ingerencji w gwarancje pra wa do sądu. Osią argumentacji p rzedstawionej przez skarżącego stało się w istocie naruszenie art. 45 ust . 1 Konstytucj i . Zasada sprawiedliwości społecznej została przywołana prz ez skarżącego jedynie w celu wzmocnienia wal oru perswazyjnego jego wywodów na t emat n iekonstytucyjne go ogranic zenia korzystania z praw a do sądu, któ re to ograniczenie – w jego ocenie – miałoby być n iesprawiedliw e przez to, że zostało zastosowane wyłącznie w odniesieniu do osób ubo- gich. O ile bowiem strona, która ma dostateczne środki finan sowe na zaangażowanie pro fe- sjonalnego pełnomocnika z wyboru, może działać w postępowaniu sądowym, korzystając z f achowego wsparc ia takiego pełnomocnika, bez względu na oce nę sądu potrzeby jego udziału, o tyle strona będąca w trudnej sytuacji material nej mo że uzyskać pomoc prawną z urzędu wyłącznie wtedy, gdy sąd uzna udział adwokata lub radcy prawnego za potrzebny. T rybunał wskazywał już, że odwoływanie się do wzorców kontroli formułujących za- sady ustrojowe jest – ze względu na ich ogólny charakter – uzasad nione tylko wówczas, gdy nie istnieją normy konstytucyjne o większym stopniu szczegółowości, ściśl ej wiążące się z ocenianą regu lacją. W przeciwnym wypadku Trybunał ograni cza się do zbadania zgodności zaskarżonych p rzepisów z bardziej szczegółowymi w zorcam i, a postępowanie w zakre sie wzorców ogólniejszych podlega um o rzeniu ze względu na zbędność wydani a wyroku . Taki e podejście umożliwia Trybunałowi precyzyjne uchwycenie i wysłowienie w sentencji orzecze- nia podstawowe go problemu konstytucyjnego, a prze z to u łatwia ustawodawcy i inny m orga- nom władzy publicznej prawidłową realizację orzeczenia (zob. postan owienie z 4 li s topada OTK ZU A/202 1 SK 97/19 poz. 33 15 2015 r., sygn. K 9/14, OTK ZU nr 10/A/2015, poz. 17 0, wraz z przywołanymi tam judykata- mi). Z te go względu Trybunał postanowił – na podst awie art. 59 ust. 1 pkt 3 u.o.t.p.TK – umorzyć postępowanie w niniejszej sprawie w zakresie dotycz ącym kontroli z godności za- skarżonej regulacji z art. 2 Konstytucji. Trybunał stwierdził też, że zarzut naruszenia zas ady równości – wynikającej z art. 3 2 ust. 1 Konstytucji – nie zost ał poprawnie uzasadniony przez skarżącego. Naruszeni a zasady równości ska rżący dopatrzy ł się w odmiennym ukształtowani u pozycji procesowej stron po- stępowań cywilnych w zależności od ich sytu acji finansowej. W jego ocenie, owo nieró wne traktowanie miałoby p olegać na tym, że o ile strona, która posiada środki finansowe umożli- wiaj ące zaangażowa n ie profesjonaln ego pełnomocnika z wyboru, może działać w p ostępowa- niu, korzystając z fachowego wsparci a takiego pełnomocnika, bez względu na oc enę sądu potrzeby jego ud ziału, o tyle strona będąca w trudnej sytuacji materialnej może uzyskać p o- moc prawną z u rzędu tylko , jeżeli sąd uzna udział adwokata lub radcy prawnego za potrzeb- ny. Trybunał dostrzegł jedna k, że w kontekście dostępu do pomoc y praw nej świadczonej z urzędu strony, które jest stać na zaangażowanie adwokata lub radcy prawnego z wy boru, nie mogą być uznane za p odmioty „podobne” względ em stron, które – z uwagi na ich obiektywną sytuację finansową – domagają się ustanowienia pełnomo cnika z urzędu (często jednocze śnie wraz ze zwolnieniem od kosztów sądowych w całości lub części ) . Trybu nał stwierdził zatem, że s karżący błędnie zidentyfikował klasę tzw. podmiotów podobnych, a więc nie uzasadnił poprawn ie zarzutu naruszenia zasady równoś ci , wo bec czego postępowanie tr ybunalskie w odniesieniu do wzorca kontroli, jakim skarżący uczynił art. 32 ust. 1 Kons t ytucji, musiało ulec umorz eniu na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 u.o.t.p.TK. Trybunał zwrócił ponadto uwagę, że również w skardze z 20 si erpnia 2019 r. skarżący nie prz edstawił argumentów, które uprawdopodabniały niezgodność zaskarżonej regu lacji z zakaze m dyskryminacji, wysłowionym w art. 32 ust. 2 Konstytucji. Trybunał przypomniał, że skuteczne sformułow anie zarz utu naruszeni a zakazu dysk rymina cji wymaga osobnego, szcz egółowego uzasadnienia, niezależnie od wykazania naruszenia ogólnej zasad y równości, o k tórej mowa w art. 32 ust. 1 Konstytucji. W konsekwencji również w tym zakresie postę- powanie sądowokons tytucyjne musiało zostać umorzone n a pods tawie art. 59 ust. 1 pkt 2 u.o.t.p.TK. 2. 2. 3. Zarówno w dalszych rozważaniach, jak i w sentencji o rzeczenia Tryb u nał uwzględnił natomiast art. 31 ust. 3 Konstytucji , któr y określa warunk i dopuszczalności usta- nawiani a przepisów prowadzących do ogranic zenia korzystania z konstytucyj nych wolności i praw. Co prawda, skarżący nie wymienił tego wzorca w peti tum swojej ska r gi konstytucyj- nej z 20 sierpnia 2019 r., niemniej – jak przyjmuje Trybunał – o zakresie orzekania w sp rawie nie przesądza formalne oznacz enie p rzedmiotów i wzorców kont roli, lecz decydują istota problemu konstytucyjnego i treść sformułowanej argumentacji. W rozpoznawanej skardze skarżący wyraźnie wskazał na problem – jego zdaniem: niekonstytucyjnego – ogra niczenia korzystani a z gwarancji sk ładają cych się na prawo do są- du . Pojęciem „ograniczenie” posłużył się zresztą wielokrotnie. W uzasadnien iu skargi powo- ł ał się też na t reść art. 31 ust. 3 Konstytucji (zob. s. 5 i 6). Dlatego też Trybunał, kierując się za sadą falsa demonstratio non nocet , stwier dził, że w niniejszej spr awie wzorcem kontroli konstytucyjności art. 117 § 5 zdanie pierwsze k.p.c . (w zakwestio n owanym zakresie ) był w istocie art. 45 ust. 1 w związku z art. 31 ust. 3 Konsty- tucji. 2.2.4. W skardze konstytucyjnej z 20 sierpnia 2019 r. prz edmiotem zaskarżenia skar- żący uczynił także art. 123 § 2 k.p.c. ( zakwestionowany zakresowo i w zwi ązku z art. 11 7 § 5 k.p.c .) oraz art. 398 23 § 2 zdanie drugie k.p.c. w dawnym brzmieniu ( również zakwestionowa- ny zakr esowo). OTK ZU A/202 1 SK 97/19 poz. 33 16 Trybunał stwierdził jednak, że sk arga ta w części dotycząc ej tych dwóch przepisów nie spełniała formalnych warunków pozwalających n a ich merytory c zne rozpoznanie. Trybunał dostrzegł, że argumentacja przedstawiona w uzasadnieniu skargi została skonc entrowana na wykazaniu niekonstytuc yjnośc i art. 117 § 5 zdanie pie rwsze k.p.c. (w za- skarżonym zakresie). Uwagi odnoszące się do konstytucyj nej wadliwości art. 123 § 2 i art. 398 23 k.p.c. zostały ujęte na s. 15 i 16 jej uzasadnienia . Niezależnie jednak od o bjętości tekstu pisma procesowego w tym z akresie, zarzuty tam podn iesione nie zostały – w ocenie Trybunału – dostatecznie jasno sprecyzowane przez skarżą cego. 2.2.4.1. Trybunał stwierdził, że skarżący w petitum skargi konstytucyjnej wniósł o orze czenie nie zgodności art. 123 § 2 w związku z art. 117 § 5 k.p.c. – „w zakres ie, w jakim umożliwia referendarzom sądowym dokonywanie ocen zasadności u stanowienia pe łnomocni- ka z urzędu, a zatem w zakresie, w jakim umożliwia referendarzom sądowym dokonywa nie ocen chara kteru spraw lub stopnia rozeznania stron w mechanizmach procedur s ądowych” – z art. 2 i art. 45 ust. 1 Konsty tucji. W uzasadnieniu skargi skarżący nie sf o rmułował jednak żadnych argumentów, które miałyby przemawiać za niezgodnością tej regula cji z art. 2 K on- stytucji. Nie sprecyzował więc tego zarzutu ani go nie uzasadnił . Jeśli chodzi z kolei o ewentualną niezgo dność art. 123 § 2 k.p.c. (w zaskarżonym za- k resie) z art. 45 ust. 1 Konstytucji, skarżący poprzestał na ogólnikowym stwierdzeniu, że „[r]eferendarz sądowy nie jest jednak uprawniony do oceny charakteru sprawy pod względem jej skomplikowania, albowiem nie p owinien dokonywać oceny spraw jako takich” ( s. 16 uza- sadnienia skargi z 20 sierpnia 2019 r.). Nie wyjaśnił, z jakich powodów prawo do sądu miało- by wyklucza ć możliwość ustawowego przekazani a urzędnikowi sądowemu ko mpetencji w zakresie podejmowania decyzji o ustanowieniu adwokata lub radcy prawnego dl a strony zwolnionej od kosztów sądowych w całości lub w części . Trybunał przypomniał, że w świetle orz ecznictwa konstytucyjnego, dopuszczalność przekazywania referendar zom sądowym niektórych kompetencji sądów ni epolegających bez- pośrednio na sprawowaniu wy miaru sprawiedliwości nie budzi wątpliwości (zob. w szczegól- ności wyrok z 12 maja 2011 r. , sygn. P 38/0 8; OTK ZU nr 4/A/2011, poz. 33; zob. także wy- roki o sygn. P 4/04, sygn. SK 6/18 oraz sygn. P 9/18 ) . Trybunał zwrócił ponadto uwagę na to, że – stosownie do art. 149 ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. – Prawo o ustroju sądów powszech- nych (Dz. U. z 2020 r. poz. 365, ze zm. ; dalej: p.u.s.p. ) – osoba ubiegająca się o stanowisko referendarza sądowego musi m.in. mieć ukońc zone wyższe studia prawnicze w Polsce i uzy- s kać tytuł magistra prawa (albo studia prawnicze zagraniczne uznane w Polsce), a ponadto z dać egzamin re ferendarski, s ędziowski, prokuratorski, notarialny, adwokacki lub radcowski lub ukończyć aplikację sędziowską albo aplikację prokuratorską. Nabór na taki e stanowiska o d bywa się w drodze konkursu mającego gwarantować wyłonienie kandydata o naj większej wiedz y i najwyższych umiejętnościach, najlepszych predyspozycjach i zdo lnościach ogól- nych, niezbędnych do wykonywa nia obowiązków referendarza (zob. art. 149a § 1 p.u.s.p.) . Zdaniem Trybunału, tak ujęte wymagania dają gwarancję posiadania przez ref erendarzy kwa- l ifikacji niezbędnych do samodzielnej oceny – na gruncie art. 123 § 2 w związku z art. 117 § 5 k.p.c. – stopni a skomplikowania sprawy sądowej lub zdolnośc i strony do samodzielnego jej prowadzenia. Z tych powodów Trybunał uznał za oczywiście b ezzasadne w ątp liw ości skarżącego dotyczące konstytucyjności art. 123 § 2 w związ ku z art. 117 § 5 k.p.c. w zakresie, w jaki m umożliwia referendarzom sądowym dokonywani e ocen zasadności ustanowienia pełnomocni- ka z urzędu, a zatem w zakresie, w jakim umożliw ia referendarz om sądowym dokonywanie ocen charakteru spraw lub stopnia rozeznani a stron w mechanizmach procedur sądowych . W uzasadnieniu skargi skarżący sformułował ró wnież (nieujęty w petitum ) zarzut nie- zgodności art. 123 § 2 k.p.c. z zasadą dwuinstancyjn ości postępowa ń sądowych. Jednak że także w tym wypadku n ie wykazał, w jaki sposó b przekazanie referendarzom sądowym kom- OTK ZU A/202 1 SK 97/19 poz. 33 17 pete ncji, o której mowa w zakwestionowanym przep isie , miałoby – samo w sobie – narusza ć konstytucyjną zasadę dwuinstancyjności postępowań sądowych . 2. 2.4.2. Art. 398 23 § 2 zdanie drugie k.p.c. (w dawnym brzmieniu) zo stał zakwestio- nowany przez skarżącego „w za kresie, w jakim orzeczenia referendarzy sądo wych w przed- miocie zwolnienia strony od kosz tów sądowych lub ustanowienia dla niej pełnom ocnika z urzęd u uznaje za or zeczenie sądu wydane w I instancji, i w zakresie, w jakim uniemożliwia rozpoznanie sprawy przez sąd zgodnie z zasadą dwuinstancyjności”. Wz orcami kontroli skar- żący uczynił art. 2, art. 45 ust. 1, art. 78 i art. 176 ust. 1 Konsty tucji. W uzasa dnieniu skargi nie przedstawił jednak argumentów, które miałyby pr zemawiać za naruszeniem art. 2 Konsty- tucji. Jeśli chodzi z kolei o naruszenie standardó w dwuinstancyjnej procedury sądowej , wyni- kając ych przede wszystkim z art. 176 ust. 1 Kons tytucji, Trybu nał uznał, że przepis, który nakazuje sądowi weryfikującemu prawid łowość postanowienia referendarza w sprawie usta- nowienia pełnomocnika z urzędu stosować odpowiednio przepis y o zażaleniu, sam w sobie nie przesądza o naruszeniu tego wzorca kon troli. Art. 39 8 23 § 2 k.p.c. nie określa bowiem katalogu postanowień sądu „drugi ej instancji” (w rozumieniu przepisów kodek su postępowa- nia cywilnego), od których przys ługuje środek zaskarżenia. Niezależnie od tego, Trybunał stwierdził, że w swojej sprawie skarżący nie podjął próby z askarżenia postanowienia Sądu Okręgowego w G . , na mocy którego sąd ten utrzymał w mocy pos tanowienie referendarza sądowego oddalające wniosek skarżącego o ustanowienie pełnomocnika z urzędu. W konsekwencji skarżący nie uzys kał ostateczne go orzeczenia za- mykającego mu drogę do dwuinstancyjnej sądowej kon troli postanowienia referendarza są- dowego. Tymczasem uzyskanie ostatecznego orzeczenia potwierdzającego niemożność uru- chomienia dwuinstancyjnej kontroli sądowej jest – z uwagi na model skarg i konstytucyjnej opisany w art. 79 ust. 1 Konstytucji – konieczne nawet wówczas, gdy przepisy ustawowe wy- łącz ają możliwość wniesienia środka zaskarżenia na orzeczenie sądu będącego – w rozumie- niu t ych przepisów – sądem „drugiej instancji” . Tr ybunał wyjaśni ał już, że „dl a zbadania zgodności z Konstytucją przepisów zamykaj ących drogę sądową bądź wykluczających do- pu szczalność wniesienia do sądu określonego śr odka prawnego konieczne jest uprzednie uzy- sk anie orzeczenia w przedmiocie odrzucenia nied opuszczalnego z mocy prawa środka. Dopie- ro dysponując takim orzeczeniem, skarżąc y mógłby dochodzić stwierdzenia naruszenia prawa do sądu” (postanowienie z 29 stycznia 2013 r., sygn. SK 36/12, OTK ZU nr 1/A/2013, poz. 15; zob. też postanowienie pełnego skła du z 10 marca 2015 r., sygn. SK 65/1 3 , OTK ZU nr 3/A/2015, poz. 35). 2 . 2 . 4 .3. Z powyższych powodów Trybunał stwierdził, że merytoryczne rozpoznanie skargi konstytucyjn ej z 20 sierpnia 2019 r. – w części dotyczącej art. 123 § 2 i art. 398 23 § 2 zdanie drugi e k.p.c. – był o niedopuszcza lne, a postępowanie w tym zakresie należało umo- rzyć na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 u.o.t.p.T K. 2 . 2 . 4 .4. Na marginesie Trybunał przypomni ał, że we wspomnianym już wyroku o sygn. P 38/08 stwierdził, że art. 2 § 2 p.u.s.p. w zak resie, w jakim powierza wykonywanie zadań z zakresu ochrony prawnej także refere ndarzom, jest zgodny z art. 45 ust. 1 i art . 175 ust. 1 Konstytucji. Trybunał wyjaśnił wówczas, że „Konstytucja nie zabrania ustawodawcy podjąć decyzji o zaangażowaniu urzędnik a sądowego w r ozstrzygnięcie sporu o prawo. (…) Z perspektywy konstytucyjnej ist otne jest, aby ostateczne i wiążące rozstrz ygnięcie sprawy należało do sądu sprawująceg o wymiar sprawiedliwości. Beneficjent konsty tucyjnego prawa do sądu musi mieć zagwarantow aną procedural ną możliwość p rzekazania sprawy do właści- wego, niezależnego, bezst ronnego i niezawisłego sądu. Postępowanie s ądowe w tym ujęciu może stanowić «kontynuacj ę» postępowania toczącego się przed urzędnik iem sądowym, w tym sensie, że sąd rozpozna me rytorycznie «s prawę» i rozstrzygnie o prawach, które wcze- śniej stały się przedmi otem rozstrzygnięcia konkretnego urzędnika” (tamże). W ocenie Try- bunału, „powierzenie referendarzom sądowym możliwości re alizacji zadań z zakresu ochrony OTK ZU A/202 1 SK 97/19 poz. 33 18 prawnej w ramach struk tury sądów powszechnych nie może zostać zakwalifikowane jako sprawowanie wymiaru sprawiedliwości. Monopol sądów w zakresie sprawowani a wymiaru sprawiedliwości nie oznacza również, że wszystkie spory dotyczące sytuacji prawnej jednost- ki muszą być rozstrzyga ne wyłącznie przez sądy (…). Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem konstytucyjnym, wystarczy, by w kompetencji sądów była osta teczna wer yfikacja rozstrzy- gnięcia organu niesądowego (…). Nie budzi więc wątpliwości, że prawo do sądu jest zacho- wane na gruncie tak ich regulacji, które – dopuszczając możliwość uruchomienia postępowa- nia przed są dem powszechnym lub sądem administracyjnym – zapewnia ją kontrolę sądową rozstrzygnięcia, decyzji czy innego aktu indywidualnego kształtującego sytuację prawną jed- nostki lub inn ego podmiotu podobnego” (tamże). Zarówno art. 123 § 2 k.p.c., jak i art. 398 23 k.p.c. były już też przedmiotem kontroli tr ybunalskie j (choć w zakresie ich normowania odmiennym niż ten, który zakwestionował skarżący w skargach rozpoznawanych w niniejszym p ostępowaniu). W wyroku z 1 grudnia 2008 r., sygn. P 54/07 (OTK ZU nr 10/A/2008, poz. 171), Try- bunał orzekł, że art. 398 23 k .p.c. (w o bowiązującym wówczas brzmieniu, z którego wynikało, że sąd rozpoznający skargę na postanowienie referendarza dotyczące kosz tów sądowych lub kosztów procesu orzeka „jako sąd drugiej instancji”, stosując o dpowiednio przepisy o zażale- niu) jest zgodn y z art. 3 2 ust. 1 i art. 78 Konstytucji oraz nie jest niezgodny z art. 176 ust. 1 Konstytucji. Z kolei w przywołanym już wyroku o s ygn. SK 6/18 , Trybunał orzekł również , że: a) art. 123 § 2 k.p.c. w zakresie, w jakim przyznaje referendarzowi sądowemu pra wo do orze kania w sprawie ustanowienia pełnomocnika z urzędu w postępowaniu przed Trybuna- łem Konstytucyjnym, jest zgodny z art. 45 us t. 1 Konstytucji ; b) a rt. 398 23 § 2 zdanie drugie k.p.c. , w brzmieniu obowiązują cym do 6 listopada 2019 r., w zakresie, w j akim wskaz uje, że sąd rozpoznający skargę na postanowienie referendarza sądowego o odmowie ustanowienia adwokata lub radcy prawnego w postępowaniu przed Trybunałem Konstytucyjnym działa jako sąd drugiej instancji, jest zgodny z art. 45 ust. 1 i art. 78 Kon stytucji. 2. 3 . Trybunał, uwzględniając wszystkie poczynione ustalenia formalnoprawne, stwierdził, że przedmiotem jego merytorycznego rozpoznania w niniejszym postępowaniu mogła zostać uczyniona jedynie kwestia zg odności a rt. 117 § 5 zdanie pierwsze k.p.c. w za- kresi e, w jakim uzależnia uwzględnienie wniosku strony o ustanowienie adwokata lub radcy prawnego od oceny sąd u , czy udział adwo kata lub radcy prawnego w sprawie jest potrzeb n y , z art. 45 ust. 1 w związku z a rt. 31 ust. 3 Konstytucji. 3. Problem kons tytucyjny. Zasadniczy problem konstytucyjny, jaki ujawnił się na tle skarg rozpoznawanych w niniejszym postępowaniu, dotyczył dopuszc zalności – w świetle gwarancji wynikających z konstytucyjnego prawa do sądu – uz ależnienia możliwości skorzystania w postęp owaniu cyw ilnym z profesjonalnej pomocy pełnomocnika ustanowionego z urzędu od oceny sądu potrzeby udziału takiego pełnomocnika w spr awie. Zdaniem skarżącego, rozwiązanie kodeksowe (ujęte w art. 117 § 5 zdanie pi erwsze k.p.c.), wprowadzające taką przesłan kę ustanow ienia pełnomocnika z urzędu, prowadzi do nadmiernego ograniczenia korzystani a z konstytucyjnego prawa do sądu, albowiem już samo stwierdzenie przez sąd braku możliwości poniesienia przez stronę samodziel nie kosztów wy- nagrodzenia adwokata lub radc y prawnego powinno stanowić wystarczającą przesłankę otrzymania fachowej pomocy prawnej świadczonej z urzędu. Innymi słowy, „uzależni enie ustanowienia pełnomocnika z urzędu w sytuacji, gdy strona nie ma możliwości poniesienia wynagrodzenia pełnomocnika bez uszczerbk u dla utrzymania własnego i swojej rodziny, od OTK ZU A/202 1 SK 97/19 poz. 33 19 jakichkolwiek dalszych wymogów narusza prawa i wolności określone w Konstytu cji” (uza- sadnieni e skargi konstytucyjnej z 20 sierpnia 2019 r., s. 5). Przesłank a „potrzeby” udziału adwokata lub radcy pra wnego w sp rawie pozostawia przy tym sądowi zbyt szeroki zakres swobody decyzji, jednakże „nie tyle niedookreślenie przepisu art. 117 § 5 k.p.c., co uzależ- nienie ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika od dodatko wej przesłanki , i to o charakte- rze daleko o cennym, wi nno stać się głównym punktem analizy zgodności ww. przepisu z Konstytucją” (tamże). Skarżący dostrzegł niekonstytucyjność z askarżonej regulacji kodeksowej przede wszystkim w nieuzasadnionej ingerencji w ten aspekt prawa do sądu, który nakłada na usta- wodawc ę obowiązek zapewnienia każdemu procedury sądowej spełniającej wymogi procedu- ry sprawiedliwej i rzetelnej. Zdaniem skarżące go, art. 117 § 5 zdanie drugie k.p.c. (w zaskar- żonym zakresie, dotyczącym przesł anki „potrzeby” udziału adwokata lub radcy prawnego w sprawie) prowadzi do nadmiernego ograniczenia korzystania z prawa do bycia wysłucha- nym i skutecznej ochrony swoich interes ów przed sądem w postępowaniu, które zapewnia zrównoważoną pozycję procesową str on. Ingeruje więc w prawo do otrzymania orz eczenia zg odnego z prawem i opartego na prawdziwych ustaleniach faktycznych. Przy tym o grani- czeni a takie nie mają, w ocenie skarżąceg o, żadnego uzasadnienia. W szczególności nie uza- sadnia ich po trzeba zagwarantowa nia sprawności postępowań sądowych. Jest wr ęcz przeci w- nie, w tym sensie, że ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika z urzędu może wzmacniać sprawność postępowania, ponieważ p ozwala uniknąć dodatkowych czynności procesowych wynikających z błędów strony dz iałającej samodzielnie. Trybunał musiał roz strzygnąć, czy zapewnienie stronie postępowania cywilnego pra- wa do skorzystania z pełnomocnika ustanowionego z urzędu – niezależnie o d oceny sądu po- trzeby udziału takiego pełnomocnika w określonej sprawie – jest k oniecznym warunkiem realizacji przez ustawo dawcę kons tytucyjnego prawa do sądu. 4. Wzorzec konstytucyjny. 4.1. W obu skargach konstytucyjnych wzorcem kontroli kwestionowanej r egulacji ko- deksowej skarżący uczynił art. 45 ust. 1 Konstytucji, zgodnie z który m każdy ma prawo do sprawiedliwego i jawneg o rozpatrz enia sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki przez właściwy, niezależny, bezstronny i niezawisły sąd. W dotychczasowym orzecznict wie Trybunał wielokrotnie wypowiadał się na temat treści normatywnej tego wzorca . Nie powtarzając wszystkich poczynionych u staleń, na po- trzeby niniejszej sprawy Trybunał przypomniał, że na konstytucyjne prawo do sądu składają się cztery zasadnicze elementy , mianowicie: 1) prawo dostępu do sądu, tj. prawo uruchomie- nia procedury przed s ądem spełniającym standardy niezależności, bezstronno ści i niezawisło- ści ; 2) prawo do odpowiedniego ukształtowania procedury sądowej, zgodnie z wymogami sprawiedliwości i jawno ści; 3) prawo do orzeczenia sądowego, tj. prawo do uzyskania wiążą- cego rozstrzyg nięcia danej sprawy przez sąd, w rozsądnym terminie; 4) prawo do odpowied- niego ukształtowania ustroju i pozycji organów rozpoznających sprawy (zob., spośród ostat- nich, wspomnia n e już wyrok i o sygn. SK 14/18 i P 9/18, wraz z przywołanymi w nich judy- katami ). Trybunał zwracał jednocześnie uwagę, że na gruncie a rt. 45 ust. 1 Konstytucji należy mówić o prawie do sądu zarówno w ujęciu formalnym (tj. dostępności drogi sądowej w ogó- le), jak i w ujęciu materialnym (tj. możliwości uzyskania skutecznej prawnie ochrony swoich praw i interesów na drodze sądowej; zob. np. wyrok z 18 kwietnia 2019 r., sygn. SK 21/17, OTK ZU A/2019, poz. 19). W swoich skargach konstytucyjnych skarżący sformułowa ł zarzut, że art. 117 § 5 zda- nie pierwsze k.p.c. w zakresie, w jakim uzależnia u względnienie wniosku strony o ustanowie- nie adwokata l ub radcy prawnego od oceny sąd u , czy udział adwokata lub radcy prawnego OTK ZU A/202 1 SK 97/19 poz. 33 20 w sprawie jest potrzebny, narusza drugi ze wskazany ch wyżej elementów prawa do sądu, czy- li prawo do procedury sądowej mającej cechy sprawiedliwej, rzetelnej i jawnej. W odnie sie- niu do tak ujętego elementu prawa do sądu Trybunał wyjaśniał już też, że do najważniejszych wymagań składających się na standard s prawiedliwej, rzetelnej i jawnej procedury sądowej należą m.in. : zapewnienie sąd owi możliwości wszechstronnego zbadania oko liczności spra- wy, prawo strony postępowania do bycia wysłuchaną, jej prawo do bycia informowaną (z czym wiąże się obowiązek sądu ujaw niania w sposób czytelny motywów rozstrzygnięcia, zapobiegający jego dowolności i arbitralności), a także prawo do przewidy walności r ozstrzy- gnięcia sądowego (zob. np. wyrok o sygn. P 9/18). W ocenie Trybunału, nie ulega wątpliwości, że jednym z czynników , któr e mo gą sprzyjać sprawiedliwemu i rzetelnemu rozpatrzeniu sprawy przez sąd, jest też możliwość ko- rzystania przez stronę z pomocy prawnej profesjonalnego pełnomocnika procesowego (adwo- kata lub radcy prawnego). W szczególności, przy pomocy fachowego pełn omocnika strona realizuje prawo do wysłuchania, w tym rzeczowego przedstawienia swoich racji. Z tego względu Trybunał wskaz ywał już w swoim orzecznictwie , że pomoc państwa dla strony, któ- ra nie jest w stanie ponieść kosztów profesjonalnej pomocy prawnej, j est istotna z uwagi na zapewnienie realizacji prawa do sprawiedliwego rozpatrzen ia sprawy przez sąd (art. 45 ust. 1 Konstyt ucji) . „Z a pewnienie pomocy prawnej osobom, których ze względu na sytuację mate- rialną nie stać na ponoszenie kosztów tej pomocy, należ y do obowiązków władzy publicznej. Stanowi to jedną z gwarancji urzeczywistnieni a konstytucyjnego prawa do sądu. Obowiązek ten ma cha rakter obowiązku publicznoprawnego. Jego ciężar rozdzielony jest pomiędzy Skarb Państwa i korporacje zawodowe – radców praw nych i adwokatów ” (wyrok z 29 sierpnia 2006 r., sygn. SK 23/05, OTK ZU nr 8/A/20 06, poz. 94). Trybunał stwierdził wręcz, że moż- liwość ustanowienia pełnomocnika z urzędu, jak i możliwość uzyskania zwolnienia od kosz- tów sądowych są „newralgicznymi polami rea lizacji prawa do sądu” (wyrok o sygn. P 37/07). 4.2. Konstytucyjne prawo do sąd u nie ma charakteru nieograniczonego w tym sensie, że ustawodawca może przewidzieć pewne ograniczenia korzystania z gwarancji wynikających z tego prawa (zob. np. wyrok o sygn. P 4/04) . Ograniczenia takie musz ą jednak spełniać ogól- ne warunki określone w art . 31 ust. 3 Konstytucji. Mogą one zostać us tanowione tylko w ustawie i tylko wtedy, gdy są konieczne w demokratycznym państwie dla jego bezpieczeń- stwa lub porządku publicznego, bądź dla ochrony środowiska, zdrowia i moralności publicz- nej , albo wolności i p raw innych osób. Nie mogą przy tym naruszać istoty pr awa do sądu (w tym w szczególności zamykać drogi sądowej dochodzenia naruszonych wolności i praw – zob. art. 77 ust. 2 Kons tytucji). Na potrzeby niniejszego postępowania Trybunał przypomniał pogląd wysło wiony w wyroku o sygn. P 37/09, zgodnie z k tórym: „[s ]woboda ustawodawcy kształtowania odpo- wiednich procedur nie oznacza bowiem dopuszczalności wprowadzania rozwiązań arbitral- n ych, które ponad miarę, a więc bez wystąpienia istotnych racji, ograniczają praw a procesowe strony, których realizacja stan owi przesł ankę prawidłowego i sprawiedliwego rozstrzygnięcia sprawy. Jeżeli więc ograniczenie uprawnień procesowych strony jest zbędn e, z punktu widze- nia zamierzonych przez ustawodawcę celów, takich jak zapewnieni e większej efektywności postępowania i jego szybkości , a jednocześnie wypacza pozycję stron, uniemożliwia właści- we zrównoważenie ich pozycji procesowej, a tym samym łamie podst awowy postulat spra- wiedliwości proceduralnej, czy wreszcie prowadzi do arbitraln ego rozstrzygnięcia «sprawy» – to w tego ro dzaju wypa dkach dochodziłoby do naruszenia gwarancji konstytucyjnych zwią- zanych z prawem do sądu” (wyrok z 20 października 2010 r.; O TK ZU nr 8/A/2010, poz. 79) . Pogląd ten Trybunał uznał za ugruntowany. W swoim o rzecznictwie Trybunał wskazywał również, że „[i]stnie nie ograniczeń w zwalnianiu od kosztów lub w uzyskiwaniu bezpłatnej pomocy prawnej nie będzie równo- OTK ZU A/202 1 SK 97/19 poz. 33 21 znaczne z przekreśleniem samego prawa do sądu, jeśli te ograniczenia mieszczą się w grani- cach określonyc h w art. 31 ust. 3 Konstytucji (…). Granice regulacyj nej swobody ustawo- dawcy w tym zakresie są wyznaczone przez zasadę proporcjonalności, wyrażoną w tym prze- pisie. Konieczne je st – zarówno przy stanowieniu zasad ponoszenia kosztów procesu, jak i przy okreś laniu ich poziomu – wyważenie wielu sprzecz nych inter esów różnych podmiotów, a także udzielenie ochrony interesowi publicznemu” (wyrok o sygn. P 37/07). Zdaniem Try- bunału, w ni niejszym postępowaniu pogląd ten należało odnieść odpowiednio do kwestii ustanaw iania stron om pełnomocników z urzędu. 5 . O cena konst ytucyjności regulacji . Trybunał – dokonując oceny zaskarżonej regulacji w kontekście dotychczasowych ustaleń orzeczniczych dotyczących standardów prawa do sądu – nie podzielił zastrzeżeń skar- żąceg o dotyczących konstytucyjności art. 117 § 5 zdani e pierwsze k.p.c. w zakresie, w jakim przepis ten uzależnia uwzględnienie wniosku strony o ustanowienie adwokata lub radcy prawnego od oceny sąd u , czy udział adwokata lub radcy prawnego w sprawie jest potrze bny. Na podstawie uzasadnienia skarg konst ytucyj nych rozpozn awanych w niniejszym po- stępowaniu, Trybunał ustalił, że zastrzeżenia te wynikały z dwóch poczynionych przez skar- żącego zało żeń. Po pierwsze, uzależnienie ustanowienia pełnomocnika z urzędu od prz esłanki „potrzeby” udziału w sprawie – z uw agi na jej „ocenny ” charakter – pozostawia sądowi nad- miernie szeroką, zdaniem skarżącego, swobodę decyzyjną. Ustanowienie pełnomocnika z urzę du powinno być uzależnione wyłącznie od sytuacji materialnej strony – po dobnie jak decyzja o zwolnieniu od kosztów sądowy ch w całości lub w części. Po drugie, w ocenie skar- żącego, wprowadzenie takiej dodatkowej przesłanki prowadzi do nieuzasadnionego innym i wartościami konstytucyjnymi ograniczenia korzystania z prawa do sądu, ponieważ uniemoż- liwia ochronę praw i intere sów st rony w ramac h procedury sądowej spełniającej standard sprawiedliwości i rzetelności. 5.1. Nie ulegało wątpliwości, że pojęcie „potrz eby” ma niedookreślony charakter, zaś przesłanka potrzeby udziału adwok ata lub radcy prawnego w sprawie rzeczywiśc ie poz osta- wia organ owi mającemu kompetencję do jej oceny (sądowi) relatywnie szeroki zakres swo- body decyzji (tzw. luz decyzyjny). Nie można by ło, wobec tego, wykluczyć też zaistnienia pewnych kontrowersji dotycząc ych wykładni i stosowania art. 117 § 5 zdan ie pie rwsze k.p.c. w procesie orzekania przez sądy (co odnotował zresztą Trybunał w wyroku o sygn. SK 6/18 na tle orzecznictwa sądowego dotycz ącego ustanawiania pełnomocnika z urzędu w sprawach objętych przymusem adwokackim). Na gruncie niniejszej sprawy T rybuna ł przypomniał jednak swoje stanowisko, zgodnie z którym wynikający z zasady państwa prawnego ( zob. art. 2 Konstytucji) zakaz formułowa- ni a przepisów niejasnych i nieprecyzyjnych nie wyklucza per se możliwości posługiwania się przez ustawodawcę pojęcia mi i z wrotami niedo określonymi – pod warunkiem, wszakże , że możliwe jest ustalenie ich desygnatów . Z tego względu „w celu stwierdzenia niezgod ności z Konstytucją nie wystarcza tylko i wyłącznie abstrakcyjne stwier dzenie niejasności tekstu prawa, wynikające j z po służenia się przez ustawodawcę wyrażeniem czy zwrotem niedookre- ślonym. Zwroty niedookreślone są bowiem zawarte w klauzulach, których cel em jest umożli- wienie organom stosującym prawo – zwłaszcza sądom – uwzgl ędnienie wielości okoliczności faktycznych” (wyro k o sygn. P 3 7/07, dotyczący dopuszczalności odmowy uwzględnienia wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych z uwagi na „oczywistą bezzasa dność” docho- dzonego roszczenia). Całkowite wyeliminowanie z brzmienia p rzepisów pojęć i zwrotów nie- dookreślonych o raz kl auzul general nych byłoby nie tylko niecelowe, ale także, nierzadko, niemożliwe z legislacyjnego punktu widzenia. Zdaniem Trybunału, „[p] osłużenie się zwrota- mi i wyrażeniami niedookreślonymi oraz klauzulami g eneralnymi wynika nieraz z konieczno- OTK ZU A/202 1 SK 97/19 poz. 33 22 ści uwz ględni enia podczas kształtowania norm prawnych (abstrakcyjnych i generalnych) róż- norodności okoliczności faktycznych, które obejmuje hipoteza normy. Taka technika legisla- cyjna pozwala uniknąć nadmiernej kazuistyki , która w skrajnej postaci prowadzi do prze kre- śle nia abstrakcy jnego charakteru norm prawnych” (wyrok z 9 czerwca 2015 r., sygn. SK 47/13, OTK ZU nr 6/A/2015, poz. 81, w którym zawarto s zerokie omówienie zasady określoności przepisów prawa). Trybunał zwraca ł już przy tym uwagę również na to, że „[s] am fak t istnienia z różni- cowanej praktyki sądowej na tle zwrotu niedookreślonego nie jest świadectwem wadliwości takiego przepisu. Istnienie ta kiej praktyki jest bowiem wyrazem wykorzystania potencjału, jaki zawier a taki przepis, i nie jest tożsame z istnie niem j ego konstytuc yjnie nagannej nieja- sności. Nie w każdym zatem wypadku nieprecyzyjne brzmienie lub niejednoznaczna treść przepisu uzasadnia ją tak daleko idącą ingerencję w system prawny, jaką jest wyeliminowa- ni e z niego tego przepisu w wyniku orzeczenia Trybu nału Konstytu cyjnego. Do wyjątków należą sytuacje, gdy dany przepis, zawierający zwrot niedookreślony będzie sam w sobie w takim stopniu wadliwy, że w żaden sposób, przy przyjęciu różnych metod wykładni, nie daje się interpretować w sposób racjonalny i zgo dny z Konstyt ucją. Zdaniem Trybunału Konstytucyjnego, niejasność przepisu może uzasadniać stwierdzenie jego niezgodności z Konstytucją, o ile jest tak daleko posunięta, iż wynikających z niej rozbieżności ni e da się usunąć za pomocą zwyczajnych środk ów maj ących na celu wyeliminowanie niejednolitości stosowania prawa. Pozbawienie mocy obowiązującej przepisu z powodu jego niejasności jest wi ęc środkiem ostatecznym [ u lt ima ratio ] , stosowanym dopiero wtedy, gdy i nne meto- dy usuwania skutków niejasności tre ści pr zepisu, w szc zególności przez jego interpretację w orzecznictwie sądowym, okażą się niewystarczające” ( wyrok o sygn. P 37/07 ; tak też m. in. w wyroku o sygn. SK 47/13 ). Poglądy te Trybunał w niniejszym postęp owaniu podtrzymał. 5.1.1. Trybunał stwierd ził, ż e zaskarżony w niniejszym postępowaniu art. 117 § 5 zdanie pierwsze k.p.c. w zakresie, w jakim uzależnia uwzględnienie wniosku strony o usta- nowienie adwokata lub radcy prawnego od oceny sąd u , czy udział adwo kata lub radcy praw- nego w sprawie jest potr zebny, nie jest prz episem niedookreślonym w stopniu, który unie- możliwiałby jego jednolitą i zgodną z Konstytucją wykładnię. W uzasadnieniu sw ojej skargi konstytucyjnej z 20 sierpnia 2019 r. sam skarżący stwierdzi ł, że w judykaturze i piśmiennictwie „powsz echnie ” przyjmuje s ię, że potrzeba ustanowienia pełnomocnika z urzędu, o której mowa w art. 117 § 5 zdanie pierwsze k.p.c., zachodzi wówczas , gdy strona jest nieporadna, ma trudności z podejmowanie m czynności proc esowych, albo gdy sprawa jest skomplikowana pod w zględem fakty cznym lub praw- nym (zob. s. 3). Dokonany przez Trybunał przegląd wypowiedzi orzeczniczych sądów i przedstawicieli doktryny p otwierdził pogląd, że sposób wykładni art. 117 § 5 zdanie pierwsze k.p. c. ma zasadniczo charakter utrwalony i pozw ala us talić znaczen ie przesłanki potrzeby udziału pełnomocnika z urzędu w sprawie. Trybunał odnotował przede wszystkim stanowisko Sądu Najwyżs zego, który konse- kwentnie przyjmuje, że potrzeba udziału adwokata lub r adcy prawnego w sprawie nie za- chodzi, „jeże li spr awa jest nies komplikowana pod względem prawnym, a strona sama potra- fi sobie poradzić w prowadzeniu procesu” (postanowienie z 3 czerwca 1 974 r., sygn. akt II CZ 94/74; źródło: http://www.sn.pl). „Potrzeba udz ielenia profesjonalnej pomocy prawnej stron ie zac hodzi zaś prz ede wszystkim w sytuacji, gdy strona ta jest nieporadna, przez co należy rozumieć sytuację, w której strona nie potrafi w z rozumiały i poprawny sposób przedstawić swojego stanowiska procesowego oraz nie ma podstawowej orientacji w regu- ła ch rzą dzących proce sem cywilnym, w związku z czym nie można zasadnie oczekiwać, iż pouczenia sądu udzielane w trybie art. 5 k.p.c. będą wystar czające dla zapewnienia tej stro- nie odpowiedniej wiedzy o możliwych i c elowych czynnościach procesowych” (postano- OTK ZU A/202 1 SK 97/19 poz. 33 23 w ienie SN z 6 grudni a 2012 r., sygn. akt IV CZ 125/12 ). „ [T] ylko wówczas, gdy sprawa jest skomplikowana pod względem faktycznym lub prawnym alb o gdy strona wykazuje niepo- radność i nie podejmuje stosownych działań p rocesowych, [sąd] obowiązany jest ustanowić pełno mocnika z urz ędu. W takiej sytuacji zaniechanie ustanowienia dla strony zawodowego pełnomocnika stanowi pozbawienie jej możności obrony swych praw, skutkujące nieważno- ścią postępowania ” (wyrok SN z 19 lutego 2010 r., sygn. akt IV CSK 318/ 0 9). Również w lit eraturze fach owej przyjmuje się , że „[u]dział adwokata (radcy praw- nego) w sprawie będzie potrzebny zazwyczaj wtedy, gdy strona wnosząca o jego ustano- wienie jest nieporadna, ma trudności z samodzielnym podejm owaniem czynności proceso- wych albo gdy spra wa jes t skomplikowa na pod względem faktycznym lub prawnym” (J. Gu d owski, uwagi do art. 117, [w:] Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz. Tom I. Postępowanie rozpoznawcz e , red. T. Ereciński, Warszawa 2016). „Waru nkiem koniecznym uwzględnienia wniosku o us tanowi enie pełnomoc nika z urzędu jest uznanie przez sąd, że udział adwokata lub radcy prawnego jest w sprawie potrzebny. Przy ocenie tej przes łanki sąd bierze pod uwagę charakter sprawy, jej skomplikowanie zarówno pod względem fak- tycznym, jak i prawnym, mo żliwoś ci strony, je j umiejętności jasnego i zrozumiałego formu- łowania swojego stanowiska, korzystania z pouczeń dokonywanych przez sąd w trybi e art. 5 [k.p.c.]. Nie wystarczy samo przeświadczenie strony, że nie po radzi sobie z prowadzeniem procesu, jeśli p odejmo wane przez ni ą czynności wskazują, że jest w stanie przedstawić swo- je stanowisko zarówno w pismach procesowych, jak i ustnie na rozprawi e” (M. Sieńko, uwagi do art. 117, [w:] Kodeks postępowania cywilnego. K omentarz. Tom I. Art. 1 - 505[38] , red. M. Ma nowska , Warszawa 20 15). T. Demendecki z wraca uwagę, że „[p] otrzeba udziału w postępowaniu wykwalifikowanego pełnomocnika procesowego, jako nie zbędna przesłan- ka jego ustanowienia dla strony zwolnionej z kosztów, po dlega swobodnej ocenie sądu ( …) w całokszta łcie o koliczności s prawy ( … ). Udział adwokata (radcy prawnego) w sprawie sąd może w szczególności uznać za potrzebny, gdy strona wnosząca o je go ustanowienie jest nieporadna, ma trudności z samodzielnym podejmowan iem czynności procesowych albo gdy sprawa j est sk omplikowana p od względem faktycznym lub prawnym ( … ). Samo su- biektywne przekonanie wnioskodawcy, że nie poradzi sobie w samodzielnym wszc zęciu i prowadzeniu procesu cywilnego, nie powinno uzasadniać uwzględni enia jego wniosku o ustanowienie pełnomocni ka z u rzędu ” (tenże , uwagi do art. 117, [w:] Kodeks postępowa- nia cywilnego. Komentarz aktualizowany. Tom I. Art. 1 - 729 , red. A. Jakubecki, War szawa 2019). Z przeprowadzonego przez Trybunał przeglądu orzecznictwa i literatury przedmiotu wynika, że ocena sąd u potr zeby udziału profesjonalnego pełnomocnika w sprawie musi uwzględniać dwa podstawowe aspekty: podmiotowy i przedmiotowy. Po pierwsze, sąd ma obowiązek ocenić zdolność strony do samodzielnej obrony interesów w toku postępowania sądowego, w tym jej zara dność oraz rozeznan ie w regułach procesu cywilnego. Po drugie, sąd musi również uwzględnić stopień skomplikowania sprawy pod względem faktyczn ym i prawnym. Wynika z tych ustaleń trybunalskich, że choć art. 117 § 5 zdanie pierwsze k.p.c. daje pewien zakres swobod y decyzyjnej podczas dokonywania oceny potrzeby udziału pro- fesjonalnego pełnomocnika w sprawie, to jednak nie jest tak, że nie można ust alić znaczenia przesłanki zakwestionowanej przez skarżącego. 5.1.2. Try bunał uwzględnił również , że istnieją rozwi ązania proceduralne mające wykluczyć dowolność (arbitralność) oceny potrzeby udziału pełnomocnika w sprawie . Po pierwsze, o ustanowieniu pełn omocnika z urzędu decyduje sąd (a więc organ z definicji niezależny, ni ezawisły i bezstronny) albo referendarz sąd owy (k tóremu ustawa gwarantuje niezależność w zakresie treści wydawanych przez niego orzeczeń i zarządzeń – zob. art. 151 § 1 p.u.s.p.). Z kon stytucyjnego punktu widzenia nie jest bezwzględnie ko- nieczne, a by decyz je w sprawie udzielenia stronie postępowani a cywi lnego pomocy prawnej OTK ZU A/202 1 SK 97/19 poz. 33 24 z urzędu podejmował sąd. Co do zasady – przy spełnieniu innych wymagań konstytucyj- nych dotyczących m.in. równości d ostępu do pomocy prawnej z urzędu i sprawiedliwej pro- cedury podejmowani a decyzji o jej przyznaniu – możliwe są rów nież r ozwiązania, k tóre przewidywałyby, że o ustanowieniu stron ie pełnomocnika z urzędu decydowałyby samo- dzielnie organy samorządów zawodowych , urzędnicy Ministerstwa Sprawiedliwości, kie- rownicy sekretariatów sądo wych itp. Trybunał zauważył jednak, że powi erzeni e właśnie sąd om kompetencji w zakresie podejmowania decyzji o ustanowieniu pełnomocnika z urzę- du, po stwierdzeniu potrzeby jego udziału w sprawie, stanowi rozwiązanie optymalne z punktu widzenia konstytucyjn ego prawa do sądu, albowiem pozostawia sądo wi roz strzy- ganie w kwestii wpływającej na pozycję procesową strony w postępowaniu cywilnym. Po drugie, postanowienie o odmowie ustanowienia ad wokata lub radcy prawnego jest zaskarżalne i podlega kontroli. P ostanow ienie należy doręczyć wnioskodawcy wraz z u zasadn ieniem oraz p ouczeniem o dopuszczalności, terminie i sposobie wniesienia środka zaskarżenia (por. art. 357 § 2 zdanie drugie k.p.c.). Je śli takie postanowienie wydał sąd pierw- szej instancji, stronie przysług uje zażalenie (obecnie: do innego składu są du pie rwszej instan- cji, zob. art. 394 1a k.p.c. w brzmieniu obowiązującym od 7 listopada 2019 r.; w stanie praw- nym z dnia wniesienia skarg kons tytucyjnych: do sądu drugiej instancji, zob. art. 394 § 1 pkt 2 k.p.c. w brzmieniu obowiązującym do 6 listopada 20 19 r.) . Jeśli zaś w ydał je sąd drugiej instancji, zażalenie przysługuje do innego składu sądu drugiej instancji (zob. art. 394 2 § 1 1 pkt 1 k.p .c.). Z kolei na postanowienie referendarza przysługuje skarga do sądu, który działa jako „sąd drugiej instancji”, stosu jąc odpowiedn io przepisy o zażaleniu (zob. obecnie art. 3 98 23 i art. 398 24 k.p.c.). Odnośnie do takich sytuacji, w których wnioski o us tanowienie pełnomocnika z urzę- du są rozpatrywane przez referendarzy sąd owych, Trybunał przypomniał raz jeszcze swó j pogl ąd, że wysłow ione w art. 45 ust . 1 Konstytucji prawo do sądu jest zachowane na gruncie regulacji prawnych, które w sprawach niepolegając ych na „sprawowaniu wymiaru sprawie- dliwości” (w znaczeniu konstytucyjny m) zapewniają ostateczną weryfikację przez sąd ro z- strzygnięcia o sytuacji prawnej podmiotu wydanego przez organ niesądowy (np. referendarza sądowego). Zdaniem Trybunału, „[p]rzyznanie r eferendarzom sądowym uprawnienia do wy- dania postanowień o ustanowieniu lub odmowie ustanowienia adwokata lub radcy prawn ego nie jest formą sprawowania wymiaru sprawiedliwości, a zatem – przy zachowaniu prawa strony do wniesienia skargi na postanowienie ref erendarza sądowego do sądu – nie godzi w prawo do sądu (…). Charakter p ostanowienia o odmowie lub ustanowieniu peł nomocn ika z urzędu przesądza o tym, że prawo do jego wydania może zostać powierzone organowi in- nemu niż sąd. Jednocześnie (…) wystarczającym z abezpieczeniem prawa do sądu jest zapew- nienie sądowej kontroli tego orz eczenia. Prawo to przewiduje art. 398 23 k.p .c. Ty m samym twier dzenia skarżącej , jakoby sąd rozpoznający skargę na postanowienie referendarza sądo- wego nie mógł działać jako sąd drugiej i nstancji , Trybunał uznaje za pozbawione podstaw w stopniu oczywistym” ( postanowienie z 16 listopada 2017 r., sygn. Ts 15 2/16, OTK ZU B/2018, poz. 24). Art. 398 23 § 2 zdanie drugie k.p.c. (w dawnym brzmieniu) „zapewnia kon- trolę postanowień referendarzy sądo wych o odmowie ustanowienia pełnomocnika przez nie- zależny sąd, w którym zasiadają niezawiśli sędziowie. Przepis te n wyra źnie poddaje wszyst- kie tego typu rozstrzygnięcia (…) kognicji sądów rejonowych, które orzekają w składzie jed- nego sędziego zawodowego, a więc na zasadach przewidzianych w art. 45 ust. 1 Konstytucji” (wyrok o sygn. SK 6/18, dotyczący kontroli postanow ień re ferendarzy o odmowie ustanowie- nia pełnomocnika z urzędu w celu sporządzenia i wniesienia skarg konstytucyjnych do Try- bunału). Przywołane stanowisko Trybunał podtrzymał w niniejszym postępowaniu. Trybunał odn otował ponadto, że zgodnie z orzecznictwem sądów w pewnych, ch oć wyjątkowych , sytuacjach odmowa ustanowienia pełnomocnika może być nawet podstawą zarzutu nieważności postępowania wskute k pozbawienia strony możliwości obrony jej praw. OTK ZU A/202 1 SK 97/19 poz. 33 25 Sąd Najwyższy przyjmuj e , że „zgodnie z utrwalonym orzecznictwem o dmowa ustanowienia dla strony pełnomocnika z urzędu co do zasady nie usprawiedliwia zarzutu nieważności postępowania wskutek pozbawienia stron y możności obrony swych praw. Inaczej jest wte- dy, gdy strona swoim zach owaniem wykazuje nieznajomość reguł postępo wania lub niepo- radn ość, prowadzącą do tego, że przy faktycznym lub prawnym skomplikowaniu sprawy nie jest w stanie wykorzystać prawnych możliw ości prawidłowego jej prowadzenia (zob. posta- nowienia Sądu Najwyższego z dnia 5 lipca 2000 r., I CKN 787/00, niepu bl. or az z dnia 2 g ru dnia 2015 r., IV CZ 58/15, niepubl.; wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 2 marca 2005 r., III CSK 533/04, niepubl.; z dnia 12 września 2007 r., I CSK 199/07, niepubl.; z dnia 16 kwietnia 2008 r., V CSK 564/07, niepubl.; z dnia 19 czerwca 2 008 r. , V CSK 50/08 , niepubl.; z dnia 14 lutego 2013 r., II CSK 385/12, niepubl.)” – (wyrok z 29 wrze śnia 2017 r., sygn. akt V CSK 14/17 ; zob. też wyrok SN z 30 listopada 2018 r., sygn. I CSK 656/17). W wyroku z 3 0 maja 2019 r., sygn. akt V CSK 36/18 (Lex nr 269 0865 ) , Sąd Na jwyższy potwierdził, że „[t]ylko w wyjątkowych sytuacjach nieprzyzna- nie fachowej pomocy pełnomocnika z urzędu może być kwal ifikowane jako powodujące nie- ważność postępowania wskutek pozbawienia s trony możności obrony jej praw. Dotyczy to jednak tylko przypa dków, gdy strona swoim zachowaniem wykazuje nieznajomość reguł po- stępowania lub nieporadność, przy faktycznym lub prawnym s komplikowaniu sprawy. Po- zbawienie strony możności obrony swoich praw po lega bowiem na tym, że z powodu wadli- wości czynno ści procesowy ch sądu lub strony przeciwnej nie mogła ona brać i nie brała udziału w istotnej części postępowania, przy czym chodzi tu o całkowite pozbawienie możli- wości obrony. Pozbawienie to zachodzi tylko wtedy, gdy strona w ogóle nie miała możnośc i obro ny swych praw ”. Trybunał wziął zatem pod uwagę, że w pewnych sytuacjach nieustano- wienie pełnomocnika z urzędu, uniemożliwiające stronie podjęcie obrony jej praw w postę- powaniu cywilnym, a więc uniemożliwiają ce jej skorzystanie z konstytucyjnego prawa do są du, jest pods tawą stwierdzania nieważności postępowania głównego w ramach kontroli in- stancyjnej albo kasacyjnej. Trybunał przypomniał po gląd wysłowiony już w orzecznictwie konstytucyjnym, że warunkiem dopusz czalności posłużenia się przez ustawodawcę pojęci ami i zwrotam i niedoo- kreślonymi lub klauzulami generalnymi jest zapewnienie stosownych gwarancji o charakterze proceduralnym, wykluczają cych dowolność stosowania prawa przez organy władzy publicz- nej. Taką gw arancję stanowi przede wszystkim powierzeni e sądo m kompetencji w zakresie rozstrzygania w sposób ostateczny o sytuacji prawnej podmiotu prawa na podstawie przepi- sów skonstruowanych z uż yciem pojęć nieostrych lub ocennych (zob. np. wyrok o sygn. SK 47/13). W niniejszym postępowaniu, w odniesieniu do art. 117 § 5 zdani e pierwsze k.p.c. (w zaskarżonym zakresie) Trybunał uznał , że istnieją dostateczne gwarancje proceduralne, które pozwalają na efektywną kontrolę orzeczeń dotyczących ustanawiania pełnomocników z urzędu, a więc i kontrolę sposobu stosowan ia prz esłanki „potr zeby” udziału takiego pełno- mocnika w sprawie. 5.1.3. Na marginesie Trybunał zauważył, że ustanowienie pełnomocnika z urzęd u nie zależy jedynie od oceny sądu potrzeby jego udziału w sprawie. O u stanowienie pełnomocnika z urzędu występowa ć może strona zwoln iona przez sąd od kosztów sądowych w całości lub w części (zob. art. 117 § 1 k.p.c.), a także osoba fizyczna niezwolniona p rzez sąd od kosztów sądowych, jeżeli złoży oświadczenie, z którego wyni ka, że nie jest w stanie ponieść kosztów wy nagrod zenia adwokat a lub radcy prawnego bez uszczerbku „utrzymania koniecznego” dla siebie i rodziny (zob. art. 117 § 2 k.p.c.; odpowiednio: o soba prawna lub inna jednostka orga- nizacyjna, której ustawa przyznaje z dolność sądową, jeżeli wykaże, że nie ma „d ostate cznych środkó w” na poniesienie kosztów wynagrodzenia adwokata lub radcy prawnego – zob. art. 117 § 3 k.p.c.). Zgodnie z art. 102 ust. 1 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądo- wych w sprawach cywilnych (Dz. U. z 20 20 r. poz. 755 , ze zm.; dalej: u.k.s .), zwolnieni a od OTK ZU A/202 1 SK 97/19 poz. 33 26 kosztów sądowych może się domagać osoba fizyczna, jeżeli złoży oświadczenie, z którego wynika, że nie jest w stanie ic h ponieść bez uszczerbku „utrzymania koniecznego” dla siebie i rodziny lub ich poniesienie narazi ją na taki uszcz erbek (odpowiednio: sąd może przyznać zwolnienie od kosztów sądowych osobie prawnej lub jednostce organizacyjnej niebędącej osobą prawną, któr ej ustawa przyznaje zdolność prawną, jeżeli wykazała, że nie ma „dosta- t ecznych środków” na ich uiszczenie – zob. a rt. 10 3 ust. 1 u.k. s.). Trybunał zwrócił uwagę, że również przesłanki, takie jak „utrzymanie konieczne” lub „dostateczne środki” mają charakt er niedookreślony i pozostawiają sądom zakres swobody decyzyjnej, niezb ędnej do uwzględnienia wszelkich okolicznoś ci dot yczących indy widualnej sytuacji strony. Jak wyjaśnił Trybunał w wyroku o sygn. SK 6/18, „[ż]adne przepisy nie przewidują (…) algorytmu p ozwalającego na całkowicie zobiektywizowaną ocenę podanych danych i ich przełożenie na zasadność sfinansowania peł nomocn ika ze środkó w publicznych. Można zresztą przypuszczać, że taki był chyba także zamysł ustawodawcy, który miał świa- domość dużego zróżnic owania kosztów komercyjnej pomocy prawnej w zależności np. od miejsca ś wiadczenia usług, rodzaju sprawy czy renomy daneg o pełnomocnik a. Poza sytua- cjami oczywistymi (gdy potencjalny skarżący nie ma żadnego majątku i dochodów albo jego majątek i dochody nie wystarczają na zaspokojenie bieżących wydatków i zobowiązań) usta- nawian ie adwokata lub radcy prawnego zawiera więc pewie n element uzn aniowości. Doko- nywanie operacji matematycznych (ustalanie bilansu majątku i dochodów oraz zobowiązań) z samej natury jest o barczone ryzykiem błędu ludzkiego, wynikającego chociażby z nieczy- telno ści formularza albo niestaranności dokonywa nia ob liczeń”. Pon adto – stosownie do art. 109 ust. 2 u.k.s. – sąd odmawia zwolnienia od kosztów sądowych w razie „oczywistej bezzasadności” dochodzonego roszczenia lub obrony praw. Nie jest zatem tak, że wyłączn ie kryteria finansowe (sytuacja majątkowa s trony) stanowią pod stawę zwolnienia od kosztów w całości lub w części. Sąd ma też obowiązek zbadać, czy aby nie jest tak, że strona decyduje s ię kierować spór na drogę sądową, mimo że jej roszcze- nie jest „oczywiśc ie bezzasadne”. W wyroku o sygn. P 37/07 Tr ybunał uznał, że od mowa uwzględnienia wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych z powodu oczywistej bezzasad- noś ci dochodzonego roszczenia lub o chrony praw jest dopuszczaln a , oraz orzekł, że art. 109 ust. 2 u.k.s. j est zgodny z art. 45 ust. 1 oraz art. 77 us t. 2 K onstytucji. W niniejszym postępowaniu Trybunał przypomniał, że użycie w przepisach prawa ta- kich pojęć lub zwrotów, które – zapewniając o rganom stosującym prawo pewien zakres swo- body decyzyjnej – gwarantują e lastyczność (abstrakcyjność) prawa i możliw ość je go stoso- wania do kategorii spraw obejmujących, z założenia, nieskończoną liczbę sytuacji mogących różnić się od siebie co do pewnych ele mentów stanu faktycznego, jest – pod warunkiem ukształtowania stosownyc h gwarancji proceduralnych – dopuszczalne z punkt u widzenia Ko nstytucji. Nadmierna szczegółowość regulacji prawnych mogłaby prowadzić do kazuistyki rozwiązań legislacyjnych, negujących ich generalny i abstrakcyjny charakter, a także skutko- wać ich kwestiono waniem w postępowaniu przed Trybunałem z po wodu b raku uwzględn ienia (tzw. pominięcia) niektórych sytuacji podobnych. W wyrok u o sygn. P 56/14 Trybunał , odnosząc się do zarzutu sformułow anego przez sąd pytający, jakoby art. 117 § 3 k.p.c. naruszał prawo do sprawiedliwej procedury sądowej z powodu br aku sp recyzowania, jakie dokumenty powinna złożyć osoba prawna, aby jej wniosek o ustanowienie pełnomocnika z urzędu został uwzględniony, stwi erdził, że „określe- nie przez ustawodawcę wszystkich możliwych dowodów, mogących wykazać brak dostatecz- nych środków na po krycie kosztó w postępowania lub wynagrodzenie profesjonalnego pełno- mocnika, mogłoby wręcz doprowadzić do nadmiernej kazuistyki, a także utrudniać sądowi ocenę konkretnej sytuacji”. Stanowisko to należało odp owiednio odnieść do oceny konstytu- cyjności art. 1 17 § 5 zdanie pierwsze k.p.c. w zakresie, w jakim uzależnia ustanowienie peł- nomocnika z urzędu od stwierdzenia przez sąd potrzeby jego u działu w sprawie. Przepis nie OTK ZU A/202 1 SK 97/19 poz. 33 27 precyzuje kryteriów oceny „potrzeby udzia łu”. Kryteria takie zostały wypracowane jed nak w orzecznictwie sądowym. 5.2. Trybunał nie podzielił poglądu skarżącego, jakoby ograniczenie możliwości uzy- skania pomocy profesjonalnego pełnomocnika ustanowionego z urzędu tylko do spraw, w których udział ta kiego pełnomocnika uznany zostanie za „potr zebny” przez sąd, n ie ma uzasadnienia w wartościach konstytucyjnych. 5.2.1. Trybunał zwrócił przede wszystkim uwagę na to, że a dwokat lub radc a prawny strony korzystającej z pomocy prawnej udzielanej z urzędu nie może żądać od reprezentowa- nej strony żadne g o wyna grodzeni a za wykonane czynności. Nie znacz y to jednak, że pełno- mocnik ustanowiony przez sąd świadczy pomoc prawn ą pro bono . Niejako na „ zlecenie” pań- stwa r ealizuje obowiązki zawodowe – jako przedstawiciel za wodu zaufania publicznego – z zachowaniem s tandar dów starannoś ci i profesjonalizmu , otrzymując za nie wynagrodzenie . Co do zasady, koszty nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu ponosi Skarb Pań- stwa albo jednostka samorządu terytorialnego, jeżeli p rzepis szczególny tak stanowi (zob. art. 29 ust. 1 ustawy z dn ia 26 maja 1982 r. – Prawo o adwokaturze, Dz. U. z 20 20 r. poz. 1651 ; art. 22 3 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach praw nych, Dz. U. z 2020 r. poz. 75). Wysokość opłat określają przepisy wyko nawcze (zob . rozporządzenie Ministra Sprawi edliwo ści z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu, Dz. U. z 2019 r. poz. 18; dalej: r.k.p.p.a., oraz rozporządz enie Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 paźd zierni ka 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego z urzędu, Dz. U. z 2019 r. poz. 68; dalej: r .k.p.p.r.p. ). W procesie cywilnym zasadą j est , że koszty procesu, w tym nieopłaconej pomocy prawnej w sy tuacji, w której była świadczona stronie wygrywającej, ponosi jej przeciwnik (zob. art. 98 § 1 k.p.c.). Koszty te obejmują m.in. wynagrodzenie (jednak nie wyższe niż stawki opłat określonych w p rzepisach) oraz wydatki jednego adwokata (z ob. ar t. 98 § 3 k.p .c.). Wyegzekwowanie przez pełnomocnika ustanowionego z urzędu w całości należnych mu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej z kosztów procesu zasądzonych od strony prze- ciwnej skutkuje zaspokojenie m jego roszczenia w stosunku do Skarbu Pańs twa. J eśli jednak i ch egzekucja od przeciwnika procesowego okaże się bezskuteczna, koszty nieopłaconej po- mocy prawnej udzielonej przez pełnomo cnika ustanowionego z urzędu obciążą Skarb Pań- stwa (zob. § 6 r.k.p.p.a. i § 6 r.k.p.p.r.p.). Z kolei w wypadku, gd y stro na korzystają ca z po- mocy prawnej udzielonej z urzędu przegrywa proces, koszty takiej pomocy prawnej są zasą- dzane – zgodnie z zasadą ogól ną – od Skarbu Państwa. K oszty nieopłaconej pomocy prawnej ponoszone pr zez Skarb Państwa obejmują opłatę ustaloną zgodni e z przepisam i wykonaw- czymi, a także niezbędne i udokumentowane wydatki adwokata lub radcy prawnego ustano- wionego z urzędu (zob. § 2 r.k .p.p.a. i § 2 r.k.p.p.r.p.) . 5.2.2. Trybunał przypomniał, że korzystani e z wymiaru sprawiedliwości nie jest co do zasady bezpłatne, a strona mająca zamiar wystąpić na drogę sądową musi liczyć się z ko- niecznością ponoszenia kosztów procesu , w tym również ko sztów ewentualnego zastępstwa procesowego przez adwokata lub radcę praw nego (zob. art. 98 § 3 k.p.c.). „[K]onstytu cyjny standard praw a do sądu – art. 45 ust. 1 Konstytucji – nie wymaga nieodpłatności postępowa- nia sądowego, realizowanej w drodze przejęcia p rzez Skarb Państwa całego ekonomicznego ciężaru dochodzenia przez stron y swych praw przed sądem” (wyrok z 17 maja 2016 r ., sygn. SK 3 7/14, OTK ZU A/2016, poz. 22). Zasada odpłatności wymiaru sprawiedliwości obejmuje zarówno etap dostęp u do sądu, jak i prze bieg procedury sądowej (tamże). W wyroku z 12 września 2006 r., sygn. S K 21/05 (OTK ZU nr 8/A/2006, poz. 103) , Try bunał podkreślił, ż e „ustawodawca, regulując koszty postępowania sądowego, musi starannie wyważyć rozmai- te dobra jednostkowe i ogólnospołeczne . Urzeczywistnienie przez państwo konstytucyjnego OTK ZU A/202 1 SK 97/19 poz. 33 28 prawa do sądu wymaga znacznych środków finansowych. Ustawa nie m oże us tanawiać nad- m iernych ograniczeń dostępu, a jednocześnie musi uwzględnić usprawiedliwione interesy ogólnospołeczne w sprawnym funkcjonowa niu sądów, stworzyć odpowiedni system pokry- wania kosztów sprawnego funk cjonowania sądów i wprowadzić niezbędne mec hanizm y za- bezpiecza jące przed nadużywaniem prawa do sądu poprzez podejmowanie prób dochodzenia na drodze sądowej roszczeń oczywiście bezzasadn ych”. W niniejszym postępowaniu Trybu- nał to stanowisko podtrzymał. W ko ntekście instytucji zwolnienia od kosztów s ądowyc h Trybunał st wierdzał już, że są one tradycyjnie uznanym instrumentem polityki państwa służącym do regulowania relacji stron stosunków p rocesowych oraz – w szerszym ujęciu – stymulowania decyzji jednostek co do sposobu prowadzenia swoich interesów i doboru środków ich ochrony. Służą osiągnięciu należytej sprawności organizacyjnej i orzeczniczej sądów oraz oddzieleniu roszczeń szykanu- jących i oczywiście niezasadnych od roszczeń uzasadnionych, służących ochroni e praw i wolności jednostki (zob. m.in. wyr oki o sygn. P 4/04 oraz sygn. P 38/08). Stanowisko to należało odpowiednio odnieść do podejmowania przez uprawniony organ władzy publicznej (s ąd) decyzji o ustanowieniu pełnomocnika z urzędu, a więc o przejęciu pr zez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomo cy pra wnej świadczo nej z urzędu. Strona, która decyduje się skie- rować swoją sprawę na drogę postępowania cywilnego, musi liczyć się z tym, że nie przysłu- guje jej automatycznie prawo do opłacenia przez państwo kosz tów pomocy prawnej udzielo- nej jej przez adw okata lub radcę pra wnego. Innymi słowy, prawo do sądu nie oznacza prawa do bezpłatnej pomocy prawnej świadczonej z urzędu. Na tle spraw dotycz ących instytucji zwolnienia od kosztów sądowych Trybunał zwra- cał też uw agę na to, że problematykę pomocy prawnej m ożna t raktować jako element realiza- cji przez państwo gwarancji zabezpieczenia społecznego wynikającej z art. 67 Konstytucji, który swym zakres em obejmuje całokształt świadczeń przyznawanych ze środków publicz- nych obywatelowi znajdującemu się w potrzebie (t ak m.i n. w wyroku o sygn. P 38/08). Szczegółowe unormowanie form i zakresu zabezpieczenia społecznego należy do ustawo- dawcy. Nałożony na niego obowiązek urzeczywistnienia wyrażonych w Konstytucji gwaran- cji socjaln ych nie oznacza jednak obowiązku maksymalne j rozb udowy systemu świadczeń. Urzeczywistnienie to musi się dokonać w taki sposób, aby z jednej strony uwzględniało ist- niejące potrzeby, z dr ugiej możliwości ich zaspokojenia (tamże). 5.2.3. Skarb Państwa ponosi koszty nie o płaconej pomocy prawnej świadczo nej st ronie przez p ełnomocnika ustanowionego przez sąd, wydatkując na ten cel środki publiczne z bu- dżetu państwa. Wydatki z budżetu państwa po winny być dokonywane w sposób celowy i osz- czędny. Wartością, która podl ega ochronie konstytucyjnej, jest w tym wyp adku z achowanie rów nowagi finansów publicznych (tzw. równowagi budżetowej). Trybunał wyjaśniał już w swoim orzecznictwie, że „konieczność zach owania równowagi budżetowej oraz właściwe- go stanu finansów publicznych wyznacza granice urzeczywistniania wyrażony ch w K onstytu- cji pr aw i gwarancji socjalnych (…), stanowiąc samodzielnie przesłankę mogącą uzasadniać ich ograniczenie” (wyrok z 12 grudnia 20 12 r., sygn. K 1/12, OTK ZU nr 11/A/2012, poz. 134). W niniejszym postę powaniu Trybunał zwrócił też uwagę na to, ż e celo we i osz- czędn e wydatkowanie środków publicznych przeznaczonych na pokrycie kosztów funkcjo- nowania aparatu wymiaru sprawiedliwości jest w arunkiem sprawnego funkcjonowania są- dów, a więc – w ostatecznym rozrach unku – możliwości realizacji prawa do sądu przez każ- dego, czyj a sprawa wymaga sprawiedliwego i rzetelnego rozpoznania przez sąd bez nieuza- sadnionej zwłoki. Sprawnie funkcjonujący wymiar sprawiedliwości stanowi również, bez wątpienia, warunek zachowania por ządku publicznego w każdym państwie rządzon ym prz ez prawo (pań stwie prawnym). Wskazane wartości, mianowicie równowag a budżetow a , spraw- noś ć funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości (dobro wymiaru sprawiedliwości) oraz po- rząd ek publiczn y , mogą uzasadniać ogran iczenia korzystania z gwarancji wynikającyc h OTK ZU A/202 1 SK 97/19 poz. 33 29 z pr awa do sądu, o ile takie ograniczenia są proporcjonalne w znaczeniu art. 31 ust. 3 Konsty- tucji i nie prowadzą do naruszenia istoty tego prawa. W kontekście sprawy rozpatrywanej w niniejszym postępowaniu Tryb unał uznał, że powierzenie sądom (lub urzęd nikom sądowym – ref erendarzom sądowym) kompetencji w zakresie oceny potrzeby udziału profesjonalnego pełnomocnika w postępowaniu cywilnym, a z atem potrzeby zaangażowania środków publicznych na pokrycie kosztów nie opłaconej pomocy prawnej świadczonej z urzę du, st anowi adekwat ny i konieczny środek kontroli racjo- nalności gospodarowania zasobami finansowymi państwa przeznaczonymi na funkcjonowa- nie a paratu wymiaru sprawiedliwości. Ponadto, uzależnienie ustanowieni a pełn omocnika z urzędu od stwierdzenia potrzeby jego u działu w spra wie pozwala w sposób proporcjonalny wyważyć, z jednej strony, interes indywidualny (polegający na uzyskaniu profesjonalnej po- mocy prawnej w toku postępowania cywilnego przez osobę, dla której za angażowanie adwo- kata lub radcy prawnego z w yboru oznaczałoby u szczerbek utrzymania koniecznego jej i jej rodziny) oraz, z drugiej strony, interes publiczn y (przejawiając y się w celowym i oszczędnym wydatkowaniu środków publicznych , będącym warunk iem zachow ania równowagi budżeto- wej państwa). Ogranic zenie, które wynika z tego rozwiązania kodeksowego – choć może po- zbawić stronę komfortu wynikającego z bycia reprezentowaną przez profesjonaln ego pełno- mocnika oraz osłabić jej pozycję procesową w stosunku do przec iwnika, w imieniu którego występuje adwokat lub r adca prawny – nie musi per se oznaczać, że postępowanie w jej sprawie nie będzie spełniało standardu sprawiedliwości i rzetelności. Sąd powinien czuwać na tym, aby strona miała możliwość podjęcia obrony swyc h praw. W przeciwnym bowiem razie postępowa nie bę dzie obarczon e wadą nieważności (zob. art. 379 pkt 5 k.p.c.). W tym celu sąd może w szczególności, jeśli istnieje uzasadniona potrzeba, udzielić stronie występującej w sprawie bez adwokata lub radcy prawnego , niezbędnych pouczeń co do czynności proce- sowych (zob. art. 5 k.p.c.). W ocenie Trybunału, nie budziło wątpliwości, że stwierdzenie przez sąd braku potrzeby udziału adwokata lub radcy prawnego w sprawie (w sensie art. 117 § 5 zdanie pierwsze k.p.c.) nie m oże być traktowane – wbrew twierdzeniom ska rżąceg o – równoznac znie z brakiem uzasadnionej potrzeby udzielania przez sąd niezbędnego pouczenia na podstawie art. 5 k.p.c. 5.3. Trybunał, uwzględniwszy powyższe ustalenia, orzekł, że art. 117 § 5 zdanie pierw sze k.p.c. w zakresie, w jakim uzależnia uw zględn ienie wniosku strony o ustanowienie adwokata lub radcy prawnego od oceny sąd u , czy udział adwokata lub radcy prawnego w sprawie jest pot rzebny, jest zgodny z art. 45 ust. 1 w związku z art. 31 ust. 3 Konstyt ucji. Z tych względów Trybunał Konstytucyj ny orz ekł jak w sen tencji. Zdanie odrębne sędziego TK Michała Warcińskiego do wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 15 kwietnia 2021 r., sygn. akt SK 97/19 Na podstawie art. 106 ust. 3 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Try bunałem Kons tytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej otpTK) zgłaszam zdanie odrębne do wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 15 kwietnia 2021 r., w sprawie o sygn. akt SK 97/19. OTK ZU A/202 1 SK 97/19 poz. 33 30 Postępowanie w niniejszej sprawie w zakr esie, w którym Trybunał wydał wyrok po- winn o zostać umorzone ze względu na niedopuszczalność merytorycznego rozstrzygnięcia. W rozpatrywanej skardze konstytucyjnej zarzucono art. 117 § 5 zdanie pierwsze usta- wy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępow ania cywilnego ( tj. Dz. U. z 2 019 r. poz. 1460, ze zm.) , że narusza w szczególności konstytucyjne prawo do sądu w zakresie, w jakim uzależnia uwzględnienie wniosku strony o ustanowienie adwokata lub radcy prawne- go od oceny sądu, czy udział adwokata lub rad cy prawnego w sprawie jest pot rzebny . Je dnakże w skardze tej w stopniu koniecznym nie określono , jakie konkretne prawo albo uprawnienie konstytucyjne, współtworzące konstytucyjne prawo do sądu, wyrażone w art. 45 ust. 1 Konstytucji, zostało naruszone. Po woływanie się przez skarżącego na prawo do sądu albo nawet na wynikające z niego pr awo do sprawiedliwej procedury, choćby w kon- tekście zasady równości (art. 32 Konstytucji) było w tej mierze zbyt ogólne, a przez to niewy- starczające. Tytułem przykładu w ska rdze wyrażono opinię , że „uzal eżnienie ust anowienia pełnomocnika z urzędu w sytuacji, gdy strona nie ma możliwości poniesienia wynagrodzenia pełnomocnika bez uszczerbku dla utrzymania wła snego lub swojej rodziny, od jakichkolwiek dalszych wymogów narusza p rawa i wolności określone w Ko nstytucji” ( uzasadnienie skargi konstytucyjnej z 20 sierpnia 2019 r., s. 5) . Tego rodzaju sformułowania nie spełniają ustawo- wego wymagania sprecyzowania wzorca kontroli or az uzasadnienia jego naruszenia, ale także standardów w ypracowanych w orzecznictwie T rybunału. Zg odnie bowiem z art. 53 ust. 1 pkt 2 otpTK skarga powinna zawierać określenie, która konstytucyjna wolność lub prawo skarżącego, i w jaki sposób – zdaniem skarżącego – zostały naruszone. Z kolei w myśl art. 53 ust. 1 pkt 3 otpTK skarga musi zawi erać uzasadn ienie niezgodności zaskarżonego przepisu prawa ze wskazaną konstytucyjną wolnością lub prawem skarżącego, z powołaniem argumen- tów lub dowodów na jego poparcie. Według utrwalonego orzecznictwa Trybunału nie realizu- j ą omawianych wymagań uwagi naz byt ogólne, niejasne czy też czynione jedynie na margine- sie innych rozważań (por . wyrok TK z 5 czerwca 2014 r., sygn. K 35/11 , OTK ZU nr 6/A/2014, poz. 6 1; postanowienie TK z 13 stycz nia 2015 r., sygn. K 44/13 , OTK ZU nr 1/A/2015, poz. 4; postanowienie TK z 12 maja 2015 r., sygn. K 7/14 , OTK ZU nr 5/A/20 15, poz. 67; postanowienie TK z 15 lipca 2015 r., sygn. SK 69/13 , OTK ZU nr 7/A/2015, poz. 110; wyrok TK z 31 lipca 2015 r., sygn. K 41/12 , OTK ZU nr 7/A/2015, poz. 102; wyrok TK z 4 listopada 2015 r., sygn. K 1/14 , OTK ZU nr 10/A/2015, poz. 163; post anowienie TK z 4 listopada 201 5 r., sygn. K 9/14 , OTK ZU nr 10/A/2015, poz. 170; postanowienie TK z 4 listopada 2015 r., sygn. P 45/13 , OTK ZU nr 10/A/2 015, poz. 171; po- stanowienie TK z 4 listopada 2015 r., sygn. P 102/15 , OTK ZU nr 10/A/2015, poz. 172; po- stanowienie TK z 26 kwietnia 2016 r., sygn. K 4/15 , OTK ZU A/2016, poz. 19; postanowie- nie TK z 1 marca 2017 r., sygn. K 13/14 , OTK ZU A/2017, poz. 10; wyrok TK z 13 grudnia 2017 r., sygn. SK 48/15 , OTK ZU A/2018, poz. 2). Trybunał Konstytucyjny wielokrotnie w swoim orzecznictwie stosował instytucję falsa demonstratio , uzupełnia jąc braki formalne skarg konst ytucyjnych p rzez zmianę lub uzu- pełnianie argumentacji skar żącego albo nawet zmieniając wskazane w skardze przedmioty lub wzorc e kontroli na właściwe formalnie, zgodnie z domniemaną wolą skarż ącego, po to, aby w sprawie mogło z apaść merytoryczne rozstrzygni ęcie . Trybun ał w tym względzie niejako wspiera skarżącego w jego staraniu o uzyskanie wyroku – środka ochrony konstytucyjnych praw i wolności, o którym stanowi art. 79 ust. 1 Konstytucji . Niemniej zważywszy na bez- względne ust awowe wymaganie, aby skargę ko nstytucyjną składał wyłącznie profesjonalny pełnomocnik, zakres za stosowania przez Trybunał instytucji falsa demonstratio w niniejszej sprawie budzi sprzeciw. Rolą Trybunału nie powinno być doszukiwanie się argumentacji na rze cz tez stawianych w skardze w drodze jej e kwilibrystycznej wykładni, aby wydać, zgodnie z intencją skarżącego , merytoryczne orzeczenie, ale rzetelne rozstrzygnięcie sprawy na pod- OTK ZU A/202 1 SK 97/19 poz. 33 31 stawie równie rzetelnie sporządzonego, zgodnie z wymaganiami ustawy , pisma pro cesowego wszczynającego postęp owanie. F al sa demonstratio , w kontekście przymusowej reprezentacji przez profesjonalnego pełnomocnika w postępowaniu ze skargi konstytucyjnej , nie może być środkiem pozwalają- cym na uzupełnianie przez Trybunał całych konieczny ch elementów skargi. W niniejs zej sprawie taki właśnie przypadek wystąpił . Trybunał przeszedł do porządku nad brakiem okre- ślenia w skardze, jakie konstytucyjne prawo (uprawni enie ) zostało przez wskazany przedmiot kontroli naruszone, a następnie sam uzupełn ił w tym zakresie argumentację , by się z n ią os ta- tecznie nie zgodzić . Trudno uznać taki e postępowanie za zgo dne z ustaw ą o organizacji i try- bie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym. Niemniej nawet gdyby przyjąć, co uczynił Trybunał, że skarżący sp ełnił w omawia- nym zakresie wym agania forma lne, a więc należycie określił konstytucyjne prawo do nieod- płatnej pomocy prawnej oraz uzasadnił jego naruszenie, z koncepcją taką nie można byłoby się zgodzić. Z godnie z orzecznictwem Trybunału Konstytucyjnego u regulowane w art. 45 ust. 1 Ko nstytucji pr awo d o sądu składa się czterech elementów: l) prawa dostępu do sądu, a więc prawa uru chomienia procedury przed sądem – organem o określonej charakterystyce (nieza- leżnym, bezs tronnym i niezawisłym), 2) prawa do odp owiedniego ukształtowania proc edury są dowe j, zg odnie z wyma ga nia mi spra wiedliwości i jawności, 3) prawa do wyroku sądowego, a więc prawa do uzyskania wiążącego rozstrzygnięcia danej sprawy przez sąd, 4) prawa do odpowiedniego ukształtowania ustroju i pozyc ji organów rozpoznających spra wę (por. wyr ok T K z 24 października 2007 r. , sygn. SK 7/06 , OTK ZU nr 9/A/2007, poz. 108 ; wyrok TK z 14 listopada 2007 r., sygn. SK 16/05 , OTK ZU nr 10/A/2007, poz. 124; wyrok TK z 18 lip- ca 2012 r., sygn. K 14/12 , OTK ZU nr 7 /A/2012, poz. 82 ). W rozpatry wanej skardz e kon stytucyjnej wskazano ogólnie , że prawo do b ezpłatnej pomocy prawnej wynika z konstytucyjnego prawa do sprawiedliwej i rzetelnej procedury, w szczególności z prawa do bycia wysłuchanym. W istocie p rzez podstawo we standardy sprawied liwości p roceduralnej w or zecznictwie Trybunału rozumie się: 1) możność bycia wysłuchanym (uprawnienie stron do przedstawienia sw ojego stanowiska), 2) ujawnianie w czytelny sposób motywów rozstrzygnięcia, w stopniu umożliwiają cym weryf ikację argu- mentacji sądu, w ce lu uniknięci a dow olności czy wręcz arbitralności w działaniu sądu, 3) za- pewni enie przewidywalności dla uczestnika postępowania, przez odpowiednią spó jność i ra- cjonalność mechanizmów, kt órym jest poddany (por. wyrok TK z 16 sty cznia 2006 r., sygn. SK 30/05 , OTK ZU nr 1 /A/20 06, poz. 2; wyrok TK z 26 lutego 2008 r., sygn. SK 89/06 , OTK ZU nr 1/A/2008, poz. 7; wyrok TK z 21 lipca 2009 r., sygn. K 7/09 , OTK ZU nr 7/A/2009, poz. 113 ). Należy zatem zgodzić się, że gwarancje sprawiedl iwości proceduralnej obejmują także rudyme ntarn e prawo do bycia wysłuc hanym. Trzeba także uznać , że j ednym z możliwych ustawowych sposobów realizacji tej gwarancji jest instytucja bezpłatnej pomocy prawnej, zapewniającej profesjonalne pełnomocnictwo w okre ślonych okolicznościach. Niemn iej w orzecz nictw ie Trybunału można odnotować opinię , zgodnie z którą „[z]apewnienie pomocy prawnej osobom, których ze względu na sytuację materialną nie stać na ponoszenie kosztów tej pomocy, należy do obowiązków władzy publi cznej. Stanowi to jedną z gwar ancji urze- cz ywist nienia konstytucyjnego prawa do sądu. Obowiązek ten ma charakter obowiązku pu- blicznoprawnego. Jego ciężar rozdzielony jest pomiędzy Skarb Państwa i korporacje zawo- dowe – radców prawnych i adwokatów” (wyrok TK z 29 sierpnia 2006 r., sygn. S K 23/05, OTK ZU n r 8/A/2006, poz. 94). Trybunał przyjął także , że możliwość ustanowienia pełno- mocnika z urzędu, podobnie jak możliwość uzyskania zw olnienia od kosztów sądowych, sta- nowią „newralgiczne pole realizacji prawa do s ądu” ( wyrok TK z 16 czerwca 20 08 r., o syg n. P 37/07 , OTK ZU nr 5/A/2008 ). Stwierdzenia te oparte są na założeni u , że konieczną usta- OTK ZU A/202 1 SK 97/19 poz. 33 32 wową postacią realizacji gwarancji bycia wysłuchanym w procesie jest instytucja bezpłatnej pomocy prawnej. Stanowisko to jed nak bezzasadnie ogranicza treś ć art. 45 us t. 1 Konstytucji. A ni prawo do sądu w ogólności, ani wywodzone z niego p rawo do sprawiedliwej procedury, czy wywodzone z tego ostatniego prawo do bycia wysłuchanym w szczególności, nie muszą gwarantować instytucji zastępstwa procesowego przez p rofesjonalne go pe łnomocnika na koszt Skarbu Państwa. Konstytucyjna gwarancja właściwego przeprowadzenia postępowania z udziałem osoby, która nie jest w stanie samodzielnie dokonywać czynności procesowych bez uszczerbku dla swo ich interesów, nie musi polega ć tylko na n ieodp łatnej pomocy praw- nej , w postaci obowiązującej w Kodeksie postępowania cywilnego , ale moż e być zrealizowa- na na różne inne sposoby, choćby przez aktywny udział organu, przed którym toczy się po- stępowanie. Grani ce w tym względzie są wyznaczo ne jedynie p rzez konstytucyjne prawo do sądu (oraz zasady i wartości konstytucyjne), a także kreatywność prawodawcy. To prawda, że bezpłatna pomoc prawna nie tylko w polskim, ale i obcych systemach prawnych jest instytucją, k tóra najczęściej realizuje pow oływaną już wielo krotnie gwarancję bycia wysłuchanym , z uwagi choćby na tradycje prawne, przyjęte postaci m odeli proceso- wych oraz różnego rodzaju względy praktyczne. Mimo wszystko jednak , na tle generalnie ujętego art. 45 ust. 1 Konstytucji , m ożliwe są tak że inne usta wowe rozwiązania , chroniące w najszerszym tego zwrotu znaczeniu prawo do sądu osób , kt óre nie mogą z oznaczonych powodów samodzielnie prowadzić określonego postępowania. Teoretycznie, gdyby prawo- dawca usunął instyt ucję bezpłatnej pomocy prawnej , a w jej mi ejsce wprowadził zespół in- nych mechanizmów prawych , równie dobrze realizujących na tle art. 45 ust. 1 Konstytucji funkcje bezpłatnej pomocy, trudno byłoby twierdzić, że wskazany przepis jest naruszany przez zaniech anie prawodawcze, a więc że pr awodawca obr aża k onstytucyjny obowiązek regulacji bezpłatnej pomocy prawnej. Należy jednak podkreślić, że jeżeli prawodawca godzi się na przyjęcie określonej in- stytucji, w tym instytucji bezpłatnej pomocy prawnej, to musi ona spełniać konstytucyjne wymaga nia, w tym t akże te, które wynikają z art. 45 ust. 1 Konstytucji. Jest to jednak kwestia pozostająca poza zakresem niniejszego postępowania. W nim bowiem problemem konstytu- cyjnym uczyniono konfrontację przepisu regulującego pr zesłanki bezpłatnej pomocy pra wnej z rzeko mo is tniejącym konstytucyjnym prawem do takiej pomocy, a nie w szczególności z e standardami sprawiedliwości proceduralnej , tworzącymi granice danej regulacji ustawo- wej . Tytułem przykładu art. 45 ust. 1 Konstytucji z nalazłby zastosowanie do oceny regulacji i nstyt ucji bezpłatnej pomocy prawnej, gdyby zarzucono jej ograniczenie samodzielnego wy- stępowania przed sądem w różnych postaciach i zakresie osobie reprezentowanej prz ez profe- sjonalnego pełnomocnika. W takim przypa dku kontrola zgodności przepis u z Konstytu cją z akłada istnienie określonych standardów wynikających z zasady sprawiedliwości procedu- ralnej, a nie konstytucyjnego prawa do bezpłatnej po mocy prawnej o oznaczonych praw no- podstawowych cechach. Mając powyższe na uwadze zł ożyłem niniejsze zdanie odręb ne. OTK ZU A/202 1 SK 97/19 poz. 33 33 Zdanie odrębne sędzi ego TK Krystyny Pawłowicz do wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 15 kwietnia 2021 r. , sygn. SK 97 /1 9 Na podstawie art. 106 ust. 3 ustawy z dnia 30 listo pada 2016 r. o organizacji i t rybie po stępowania przed Trybunałem Konstytucyjny m (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393), zgłaszam zda - nie odrębne do wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 15 kwietnia 2021 r. , sygn. SK 97 / 1 9 . Trafnie w orzecznictwie Trybunału Konstytucyjn ego wskazuje się , że jednym z czyn- ników sprawiedliwego i rzetelnego rozpatrzeni a sprawy przez sąd jest również możliwość korzystania przez stronę z pomocy prawnej profesjonalnego pełnomocnika procesowego, w celu prawidłowej realizacji prawa do wysłuchania i rzeczowego przedstawienia sw oich racji. Nie można odmówić zasadności także wy rażonemu w orzecznictwie Trybunał u stwier- dzeniu, że możliwość ustanowienia pełnomocnika z urzędu, podobnie jak m ożliwość uzyska- nia zwolnienia od kosztów sądowych, to „newralgicz ne pola realizacji prawa do są du”. Moje wątpliwości budzi jednak treść sentencj i wyroku, zgod nie z którą: „ Art. 117 § 5 zdanie pierwsze ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowani a cywilnego (Dz. U. z 2020 r. poz. 1575, ze zm.) w zakresie, w ja kim uzależnia uwzględnienie wn iosku strony o ustanowienie adwokata lub radcy pr awnego od oceny sądu, czy udział adwokata lub radcy prawnego w sprawie jest potrzebny, jest zgodny z art. 45 ust . 1 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji Rzeczypospolitej Polsk iej ” . Uważam, że określony prz ez Trybunał Konstytucyjny zakres a rt. 117 § 5 zdanie pierwsze ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. z 2020 r. poz. 1575, ze zm.) obejmuje całą treść wskazanego przepisu , który brzmi: „ Sąd u względni wniosek, jeżeli udzia ł adwokata lub radcy prawnego w sp rawie uzna za potrzeb- ny”. W takiej sytuacji wskazywanie zakresu jest nieuzasadnione. W mojej ocenie , prawidło- wo sformułowana sentencja powinna mieć następujące brzmienie: „A rt. 117 § 5 zdanie pierwsze ustawy z dnia 17 list opada 1964 r. – Kodeks postępowani a cywilnego (Dz. U. z 2020 r. poz. 1575, ze zm.) jest zgodny z art. 45 ust. 1 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej”. Ewentualnie Trybunał Konstytucyjny mógł sformuł ować senten- cję następująco: „A rt. 117 § 5 ustawy z dnia 17 listo pada 1964 r. – Kodeks post ępowania cy- wilnego (Dz. U. z 2020 r. poz. 1575, ze zm.) w zakresie, w jakim uzależnia uwzględnienie wniosku strony o ustanowienie adwokata lub radcy prawnego od oceny sądu, czy udział ad- wokata lub radcy prawnego w sprawie jest pot rzebny, jest zgodny z art. 45 ust. 1 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej”. Z tych względów zgłosiłam zdanie odrębne.