Ts 166/18

O R Z E C Z N I C T W O TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria B Warszawa, dnia 27 sierpnia 2020 r. Pozycja 239 POSTANOWIENIE z dnia 20 kwietnia 20 20 r. Sygn. akt Ts 166/18 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Piotr Pszczółkowski , po wstępnym rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym skargi konstytucyjnej J. C. w sprawie zgodności: 1) ustawy z dnia 6 czerwca 199 7 r. – Kodeks karny wykonawczy (Dz. U. Nr 90, poz. 557, ze zm. ; dalej: k.k.w. ) w zakresie, w jakim „nie przewiduje udzie la - nia pomocy w postaci minimum egzystencjalnego, minimum socjalnego, za bez pieczenia społecznego, pomocy pieniężnej, rzeczowej dla os ób pozba wio nych wolności, osadzonych w A resztach Ś ledczych i Z akładach K arnych” ; 2) art. 7 § 5 ustawy przywołan ej w punkcie pierwszym w zakresie, w jakim „nie przewiduje możliwości odwołania od orzeczenia wydanego w sprawie, a tym samym un iemożliwia rozpoznan ie sprawy w dwuinstancyjnym procesie sądowym”; 3) art. 114 ustawy przywołanej w punkcie pierwszym w zakresie, w jakim: – „ u stawodawca nie unormował w żaden sposób gwarancji ustawowych środków pieniężnych na realizację zadań środków materialnych wynikających z n ormatywnego przepisu art. 114 k.k.w., a tym samym przepis jest iluzoryczny i niemający zastosowania przez odpowiednie organy”, – „umożliwia teoretycznie D yrektorowi przyznanie środków pieniężnych w sposób fakultatywny, czyli dowolny, uznaniowy”, – „nie reg uluje w sposób przejrzysty i niebudzący wątpliwości ustawowych przesłanek i wymogów do przyznania ubogiej osobie pozbawionej wolności pomocy materialnej i w ten sposób zapewnienie jej minimum egzystencji”, – „nie normuje możliwości odwołania się od niek orz ystnej decyzji organu orzekającego o środkach pieniężnych, zapomogi wynikającej z art. 114 k.k.w. ” z art . 1 , art. 2, art. 7 w związku z art. 2, art. 30 w związku z art. 233 ust. 1, art. 32 ust. 1, art. 40 w związku z art. 41 ust. 4, art. 45 ust. 1 w z wią zku z art. 31 ust. 3 w związku z art. 2, art. 68 ust. 1, art. 67 ust. 2, art. 78 w związku z art. 176 ust . 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej , OTK ZU B/2020 Ts 166/18 poz. 239 2 p o s t a n a w i a: 1. nadać skardze konstytucyjnej dalszy bieg w zakresie zbadania zgodności art. 114 ustawy z dn ia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny wykonawcz y (Dz. U. Nr 90, poz. 557, ze zm.) z art. 1, art. 2, art. 7 w związku z art. 2, art. 30 w związku z art. 233 ust. 1, art. 32 ust. 1, art. 40 w związku z art. 41 ust. 4, art. 45 ust. 1 w związku z art. 31 ust. 3 w związku z art. 2, art. 68 ust. 1, art. 67 ust. 2, art. 78 w związku z art. 176 ust. 1 Konstytucji Rzeczy pospolitej Polskiej, 2 . odmówić nadania skardze konstytucyjnej dalsz ego bieg u w pozostałym zakresie . U ZASADNIENI E W skardze konstytucyjnej wniesionej do Trybunału Konstytucyjnego 8 listopada 2018 r. (data nadania), J. C. (dalej: skarżący), reprezentowany przez radcę prawnego ustano - wio nego pełnomocnikiem z urzędu , wystąpił z żądaniem na tle następującego stanu faktycznego. Skarżący odbywa karę pozbawien ia wolności w Areszcie Śledczym w G . Pismami z 27 i 28 grudnia 2017 r. skarżący wniósł do Sądu Okręgowego w G. VI Wydział Penitencjarny i Nadzoru nad Wykonywaniem Orzeczeń Karnych (dalej: Sąd Okręgowy) wnioski „o udzielenie mu pomocy materialnej” wraz ze „ ska rgą na odmow y udzielenia zapomogi pieniężnej i opłacenia opłaty skarbowej” wydane przez Dyrek tora Aresztu Śledczego w G. oraz zastępcę Dyrektora Okręgowego Służby Więziennej w G. Sędzia Sądu Okręgowego, pismami z 2 6 lutego 2018 r. (sygn. akt: […] oraz [… ] ) uznał zarz uty skarżącego za bezzasadne. Rozstrzygnięcia te zostały w skardze wskazane jako ostateczne orzeczenia w rozumien iu art. 79 ust. 1 Konstytucji i art. 77 ust. 1 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Tr ybu nałem Konstyt ucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393 ; dalej: u.o.t.p. TK). Zarządzeniem sędziego Trybunału Konstytucyjnego z 23 października 2019 r., skarżąc y – na podstawie art. 61 ust. 3 u.o.t.p. TK – został wezwan y do usunięcia braków f ormalnych skargi kon stytucyjnej, na które – dochowując przewidzianego prawem terminu – odpowiedział pismem z 5 listopada 2019 r. (data nadania) . Pismem z 3 grudnia 2019 r. Trybunał, działając na podstawie art. 71 ust. 1 u.o.t.p. TK, zwrócił się do Sądu Okręgowego o przesła nie akt spraw o sygnaturach: [ … ] . Kwestionowan emu w skar dze aktowi prawnemu skarżący zarzuc ił naruszenie jego konstytucyjnych wolności i praw, ponieważ „ uzna je możliwość zaskarżenia decyzji tylko i wyłącznie niezgodnej z prawem, jak również w zakresie, w którym nie określa jasnych przesłanek do objęcia skazanego pomocą rzeczową i materialną, a w konsekwencji nie zapewnia ubogim obywatelom, odbywającym [k]arę pozbawienia wolności minimalnej pomocy materialnej ze strony państwa, nie za p ewniając minimum egzystencji, co wprowadza również brak równości obywateli wobec prawa i traktowanie przez władze publiczne”. Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje. 1. Na podstawie art. 61 ust. 1 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i t rybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393 ; dalej: u.o.t.p. TK), skarga konstytucyjna podlega wstępnemu rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym. Trybunał wydaje postanowienie o odmowie nadania skardze dalszego biegu, gd y n i e spełnia OTK ZU B/2020 Ts 166/18 poz. 239 3 ona określonych przez prawo wymagań lub gdy jest oczywiście bezzasadna. Mając na względzie art. 67 ust. 1 - 2 u.o.t.p. TK Trybunał – co do zasady – związany jest zakresem zaskarżenia wskazanym w skardze konstytucyjnej. 2 . Badana skarga spełnia wy m agania określone w art. 53 ust. 1 pkt 1 u.o.t.p. TK jedynie w zakresie, w jakim kwestionuje konstytucyjność art. 114 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny wykonawczy (Dz. U. Nr 90, poz. 557, ze zm.; obecnie: Dz. U. z 2019 r. poz. 676, ze zm. ; d ale j: k.k.w.). 2 .1 . Zgodnie z art. 79 ust. 1 Konstytucji każdy, czyje konstytucyjne wolności lub prawa zostały naruszone, ma prawo, na zasadach określonych w ustaw ie , wnieść skargę do Trybunału Konstytucyjnego w sprawie zgodności z Konstytucją ustawy lub innego aktu normatywnego, na podstawie którego sąd lub organ administracji publicznej orzekł ostatecznie o jego wolnoś ciach lub prawach albo o jego obowiązkach okr eśl onych w Kon - stytucji. Natomiast zgodnie z art. 53 ust. 1 pkt 1 u.o.t.p. TK skarga konstytucyjna powinna zawierać określenie kwestionowanego przepisu ustawy lub innego aktu normatywnego, na podstawie którego są d lub organ administracji publicznej orzekł o sta tecznie o wolnościach lub prawach albo obowiązka ch skarżącego określonych w Konstytucji i w stosunku do którego skarżący domaga się stw ierdzenia niezgodności z Konstytucją . Zarówno art. 79 ust. 1 Konstytucji, jak i art. 53 ust. 1 pkt 1 u.o.t.p. TK precyzują, że przedmiot kontroli w trybie skargi konstytucyjnej stanowi określona treść normatywna, wynikająca (dek odo wana) z danego aktu normatywnego zgodnie z przyjętymi w danym systemie pr awnym regułami wykładni w zakresie, w jakim stanowi podstawę ostatecznego orzeczenia , wydane go w sp rawie objętej wniesioną skargą (zob. K. Wojtyczek, Sądownictwo konstytucyjne w Po lsc e, Warszawa 2013, s. 33). Warunek ten spełniony jest wówczas, gdy kwestionowany w skardze akt normatywny determinuje w sensie normatywnym treść orzeczenia przyjętego za podstawę skargi w tym jego aspekc ie, w którym skarżący upatruje naruszenia przysługu jąc ych mu praw lub wolnoś ci o charakterze konstytucyjnym (postanowienie pełnego składu z 6 lipca 2005 r., sygn. SK 27/04, OTK ZU nr 7/A/2005, poz. 84 ). Ostatecznymi orzeczeniami wydanymi w sprawach objętyc h wniesioną skargą , odmówiono skarżącemu udzielenia zapomogi oraz opłacenia opłaty skarbo wej. Z tych względów skarżący zarzucił kwestionowanej ustawie , zwłaszcza jej art. 7 § 5 (błędnie okre - ślonemu w skardze jako art. 7 ust. 5) oraz art. 114, że nie przewi duje udzielania osa dzonym pomocy materialnej, nie gwarantuje im wypłaty środków pieniężnych w większej wysokości, nie określa przesłanek udzielania zapomogi, powodując duży zakres swobody decyzyjnej Dyrektora Aresztu Śledczego w tym zakresie oraz „nie norm uje możliwości odwo łania się od niekorzystnej decyzji organu orzekającego o środkach pieniężnych”. 2 .2. Brzmienie kwestionowanych przepisów jest następujące: – art. 7 § 5 k.k.w.: „ Po rozpoznaniu skargi sąd orzeka o utrzymaniu w mocy, uchyleniu albo zmiani e zaskarżonej decyz ji; na postanowienie sądu zażalenie nie przysłu - guje ”; – art. 114 k.k.w.: „ Skazanemu, który nie ma możliwości zarobkowania oraz nie posiada niezbędnych środków materialnych, dyrektor zakładu karnego może przyznać miesięczną zapomogę w wysokości do 1/10 prz eciętnego miesięcznego wynagrodzenia pracowników. ” OTK ZU B/2020 Ts 166/18 poz. 239 4 2 .3. Kwestionowanemu art. 7 § 5 k.k.w. skarżący zarzucił, że nie przewiduje możliwości odwołania od orzeczenia wydanego w sprawie, a tym samym un iemożliwia rozpoznanie spraw y w dwuinstancyjnym procesie sąd owym. W zakresie, w jakim skarżący kwestionuje konstytucyjność art. 7 § 5 k.k.w., przepis ten nie stanowił podstawy wydania żadnego z orzeczeń wydanych w postępowaniach, w związku z którymi wniesiono badaną skargę konstytucy jną. Orzeczenia te dotyczyły jed ynie odmowy udzielenia skarżącemu zapomogi oraz opłacenia opłaty skarbowej. Nie dotyczyły natomiast prawa skarżącego do wniesienia od nich środka zaskarżenia. Kwestionowany art. 7 § 5 k.k.w. nie stanowił więc podstawy roz str zy - gnięcia o dopuszczalności wnie sienia danego środka prawnego, a tym samym akty stosowania prawa – wskazane w skardze jako ostateczne orzeczenia – nie rozstrzygały w sposób bezpośredni i osobisty o konstytucyjnym prawie skarżącego do zaskarżania orzeczeń i decyzji wydawanych w pierwszej instancji, ani o jego prawie do rozpoznania sprawy w postępowaniu dwuinstancyjnym. 2 .4. Jedną z podstaw wskazanych w skardze orzeczeń stanowił natomiast art. 114 k.k.w., który dotyczy prawa osadzonych do otrzymywania zapomo gi , ponieważ tego prawa dotyczył y wydane w sprawie rozstrzygnięcia. 2 .5. Badana skarga nie zawiera także żadnych argumentów przemawiających za niekonstytucyjnością pozostałych przepisów k.k.w. Nie wskazuje także sposobu naruszenia konstytucyjnych wolności lub praw skarżącego przez wydani e ostatecznych rozstrzygnięć na podstawie pozostałych przepisów kwestionowanej ustawy. 3 . Badana skarga spełnia wymagania określone w art. 53 ust. 1 pkt 2 u.o.t.p. TK w za - kresie badania zgodności z Konstytucją art. 114 k.k.w . Zgodnie z art. 53 ust. 1 pkt 2 u.o.t.p. TK skarga konstytucyjna powinna zawierać wskazanie, która konstytucyjna wolność lub prawo skarżącego, i w jaki sposób – zdaniem skarżącego – zostały naruszone. 3 .1. Skarżący kwestionuje zgodność przedmiotu kontroli z wieloma wzorcami konstytucyj nymi, przy czym wskazuje wśród z nich takie, z których niewątpliwie wynikają konstytucyjne prawa i wolności. W szczególności skarżący zarzucił naruszenie art. 40 w związku z art. 41 ust. 4 Konstytucji, które stanowią: „Nikt nie może być poddany torturom an i okrutnemu, nieludzkiemu lub poniżającemu traktowaniu i karaniu. Zakazuje się stosowania kar cielesnych” (art. 40 Konstytucji); „Każdy pozbawiony wolności powinien być tra ktowany w sposób humanitarny” (art. 41 ust. 4 Konstytucji). Skarżący zarzuca niezgo dność przedmiotu kontroli z art. 40 w związku z art. 41 ust. 4 Konstytucji „w zakresie prawa wynikającego z zakazu stosowania tortur, okrutnego, nieludzkiego, poniżającego traktowania i karania oraz prawa każdej osoby pozbawionej wolności do traktowania w sposób humanitarny”. Ostateczne rozstrzygnięcia wydane w sprawie skarżącego dotyczyły odmowy udzielenia zapomogi oraz opłacenia opłaty skarbowej. Skarżący wyjaśnił, że odm owa udzielenia mu zapomogi, o której mowa w art. 114 k.k.w. narusza jego konstytucyj ną wolność od poniżającego traktowania (art. 40 Konstytucji) i stanowi przejaw niehumanitarnego traktowania osoby pozbawionej wolności (art. 41 ust. 4 Konstytucji). Skarżąc y nie uzasadnił jednak z jakich względów przepisy – inne niż art. 114 k.k.w. – mogły doprowadzić do naruszenia art. 40 w związku z art. 41 ust. 4 Konstytucji. OTK ZU B/2020 Ts 166/18 poz. 239 5 3 .2. Skarżący kwestionuje także zgodność przedmiotu kontroli z art. 67 ust. 2 Konstytucji, który stanowi: „Obywatel pozostający bez pracy nie z własnej woli i nie mający innych środ ków utrzymania ma prawo do zabezpieczenia społecznego, którego zakres i formy określa ustawa”. Skarżący zarzuca niezgodność przedmiotu kontrol i z art. 67 ust. 2 Konsty - tucji w zakresie prawa do zabezpieczenia społecznego, ponieważ zgodnie z kwestionowaną re gulacją, „ obywatel pozostający bez pracy nie z własnej woli i niemający innych środków utrzymania ma prawo do zabezpieczenia społecznego, którego zakres i formę określa ust awa”. Skarżący wyjaśnił, że – dotyczący prawa do zapomogi – kwestionowany art. 114 k.k.w., stanowiąc podstawę wydania wskazanych w skardze orzeczeń, doprowadził do naruszenia jego konstytucyjnego prawa do zabezpieczenia społecznego (art. 67 ust. 2 Kon - styt ucji). Skarżący nie uzasadnił jednak z jakich względów przepisy inne niż art. 114 k. k.w. mogły doprowadzić do naruszenia art. 67 ust. 2 Konstytucji. 4 . Badana skarga w zakresie, w jakim kwestionuje zgodność art. 114 k.k.w. mię dzy innymi z art. 40 w związk u z art. 41 ust. 4 oraz art. 67 ust. 2 Konstytucji, spełnia wymagania przewidziane w ustawie (art. 61 ust. 2 u.o.t.p. TK). Skarżący wyczerpał przysługującą mu drogę prawną, ponieważ wskazane rozstrzygnięcia z 26 lutego 2018 r. były ostatecznymi orzeczenia mi o wolnościach lub prawach , które – zdaniem skarżącego – zostały naruszone . Oba o rzeczenia wydane zostały na podstawie kwestionowanego w skardze art. 114 k.k.w. Przepis ten stanowił podstawę ich wydania w tożsamym zakresie. Został także skonkretyzowany i zindywidualizowany wobec tego samego podmiotu, któremu zgodnie z art. 79 ust. 1 Konstytucji, przysługuje – po speł - nieniu określonych warunków – zainicjowanie postępowania w trybie skargi konstytucyjnej. Skarga przedstawia stan faktyczny sprawy (art. 5 3 ust. 1 pkt 4 u.o.t.p. TK) oraz argumenty uprawdopodobniające zarzut naruszenia – w skutek zastosowania art. 114 k.k.w. – praw i wolności skarżącego wynikających z art. 40 w związku z art. 41 ust. 4 oraz art. 67 ust. 2 Konstytucji (art. 53 ust. 1 pkt 1 - 3 u .o.t.p. TK). Nie jest też oczywiście bezzasadna (art. 61 ust. 4 pkt 3 u.o.t.p. TK) D ochowany został również trzymiesięczny termin wniesienia skargi konstytucyjnej (art. 44 ust. 3 pkt 1 w zw. z art. 77 ust. 1 u.o.t.p. TK). Skarżący udokumentował datę doręcz enia obu tych rozstrzygnięć (art. 53 ust. 1 pkt 5 u.o.t.p. TK), od których nie wnies iono nadzwyczajnego środka zaskarżenia (art. 53 ust. 1 pkt 6 u.o.t.p. TK). Skargę konstytucyjną złożył w imieniu skarżącej radca prawny, ustanowiony pełnomocnikiem z urzędu (art. 44 ust. 1 u.o.t.p. TK). W tym stanie rzeczy Trybunał Konstytucyjny postanowi ł jak w sentencji. P OUCZENI E Na podstawie art. 61 ust. 5 u.o.t.p. TK skarżącemu przysługuje prawo do wniesienia zażalenia na pkt 2 powyższego postanowienia, w terminie 7 dni od daty jego doręczenia.