Kp 2/19

O R Z E C Z N I C T W O TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria A Warszawa, dnia 14 stycznia 2022 r. Pozycja 6 W Y R O K z dnia 25 listopada 2021 r. S ygn. akt K p 2/19 * W imieniu R zeczypospolitej P olskiej Trybunał Konstytucyjny w składzie: Bartłom iej Soc hański – przewodnicząc y Zbigniew J ędrzejews ki Krystyna Paw ło wicz Stanisław P iotrowicz J us t yn Piskor ski Piotr P s zczó łk owski Jak ub Stel ina Wojciech Sych – sprawozdawca Michał Warciński Rafał Wojciechowski Jarosł aw W yremba k , protokolant: Michał Rylski , po r o zpoznaniu, z u dzi ałem wnioskodawcy o ra z S ejm u i P rokuratora Generalnego , na roz- prawie w dn iu 25 l istopada 2021 r. , wniosku Prezyde nta Rzeczypospolitej Polskiej złożonego w try b ie art . 122 ust. 3 Konstyt ucji Rzeczypospolitej Polskiej o zbada n ie zgodno śc i : 1 ) a) art . 1 pkt 1 us taw y z dnia 11 września 201 9 r. o zmian ie ustawy o wykony- wa niu man da tu posła i s enat o ra oraz niektórych innych ust aw , zm ieniające- go art . 35 ustawy z dnia 9 maj a 1996 r. o wykony waniu mandatu posła i s e- nat o ra (Dz. U . z 2018 r. poz. 1 799) , b) art . 1 pkt 2 us t awy z 11 w r ześnia 2019 r . , zm ieniającego załącznik d o usta- wy powołanej w p u nkcie 1 lit. a (załącznik nr 1 do ustawy z 11 września 2019 r.) – w zakresie, w j akim d otyczą dzieci własnych, dzieci małż onka i dzieci p rzy- sposobionych posła al b o sen atora , 2) a ) art. 2 pk t 3 lit. b , e, h oraz i ustawy z 1 1 wrze śnia 2019 r . , dodają c ego w art . 1 0 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o ograniczeniu prowadzenia * Senten cja została ogłoszona dnia 2 grudni a 202 1 r. w M. P. poz. 1110. OTK ZU A/202 2 Kp 2/19 poz. 6 2 działalności gospodarczej przez osoby pełnią ce funkcje public zn e (Dz. U. z 2017 r. poz. 139 3 , ze zm. ) ust. 1 a, 3c, 3d, 6a, 6b i 8 a - 8c oraz art. 2 pkt 3 lit. c, d, f oraz j ustawy z 11 wrz eśnia 20 1 9 r . , zmieniając ego w art. 10 u s ta- w y powo łane j w punkcie 2 lit. a ust. 3, 3 a, 4, 5 i 9 , b) ar t. 2 pkt 4 ustawy z 11 września 201 9 r . , zmienia j ącego art. 13 ustaw y po- wo łane j w p unkcie 2 lit. a , c) art. 2 pkt 5 ustawy z 11 września 2019 r . , zm ieniaj ące go art . 14 ustawy po- wo łane j w p unkcie 2 lit. a , d) art . 2 pkt 6 ustawy z 11 września 2 0 19 r. , dodając ego załą cz nik do ustawy powo łane j w p un kcie 2 lit. a (załą cznik nr 2 do ust a wy z 11 września 2019 r .) – w zakresie, w jakim dotyczą dzi eci własny c h, dz ieci małżonka i dziec i p rzy- sposobionyc h osoby obowiązanej do złożenia oświ adc zenia o stanie ma jąt- ko wym , 3) a) art . 3 pkt 1 ust awy z 11 września 2019 r. , zmi enia jącego art. 3a ustawy z dnia 30 lipca 2004 r. o upo s ażeniu posłów do Parla mentu Europej sk iego wy branych w R zeczypos politej P olskiej ( Dz. U. poz. 1925 , z e zm. ), b) art. 3 p kt 2 ustaw y z 11 września 2019 r. , zmienia jące go załączn ik do usta- wy powołanej w p un kcie 3 lit. a (z a łącznik nr 3 do ustawy z 11 wrześni a 2019 r.) – w zakre si e , w jakim dotyc zą dz ie ci własnych, dzieci ma łżonka i dz ieci przy- sp oso bionych pos ła do Parl a ment u Europej skie g o wybranego w Rzeczyp o- spoli tej Po lskiej, 4) art . 4 ustawy z 11 września 2019 r., dodając ego w ar t . 2 ust. 1 ustawy z dnia 9 czerwc a 20 06 r. o Centraln ym Biurze A ntykor u pcyjnym (Dz. U. z 2018 r. poz. 2104 , ze zm . ) pkt 5a – w zakresie, w jaki m dotyczy dzieci własnych, dzieci małżonka i dzieci przy- sposo bionych osob y obowiązanej do złożenia oświ adczen ia o stanie mająt- kow ym na podstawie a rt. 10 ust. 1 a ustawy po wołanej w punk cie 2 lit. a , oraz – w zakresie, w jak i m doty czy dziec i własnych, dzieci małżonka i dzieci przy- sposobionyc h Prezesa Trybunału Konstytucyjnego , 5) a) art. 5 pkt 1 lit. a, e oraz g ust aw y z 11 września 2019 r., dodając ego w art. 14 ustawy z d nia 3 0 lis topa da 2016 r. o statusie sędziów T rybun ału K onstytu- cyjnego (Dz. U. z 201 8 r. poz. 1422 ) ust . 2a, 6a, 6b, 7a i 7b oraz art. 5 pkt 1 lit. b - d ust aw y z 11 wr ześnia 2019 r . , zmieniając ego w art. 14 usta w y powo- łanej w punkc ie 5 lit. a ust. 3 - 6 , b) a rt. 5 pkt 2 ust awy z 11 września 2019 r . , dodają c ego w art. 15 ustawy po- wo ła nej w punkcie 5 lit. a ust. 3 , c) art. 5 pkt 3 ustawy z 1 1 września 2019 r . , zmien iając ego w art. 38 ustawy powo ła nej w punkcie 5 lit. a us t. 1 , d) art. 5 pkt 4 usta wy z 11 wrześni a 201 9 r . , doda jąc ego załącznik nr 4 do ustawy powo ła nej w punkcie 5 lit. a ( z ałącznik nr 4 do ustaw y z 11 wrześni a 2019 r.) – w zakre sie, w jakim dotyc zą dzieci własnych, dzieci małżonka i dzieci przy- sposobionyc h P rezesa Trybunał u Konstyt ucy j nego , OTK ZU A/202 2 Kp 2/19 poz. 6 3 6) art . 8 u s tawy z 11 września 2019 r. w zakr e sie, w jakim dotyczy dz ieci wła- snych, dziec i małżonka i dzie ci przysposobionych osób pełniących funkcje pu- bliczne wymienionych w punk tach 1 - 5 , – z art . 47 i a rt. 51 ust. 2 w zw iązku z art. 2, art. 31 ust. 3 oraz a rt. 18 K o nstytucj i , a także z art. 32 ust. 1 w związku z art. 47, art. 51 ust. 2 oraz art. 18 Konsty tucji , o r z e k a : I 1 ) a rt . 1 p kt 1 ustawy z dnia 11 września 2019 r. o zmia nie u stawy o wykonywa- niu ma nda t u po sła i s en a tora oraz ni ektórych innych us taw oraz z a ł ączn ik nr 1 do tej ustawy w zakresie, w jakim dotycz ą majątku osobistego i objęte go małżeńską wspóln o- ścią ma j ątkową dz ieci w łasnych , d zieci małżonka i dzie ci pr zy sposobionych posła albo sen at ora , 2 ) a rt . 2 pkt 3 l it. b - f oraz lit. h - j, pkt 4 i pkt 5 ust a wy p o wo łanej w punkcie 1 oraz załącz nik nr 2 do tej ustaw y w zakres ie , w jaki m dotyc z ą majątku osobis tego i objętego małżeńską wspólnością ma j ątkową dz ieci własnych , d zieci małżonka i dzieci przy sposo- bionych os ob y zobo w iąza ne j d o złożenia oświ adcz e nia o st anie ma jątko wym , 3 ) a rt . 3 pkt 1 us taw y powołanej w punkc ie 1 oraz załącznik nr 3 do tej ustawy w za kresie, w jakim dotycz ą majątku osobistego i objętego małż eńską wspólnością ma- j ątkową dz ieci własn ych , d zieci małżonka i dzieci przy sposob ionych pos ła do P ar lamen- tu Eu ropejsk iego wy branego w Rzeczy p ospolitej Polsk iej , 4 ) a rt . 4 ustawy powołanej w punkcie 1 w zakresie, w jakim dotyczy majątku osobistego i objętego małżeńską wspólnością ma j ątkow ą dzi eci wła sny ch , dzieci małżon- ka i d zi ec i pr zy sposobionych osob y z obow i ązan ej do złożenia ośw iadczen ia o st anie ma- ją tk owym n a podsta wie us tawy z dnia 21 sierpnia 19 97 r . o ogr ani cz eniu prowadzenia działalności gosp odarczej przez o soby pełniące funkcje pu bliczne (Dz. U. z 2019 r. poz. 2399 ) oraz w zak resie, w jaki m dot yczy ma jątku osobistego i objętego małżeńską wspólnością ma j ątkową dzieci własnych , dz ieci małżonka i d zieci przy sposob iony ch P re- zesa Tr ybu nału Konstytuc yj nego , 5 ) a rt . 5 pkt 1 lit. a - e oraz g , p kt 2 i pk t 3 ustaw y po woła nej w punkcie 1 oraz za- ł ącznik nr 4 do te j ust a wy w zakresie, w jakim doty cz ą majątku osobistego i objętego małżeńską wspólnością ma j ąt kową dz ieci wł as nych , d zieci małżonka i dzieci przy spo so- bionych P r ez esa Trybuna ł u Konstytuc yj n ego , 6 ) a rt . 8 ustawy powo ł anej w punkcie 1 w zakre sie , w j a kim dot yczy majątku osobistego i objętego małżeńską wspól nością ma j ątkową dz ieci własnych , d zieci mał żon- ka i dzieci przy sposobionych osób wymienion ych w punkta ch 1 - 3 i 5 sentencji – są n iez god n e z art. 18, a rt . 47 i art . 51 ust. 2 w związku z art . 31 us t. 3 Kons ty- t uc ji Rzeczypos p olit ej Pol sk iej . I I P rzepisy w ymienione w części I są n ierozerwaln ie zwi ą zane z całą ustawą . P onadto p o s t a n a w i a : u morzyć p ost ę p owa ni e w p ozostały m zakres ie . Or zec zeni e zapadło większością głosów . OTK ZU A/202 2 Kp 2/19 poz. 6 4 U Z A S A D N I E N I E I 1. Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej (dalej: Prezydent), na podstawie art. 122 ust. 3 Konstytucji, wystąp ił 18 października 2019 r. do Trybunału Ko nstytucyjnego o zbadanie zgodności z Konstytucją przepisów ustawy z dnia 11 września 2019 r. o zmia nie ustawy o wykonywaniu mandatu posła i senatora oraz niektórych innych ustaw (dalej: ustawa z 11 września 2019 r. ). Prezydent zakwestionował art. 1 pkt 1 u stawy z 11 września 2019 r., który zmie nia art. 35 ustawy z dnia 9 maja 1996 r. o wykonywaniu manda tu p osła i senatora (Dz. U. z 2018 r. poz. 1799), oraz art. 1 pkt 2 ustawy z 11 września 2019 r., zmieniający załąc znik do ustawy o wykonywaniu mandatu posła i senatora – w zakresie, w jakim dotyczą dzieci wła- snych, dzieci małżonka i dzieci przysposobionyc h po sła albo senatora. Przedmiotem kontroli Prezydent uczynił także art. 2 pkt 3 lit. b, e, h oraz i ustawy z 11 wr ześnia 2019 r., dodający w art. 10 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o ograniczeniu prowadzenia działalności gospodarczej przez osoby pełniąc e fu nkcje publiczne (Dz. U. z 2017 r. poz. 1393, ze zm.; dalej: ustawa o ograniczeniu prowadzenia działalności gosp odar- czej) ust. 1a, 3c, 3d, 6a, 6b oraz 8a - 8c, i art. 2 pkt 3 lit. c, d, f oraz j ustawy z 11 września 2019 r., zmieniający w art. 10 ustawy o ogr aniczeniu prowadzenia działalności gospodarczej ust. 3, 3a, 4, 5 oraz 9. Ponadto zakwestionował art. 2 pkt 4 us tawy z 11 września 2019 r., zmieniający ar t. 13 ustawy o ograniczeniu prowadzenia działalności gospodarczej, art. 2 pkt 5 ustawy z 11 wrześni a 20 19 r., zmieniający a rt. 14 ustawy o ograniczeniu prowadzenia dzia- łalności gospodarczej, oraz art. 2 pkt 6 ustaw y z 11 września 2019 r., dodający załączni k do ustawy o ogra niczeniu prowadzenia działalności gospodarczej (załącznik nr 2 do ustawy z 11 wrz eśni a 2019 r.) – w zakresie, w jakim dotyczą dzieci własnych, dzieci małżonka i dzieci przysposobionych osoby obowi ązanej do złożenia oświadczenia o stanie m ajątko- wym. Prezydent sformułował zarzuty niezgodności z Konstytucją także względem art. 3 pkt 1 ust awy z 11 września 2019 r., zmieniającego art. 3a ustawy z dnia 30 lipca 2004 r. o uposażeniu posłów do Parlamentu Europejskiego wybranych w Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. poz. 1925, ze zm.; dalej: ustawa o uposażeniu europosłów), oraz art. 3 pkt 2 ustaw y z 11 września 2019 r., zm ieniającego załącznik do ustawy o uposażeniu europosłów (załącz- nik nr 3 do ustawy z 11 września 2019 r.) – w zakresie dotyczącym d zieci własnych, dzieci małżonka i dzieci przysposobionych posła wybranego do Parlamentu Europejskie go. Zakwestionowany został również art. 4 ustawy z 11 września 2019 r., dodający w art. 2 w ust. 1 ustawy z dnia 9 czerwca 2006 r. o Centralnym Biurze Antyko rupcyjnym (Dz. U. z 2018 r. poz. 2104, ze zm.; dalej: ustawa o CBA) pkt 5a: a) w zakresie, w jakim doty czy dzieci własnych, dz ieci małżonka i dzieci przysposo- bionych osoby obowiązanej do złożenia oświadczenia o stanie majątkowym na podstawie art. 10 ust. 1 a ustawy o ograniczeniu prowadzenia działalności gospodarczej, oraz b) w zakresie, w jakim dotycz y dz ieci własnych, dzieci m ałżonka i dzieci przysposo- bionych Prezesa Trybunału Konstytucyjnego. Prezydent uczynił przedmiotem kontroli ponadto art. 5 pkt 1 l it. a, e oraz g ustawy z 11 września 2019 r., dodający w art. 14 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o s tatusie sę- dziów Trybuna łu Konstytucyjnego (Dz. U. z 2018 r. poz. 1422; dalej: ustawa o statusie sędziów TK) ust. 2a, 6a, 6b, 7a i 7b, oraz art. 5 pkt 1 l it. b - d ustawy z 11 września 2019 r., zmie niający w art. 14 ustawy o statusie sędziów TK ust. 3 - 6, a ta kże art. 5 pkt 2 ustawy z 11 września 2019 r., dodający ust. 3 w art. 15 ustawy o statusie sędziów TK, art. 5 pkt 3 ustawy z 11 września 2019 r., zmienia jący ust. 1 w art. 38 ustawy o statusie sędziów TK, oraz OTK ZU A/202 2 Kp 2/19 poz. 6 5 art. 5 pkt 4 ustawy z 11 września 2019 r., dod ający załącznik nr 4 do ustawy o statusie sę- dziów TK (załącznik nr 4 do ustawy z 11 września 2019 r.) – w zakresie, w jakim dotyczą dzieci własnych, dzie ci małżonka i dzieci przysposobionych Prezesa Trybunału Konstytucyj- nego. Prezydent zakwestionował t akże art. 8 ustawy z 11 wrz eśnia 2019 r. w zakresie, w ja- kim dotyczy dzieci własnych, dzieci małżonka i dzieci przysposobionych osób pełniących funkcje publi czne wymienionych w punkcie 1 - 5 wniosku. Wzorcami kontroli wszystkich zakwestionowanych regulacji P rezy dent uczynił art. 47 i art. 51 ust. 2 w związku z art. 2, art. 31 ust. 3 oraz art. 18 Konstytucji oraz art. 32 ust. 1 w związku z art. 47, art. 51 ust. 2 oraz art. 18 Konstytucji. 1.1. W uzasadnieniu wniosku Prezydent wyjaśnił, że przedstawiona mu do podp isu przez Marszałka Sej mu ustawa z 11 września 2019 r. rozszerzyła zakres oświadczeń o stanie majątkowym składanych przez osoby pełniące funkcje publiczn e o informacje dotyczące sy- tuacji majątkowej osób im najbliższych, tj. małżonka, dzieci własnych, d ziec i małżonka, dzieci przy sposobionych oraz osoby pozostającej we wspólnym pożyciu. Składane oświad- czenia majątkowe, co do zasady, będą jawne, z wyjątkiem m .in. inform acji o danych adreso- wych, miejscu położenia nieruchomości oraz informacji umożliwiającyc h id entyfikację ru- chomości, a także danych osobowych osób najbliższych osoby składającej oświadczenie. Ustawa z 11 września 2019 r. rozszerzyła także zakres podmiotowy osób zobowiąza- nych do składania oświadczeń majątkowych, określony w ustawie o ograniczen iu p rowadze- nia działalności gospodarczej. Prezydent podkreślił, że w pełni popiera cele, jakie w założeniu miała realizować ustawa z 11 września 2019 r.; w s zczególności wyraził wsparcie dla wszelkich inicjatyw związanych z walką z korupcją oraz zapewnieni em j awności życia publiczne go, jednakże, w ocenie Prezydenta, „[p]omimo że projektodawcy przyświecały godne uznania intencje, analiza aspektów konstytucyjnyc h wskazuje, że w niniejszej sprawie doszło do konfliktu kon- stytucyjnie chronionych wartości – prawa oby wateli do uzyskania inf ormacji o działalności organów władzy publicznej oraz osób pełniących funkcje publiczne, wyrażonego w art. 61 ust. 1 Konstytucji, z prawem do ochrony prawnej życia prywatnego, uregulowanym w art. 47 Konstytucji, gwarantowanym w a spek cie ochrony danych osob owych przez art. 51 ust. 2 Konstytucji” (uzasadnienie wniosku, s. 5). Prezydent zwrócił także uwagę na niespójność rozwiązań przyj ętych w ustawie z 11 września 2019 r., dotyczących zakresu przedmiotowego oświadczeń majątkowych sk łada nych przez funkcjonariu szy publicznych, ich odpowiedzial- ności za niezłożenie bądź złożenie nieprawdziwego lub niepełnego oświadczenia majątkowe- go, oraz p oziomu ochrony zawartych w oświadczeniach majątkowych informacji o stanie majątkowym dzieci własnyc h, d zieci małżonka i dzieci przysposobionych, które budzą za- strzeżenia co do ich zgodności z konstytucyjną zasadą równości. 1.2. Przechodząc do szczegółoweg o uzasadnienia zarzutu naruszeni a art. 47 i art. 51 ust. 2 w związku z art. 2, art. 31 ust. 3 oraz art. 18 Konstytucji, Prezyd ent, powoławszy orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego dotyczące prawa do prywatności gwarantowanego w art. 47 Konstytucji, wskaza ł, że informacje zawarte w oświadczeniach majątkowych skła- danych przez funkcjonariuszy publicznych, w c zęści dotyczącej majątk u osobistego i majątku stanowiącego małżeńską wspólność majątkową dzieci własnych oraz dzieci małżonka i dzieci przysposobionych, dostarczają wiedzy o istnieniu więzi między zobowiązanymi do składania oświadczeń majątkowych a czł onka mi rodziny, a także o r odzaju tych relacji – związkach pokrewieństwa czy powinowactwa. Określone w załącznikach do ustawy z 11 września 2019 r. wzory ośw iadczeń o stanie majątkowym wymagają precyzyjnego wska zania charakte- ru tych relacji, podania imieni a i nazwiska tej osoby (w p rzypadku kobiety również jej nazwi- OTK ZU A/202 2 Kp 2/19 poz. 6 6 ska panieńskiego), a także wskazania płci dziecka. Dostarczają ponadto szczegółowych in- formacji o stanie majątkowym oraz działalności zawodowej dzieci własnych, dzieci małżonka oraz dzieci przysp osob ionych osoby zobowiązan ej do złożenia oświadczenia. W ocenie Pre- zydenta, zobowiązanie przez ustawodawcę do ich ujawnienia stanowi ingerencję w prawo do p rywatności, autonomię informacyjną oraz decyzyjną jednostek – zarówno osób zobligowa- nych do składan ia o świadczeń majątkowych, jak również ich dzieci (własnych oraz przyspo- sobionych) i dzieci ich małżonków, a także małżonków tych dzieci – w zakresie, w jaki m oświadczenie o stanie majątkowym dotyczy majątku objętego małżeńską wspólnością mająt- kową dzieci włas nych, dzieci małżonka i dzieci przysposobionych osób zobligowanych do ich złożenia. Prezydent zwrócił uwagę, że możliwość zanonimizowania pewnego zakresu danych (m.in. danych osobowych czy danyc h adresowych) pozostaje bez wpływu na możliwość zi- dentyfik owan ia tych osób i naruszen ia ich prawa do prywatności. Zdaniem Prezydenta, dane podlegające ujawnieniu, m.in. imię i nazwisko funkcjonariusza publicznego or az informacje o istnieniu pokrewieństwa albo powinowactwa, a także wskazanie płci dziecka, będą wys tar- c zające do zidentyfikowa nia tożsamości dziecka funkcjonariusza publicznego lub dziecka jego małżonka. Uzasadniając zarzut naruszenia art. 2 Konstytucji, Prezydent wskazał, że „zakwestio- nowane (...) przepisy nakładają na osoby obowiązane do złożenia ośw iadc zenia, sankcjono- wany ka rnie obowiązek, który może nie być możliwy do spełnienia ze względów niezależ- nych od woli składającego stosowne oświadczenie. Wątp liwe konstytucyjnie jest żądanie po- dania pełnych informacji o stanie majątkowym okre ślonego kręgu o sób, od osoby pełniącej fun kcję publiczną, która nie jest ich dysponentem i ze względów niezależnych od siebie in- formacji takich może nie uzyskać od członków rodziny” (uzasadnienie wniosku, s. 14). W ocenie Prezydenta, obowiązek wynikający z zakwestionowan ych przepisów narusza zasa- d ę zaufania do państwa i stanowionego przez nie prawa, będącą pochodną zasady demokra- tycznego państwa prawnego. Jako wzorzec związk owy Prezydent powoł ał także art. 18 Konstytucji i wskazał, że „[n]ie mniej istotna, w kontekście za sady zaufania do państwa i stanowionego przez nie pra- wa, ze względu na osobisty charakter stosunków rodzinnych, jest ochrona bezpieczeństwa prawnego jednostk i w sferze stosunków rodzinnych. Ochrona relacji rodzinnych ma umoco- wanie konstytucyjne a powinnośc ią u stawodawcy z tym związa ną jest obowiązek ogranicza- nia ingerencji w sferę tych relacji” (uzasadnienie wniosku, s. 14). Zakwestionowane przepisy, w ocenie Prezydenta, nie spełniają także testu proporcjo- nalności określonego w art. 31 ust. 3 Konstytucji. P o pi erwsze, wątpliwe jest o graniczenie prawa do prywatności dzieci funkcjonariuszy publicznych w sferze osobistej i ekonomicznej ze względu na konieczność oc hrony innych wartości konstytucyjnych w demokratycznym państwie wskazanych w art. 31 ust. 3 Konstyt ucji . W świetle orzecznictw a Trybunału osoby z rodziny osoby pełniącej funkcje publiczne nie stają się automatycznie pełniącymi – w ro- zumieniu Konstytucji – funkcje publiczne. Stąd brak uzasadnienia rozszerzenia znaczenia tego pojęcia na dzieci własne, dzi eci małżonka i dzieci przys posobione funkcjonariusza pu- blicznego. Prawo dostępu do informacji publicznej nie stanowi podstawy do ograniczenia ochrony prywatn ości dzieci własnych, dzieci małżonka i dzieci przysposobionych funkcjona- riusza publicznego, a usta nowi one ograniczenia prawa do ochrony życia prywatnego i rodzin- nego, czci i dobrego imienia muszą mieć podstawę w innych normach lub wartościach kon- stytucyjn ych, jednakże ustawodawca tych norm i wartości konstytucyjnych nie wskazał i – zdaniem Prezydenta – nie sposób je określić. Kr ąg podmiotów, o których informacje mają być składane i publikowane na podstawie ustawy z 11 września 2019 r., w zakresie, w jakim obejmuje dzieci własne, dzieci małżonka i dzieci przysposobione osoby obowi ązanej do zło- żenia oświa dcze nia o stanie majątkowym (a w niektórych przypadkach także małżonków tych dzieci), wykracza poza wskazane w art. 61 ust. 1 Konstytucji osoby pełniące funk cje publicz- OTK ZU A/202 2 Kp 2/19 poz. 6 7 ne. Tylko ta ostatnia kategori a osób, ze względu na prawo obywateli do uzyskiwania infor- macj i o działalności organó w władzy publicznej oraz osób pełniących funkcje publiczne, mu- si się liczyć z obowiązkiem ujawnienia przynajmniej niektórych aspek tów swego życia pry- watnego. Nie ma natomiast normy konstytucyjnej, która uzasadniałaby nałożenie po dobn ego ciężaru na dzieci f unkcjonariusza publicznego, dzieci jego małżonka oraz małżonków tych dzieci. W ocenie Prezydenta, kwestionowane przepisy nie spełn iają testu proporcjonalności także w zakresie zapewni enia osiągnięcia zamierzonych przez ustawodawc ę ce lów. Prezydent zwrócił uwagę, że „nie są [one] w stanie wyeliminować ewentualnych podejrzeń kierowanych w stosunku do osób pełniących funkcje publiczne i służyć potwierdzeniu, iż źródła pochodze- nia uzyskanego przez te osoby majątku nie budzą wątpliwośc i (a wręcz mogą takie nieuz a- sadnione podejrzenia i wątpliwości zrodzić), gdyż nie dotyczą one sytuacji osoby pełniącej funkcje publiczne, lecz sytuacji osób trzecich, choćby blisko spokrewnionych z osobą pu- bliczną” (uzasadnienie wniosku, s. 17). Zdaniem Pr ezyd enta, realizacji wskaza nych przez ustawodawcę celów służą jasne, przejrzyste procedury zatrudniania na stanowiskach w orga- nach władzy publicznej oraz pro wadzenia działalności gospodarczej, zasada jawności danych dotyczących przedsiębiorców, a także ust awow e ograniczenia prowadze nia działalności go- spodarczej przez osoby zajmujące kierownicze stanowiska państwowe oraz zasady składania przez te osoby oświadcz eń majątkowych. Spełnienie postawionych celów jest zaś uzależnione od efektywnej kontroli tych oświ adcz eń przez upoważnione do tego podmioty i organy. Wątpliwości Prezydenta budzi także, czy zachowana została proporcja między korzy- ściami wynikającymi z kwe stionowanych przepisów a dolegliwościami związanymi z inge- rencją w prawa jednostki (proporcjonalnoś ć se nsu stricto ). W tym kon tekście Prezydent zwrócił uwagę, że zaskarżone regulacje ingerują w więzi rodzinne, prowadząc do ich osłabie- nia. Konieczność podaw ania przez funkcjonariusza publicznego do powszechnej wiadomości informacji o zdarzeniach z życia d ziec i własnych, przysposobi onych lub dzieci małżonka czy małżonków tych dzieci, nie tylko narusza prawo do prywatności tych osób, lecz może być źródłem konfl iktów rodzinnych, w szczególności gdy członkowie rodziny osoby pełniącej funkcje publiczne doszli d o pe wnych dóbr lub pozycji wyłącznie własnym wysiłkiem. 1.3. W II części uzasadnienia wniosku Prezydent przedstawił argumenty za niezgod- nością zakwestionowa nych w petitum przepisów ustawy z 11 września 2019 r. z art. 32 ust. 1 w związku z art. 47, art. 5 1 us t. 2 oraz art. 18 Konst ytucji. Zdaniem Prezydenta, grupa funkcjonariuszy publicznych, która została zobowiązana do składania oświadczeń o stanie majątkow ym, stanowi krąg przynależących do tej samej klasy podmiotów podobnych, znajdujących się w tej same j sy tuacji prawnej, które powinny być traktowane równo. Cechą istotną, wyró żniającą te podmioty, jest pełnienie funkcji pu- blicznej lub zajmowanie stanowiska publicznego, co – w opinii ustaw odawcy – uzasadnia nałożenie na nich obowiązku składania oświadczeń maj ątkowych, dotyczących majątku od- rębnego oraz objętego małżeńską wspólno ścią majątkową. Ustawą z 11 września 2019 r. ustawodawca zdecydował się jednak wpr owadzić w tej grupie zróżnicowan ie, polegające na zobowiązaniu części funkcjonariuszy publicznych d o sk ładania oświadczeń o stanie mająt- kowym o znacznie szerszym zakresie, ob ejmującym (oprócz majątku własnego funkcjonariu- sza) także sytuację majątkową osób najbliższych, w tym majątek osob isty i objęty małżeńską wspólnością majątkową jego dzieci, dzieci m ałżo nka i dzieci przysposobionych. W konse- kwencji została zróżnicowana także sytuacja prawna dzieci własnych i przysposobionych składających oświadczenia maj ątkowe funkcjonariuszy publiczny ch, dzieci ich małżonków i małżonków tych dzieci. Jedynie w odniesi eniu do niektórych osób z tej grupy będą pozy- skiwane, gromadzone i ujawnian e informacje dotyczące ich sytuacji osobistej, rodzinnej, ma- jątkowej i zawodowej. W tym kontekście doszło do zróżn icowania zarówno w grupie zobli- OTK ZU A/202 2 Kp 2/19 poz. 6 8 gowanych do składania oświadczeń maj ątko wych funkcjonariuszy publicznych, jak i w gru- pie ich dzieci (własnych i przysposobionych), dzieci ich małżonków oraz małżonków tych dzieci – w zakresie m ożliwości realizacji przysługują cego im na gruncie art. 47 Konstytucji prawa do ochrony prywatności ora z statuowanego w art. 51 ust. 2 Konstytucji zakazu pozy- skiwania, gromadzenia i udostępniania innych informacji o obywatelach niż niezbędne w de- mokratyczn ym państwie prawnym. Zróżnicowa nie funkcjonariuszy publicznych dotyczy także ponoszenia przez nich od- p owiedzialności karnej i dyscyplinarnej za niezłożenie oświadczenia o st anie majątkowym albo za złożenie oświadczenia nieprawdziwego lub niepełnego. Prez ydent zarzucił zakwestionowanym przepisom nieuzasadnione zróżnicowanie „zakresu oświadczeń majątkow ych podmiotów objętych ustawą z (…) 11 września 2019 r. względem pozostałyc h funkcjonariuszy publicznych zobowiązanych do składania oświadczeń majątkowych” ( uzasadnienie wniosku, s. 25) ora z niezgodne z zasadą równości zróżnicowa- nie odpowiedzialności karne j i dyscyplinarnej funkcjonariuszy publicznych za niezłożenie oświadczenia o stanie majątkowym dzieci własnych i przysposobionych oraz dzieci małżon- ka, a tak że za złożenie oświadczenia niep rawdziwego lub niepełnego (zob. uzasadnienie wniosku, s. 24 - 25). Pr ezyd ent zwrócił uwagę, że zgodnie z orzecznictwem Trybunału odstępstwa od zasa- dy równości są dopuszczalne, jeżeli zostały odpowiednio uzasadnione argumentami , które muszą mieć charakter rel ewantny (zróżnicowanie sytuacji prawnej podmiotów podobnych musi by ć ra cjonalnie uzasadnione), pozostawać w jakimś związku z innymi wartościam i, za- sadami lub normami konstytucyjnymi, uzasadniającymi odmienne potraktowanie po dmiotów podobnych, oraz mieć cha rakter proporcjonalny. Kwestionowane przepisy nie spełniają po- wyższ ych przesłanek. Po pierwsze, w uzasadnieniu projektu ustawy z 11 września 2019 r. nie wskazano żadnych kryteriów, uzasadniających wprowadzenie zróżnicowania sytuacji prawnej funkcjonariuszy publicznych zobowiązanych do składania oświadczeń majątkowych. Po dru- g ie, wprowadzone zróżnicowanie nie realizuje zakładanego przez ustawodaw cę celu ustawy z 11 września 2019 r. Informacje o majątku dzieci własnych i przysp osobionych funkcjona- riusza publi cznego oraz dzieci małżonka mogą nie zapewnić większej niż dotychcz as t ranspa- rentności życia publicznego, gdyż informacje te nie dotyczą życia publicznego, a ponadto nie zapewnią o legalności i etyczności działań tych funkcj onariuszy w sferze publicznej. P o trze- cie, skoro nie można wskazać interesu, któremu służy zróżnico wani e sytuacji osób obowiąza- nych do składania oświadczeń majątkowych dotycz ących majątku ich dzieci własnych, przy- sposobionych oraz dzieci małżonka, to zróżn icowanie to nie pozostaje w odpo wiedniej pro- porcji do wagi interesów, które zostały naruszone w wyn iku nierównego potraktowania. Uzasadniając niezgodność kwestionowanych przepisów z wzorcami kontroli wskaza- nymi jako pozostające w związku z art. 32 ust. 1 K onstytucji, Prezydent wskazał, ż e „rozwią- zania, które godzą w ich [funkcjonariuszy publicznych oraz ich dzieci własnych, przysposo- bionych i dzieci ich małżonków] konstytucyjn e prawo do prywatności i prawo do równego traktowania, mogą osłabić w konsekwencji łączące członków rodziny więzi, nie tylko uczu- ciowe, ale też majątkowe i gospodarcze, które ustawo dawc a powinien wzmacniać. Może to zagrażać wartości rodziny, znajdującej si ę, na mocy art. 18 Konstytucji, pod szczególną ochroną i opieką Rzeczypospolitej” (uzasadnienie wniosku, s. 28). 1.4. Odnosząc się do zaskarżonego art. 8 ustawy z 11 września 2019 r., który zobo- wiązuje adresatów obowiązków nakładanych tą ustawą do złoże nia w terminie 60 dni od dnia jej wejścia w życie oświadczeń o stanie majątkowym zg odnie z przepisami ustaw zmienia- nych zakwestionowaną ustawą, Prezydent argumentował, że „waga i rod zaj podnoszonych zarzutów prawnokonstytucyjnych czyni zbędną dodatkową anal izę regulacji prawnych zawar- tych w art. 8 [ustawy z 11 września 2019 r.] w świetle wzorców kontroli konstytucyjnoś ci OTK ZU A/202 2 Kp 2/19 poz. 6 9 odnoszonych do przepisów dostosowujących oraz powtarzanie argume ntac ji już przedstawio- nej w uzasadnieniu wniosku” (uzasadnienie wniosku, s. 22 oraz s. 28). 2. W piśmie z 18 listopada 2021 r. stanowisko w imieniu Sejmu zaj ęła jego Marszałek, wnosząc o s twierdzenie, że: 1) art. 1 pkt 1, art. 1 pkt 2, art. 2 pkt 3 lit. b, art . 2 pkt 3 lit. e, art. 2 pkt 3 lit. h, art. 2 pkt 3 lit. 1, art. 2 pkt 3 lit. j, art. 2 pkt 4, art. 2 pkt 5, art. 2 pkt 6 ustawy z 11 września 2019 r. w zakresie, w jakim dotyczą dziec i własnych, dzieci małżonka i dzieci przysposobionych osoby obowiąza nej do złożenia oświadczenia o stanie majątkowym, są zgodne z art. 47 i art. 51 ust. 2 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji oraz są zgodne z art. 32 ust. 1 w związku z art. 47 i art. 51 ust. 2 Konstytucji; 2) art. 3 pkt 1, art. 3 pkt 2 ustawy z 11 wrześn ia 2 019 r., w zakresie dotyczącym dzieci własnych, dzieci małżonka i dzieci przy- sposobionych posła do Parlamentu Europejskiego wybranego w Rzeczypospolitej P olskiej, są zgodne z art. 47 i art. 51 ust. 2 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji oraz są zgodne z a rt. 32 ust. 1 w związku z art. 47 i art. 51 ust. 2 Konstytucji; 3) art. 4 ustawy z 11 września 2019 r. w zakresie, w jakim dotyczy dzieci własnych, dziec i małżonka i dzieci przysposobi onych osoby obowiązanej do złożenia oświadczenia o stanie majątkowym na podstawie art. 10 ust. 1a ustawy o ograniczeniu prowadzenia działalności gospodarczej oraz w zakresie, w ja- kim dotyczy dzieci własnych, dzieci małżonka i dzieci przysposobionych Prezes a Trybunału Konstytucyjnego, jest zgodny z art. 47 i art. 51 ust. 2 w zw iązku z art. 31 ust. 3 Konstytucji oraz jest zgodny z art. 32 ust. 1 w związku z art. 47 i art. 51 ust. 2 Konstytucji; 4) art. 5 pkt 1 lit. a, art. 5 pkt 1 lit. e, art. 5 pkt 1 lit. g, art. 5 pkt 1 lit. b - d, art. 5 pkt 2, art. 5 pkt 3, art. 5 pkt 4 z 1 1 wr ześnia 2019 r. w zakresie, w jakim dotyczą dzieci własnych, dzieci małżonka i dzieci przysposobionych Prezesa Trybunału Konstytucyjnego, są zgodne z art. 47 i art. 51 ust. 2 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji oraz są zgodne z art. 32 ust. 1 w związ ku z art. 47 i art. 51 ust. 2 Konstytucji; 5) art. 8 ustawy z 11 września 2019 r. w zakresie, w jakim dotyczy dzieci własnych, dzieci małżonka i dzieci przys posobionych osób pełniących fun kcje pu- bliczne wymienionych w punktach 1 - 4, jest zgodny z art. 47 i art. 51 ust. 2 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji oraz jest zgodny z art. 32 ust. 1 w związku z art. 47 i art. 51 ust. 2 Kon- stytucji, oraz o umorzenie po stępowania w zakresie kontroli zgodności zakwestionowanych przepisów z art. 2 i art. 18 Konstytucji z p owodu niedopuszczalności wydania wyroku. W ocenie Sejmu, Prezydent nie u zasadnił naruszenia tych wzorców kontroli. 2.1. Uzasadniając zgodność zakwestion owanych przepisów z art. 47 i a rt. 51 ust. 2 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji, Sejm wskazał, że p rawo do prywatności i autonomia informacyjna nie mają charakteru absolutnego. Zakwestionowane przepisy zostały uchwalone w celu zapewnienia większej tran sparentności życia publicznego i mają służyć walce z korup- cją, która jest „złożonym problemem, stan owią cym zagrożenie dla rozwoju społecznego, go- spodarczego oraz rządów prawa” (uzasadnienie stanowiska, s. 31). W ocenie Sejmu, za po- mocą zaskarżonych rozwiąz ań możliwe jest osiągnięcie zak ładanych przez ustawodawcę celów. Sejm zwrócił także uwagę, że zask arżo na ustawa wprowadza wyłączenia w zakresie jawności oświadczeń majątkowych, co wypełnia wymogi zasady proporcjonalności. Podkreślił, że ustawodawca ma dal eko idącą swobodę wprowadzania ograniczeń w służbie publicznej. Powołując się na orzecznictwo Trybu nału , wskazał, że obywatel, obej- mując funkcję publiczną, niejako godzi się n a utratę pewnych praw i musi liczyć się z pew- nymi ograniczeniami w celu zapobieże nia angażowania się w sytuacje budzące wątpliwości co do jego osobistej bezstronności. Kwestionowan e pr zepisy „mają na celu wzmocnienie transparentności sprawowania funkcji publicznych na wysokich stanowiskach kierowniczych poprzez wprowadzenie rozwiązań u możliwiających rzeczywistą wery fikację źródeł dochodów osób pozostających w najbliższej relacji z o soba mi pełniącymi funkcje publi czne. Dotyczy to OTK ZU A/202 2 Kp 2/19 poz. 6 10 nie tylko małżonków funkcjonariuszy, ale także ich dzieci. Pozostawanie w tej relacji powo- duje, że dobra naby wane przez jednego z małżonków, zobowiązanego do składania oświad- czenia majątkowego, piastującego w ażne stanowisko państwowe i uzyskiwane przez niego korzyści mogą stanowić w części o sytuacji materialnej zarówno małżonków, jak i ich dzieci. Korzyści te mo gą być przeznaczone do wspólneg o korzystania” (uzasadnienie stanowiska, s. 32 - 33). Z tych względów, w o cenie Sejmu, kwestio nowane przepisy w zakresie, w jakim dotyczą dzieci własnych, dzieci małżonka i dzieci przysposobionych osoby obowiązanej do złożenia oświadczenia o stanie majątkowy m, są zgodne z art. 47 i art. 51 ust. 2 w związku z art. 31 ust. 3 K onst ytucji. 2.2. Odnosząc się do zarzutów naruszenia zasady równości, Sejm, powoławszy się na orzecznictwo Trybunału, podkreślił, że zasada ta dopuszcza odm ienne traktowanie podmio- tów róż niących się, o ile zróżnicowanie spełnia przesłanki proporcjonalnośc i. W ocenie Sej- mu, istnieją różnice, które pozwalają na odmienne traktowanie posłów, senatorów i posłów do Parlamentu Europejskiego od Prezesa Trybunału Kons tytucyjnego oraz funkcjonariusz y pu- blicznych, o których mowa w ustawie o ograniczeniu prowadzenia d ział alności gospodarczej, w zakresie ponoszonej przez nich odpowiedzialności karnej. Każda z wymienionych grup uregulowana jest odrębną ustawą, określającą z akres ich uprawnień, zadań oraz zakres odpo- wiedzialności. To, zdaniem Sejmu, prowadzi do wniosku, ż e po dmioty różniąc e się mogą być traktowane w sposób odmienny w zakresie zadań i obowiązków. „[S]koro dopuszczalne po- zostaje zróżnicowanie w sytuacji «dzierż ycieli różnych f unkcji publiczn ych» to konsekwent- nie dopuszczalne jest także określenie w różny spo sób obowiązków dotyczących oświadczeń o stanie majątkowym w zakresie, w jaki m te dotyczą dzieci własnych, dzieci małżonka i dzie- ci przysposobionych osoby obo wiązanej do złożenia oświadczen ia” (uzasadnienie stanowi- ska, s. 40 - 41). 3. W piśmie z 22 listopada 202 1 r. stanowisko w sprawie zają ł Prokurator Generalny (dalej: Prokurator). Prokurator wniósł o stwierdzenie, że: przepisy wskazane przez Prezydenta w punk tach 1 - 5 petitum wniosku w zakr esie, w jakim dotyczą „pełnoletnich dzieci własnych, pełnoletnich dz ieci małżonka i pełnoletnich dzieci przysposobionych osób obowiązanych ty- mi przepisami do złożenia oświadczenia o stanie majątkowym, a także w zakresie, w ja kim (…) dotyczą małoletnich ora z pełnoletnich, lecz ubezwłasnowolnionych dzieci wymienio- nych osób, jeże li dzieci te pozostają pod wyłączną opieką prawną osób innych niż osoba ob- owiązana do złożenia oświadczenia o stanie majątkowym lub jej małżonek, są niez godne z wywodzoną z art. 2 Kons tytucji (…) zasadą ochrony zaufania obywateli do państwa i sta- nowion ego przez nie prawa”; art. 8 ustawy z 11 września 2019 r. „ w zakresie, w jakim doty- czy pełnoletnich dzieci własnych, pełnoletnich dzieci małżonka i pełnoletn ich dzieci przyspo- sobionych osó b obowiązanych do złożenia oświadczenia o stanie majątkowym, które z osta ły wymienione w ust. 1 - 5 tego przepisu, a także w zakresie, w jakim doty czy małoletnich oraz pełnoletnich, lecz ubezwłasnowolnionych dzieci wymienionych osób, jeżeli dzieci te pozosta- j ą pod wyłączną opieką prawną osób innych niż osoba obowiązana do zło żeni a oświadczenia o stanie majątkowym lub jej małżonek, jest niezgodny z wy wodzoną z art. 2 Konstytucji (…) zasadą ochrony zaufania obywateli do państwa i s tanowionego przez nie prawa”; z akwestio- nowane przepisy ustawy z 11 września 2019 r. w zakresie, w j akim dotyczą „małoletnich dzieci własnych, małoletnich dzieci małżonka i mał oletnich dzieci przysposobionych osób obowiązanych tymi przepisami do złożenia oś wiadczenia o stanie majątkowym, oraz w zakre- sie, w jakim przepisy te dotyczą dzieci pełnoletnich, l ecz ubezwłasnowolnionych, wymienio- nych osób, jeżeli dzieci te pozostają pod opieką prawną osób obowiązanych do złożenia oświadczenia o stanie majątkowym lub ich małżonków, są zgodne z art. 47 i art. 51 ust. 2 OTK ZU A/202 2 Kp 2/19 poz. 6 11 w związku z art. 2, art. 31 ust. 3 i art. 18 Ko nsty tucji”. Prokurator wniósł także o stwierdze- nie, że zakwestionowane przep isy ustawy z 11 września 2019 r. w zakresie, w jakim dotyczą pełnoletnich dzieci własnych, pełnoletnich dzieci m ałżonka i pełnoletnich dzieci przysposo- bionych osób obowiązanych tym i pr zepisami do złożenia oświadczenia o stanie majątkowym, a także w zakresi e, w jakim dotyczą małoletnich oraz pełnoletnich, lecz ubezwłasnowolnio- nych dziec i wymienionych osób, jeżeli dzi eci te pozostają pod wyłączną opieką prawną osób innych niż osoba ob owią zana do złożenia oświadczenia o stanie majątkowym lub jej małżo- nek, nie są nierozerwalnie związane z całą ustawą. Ponadto Prokurator wniósł o umorzenie p ostępowania: ze względu na nied opuszczalność wydania orzeczenia – w odniesieniu do ba- dania zaskarżo nych przepisów ustawy z 11 września 2019 r. z art. 32 ust. 1 Konstytucji ora z ze względu na zbędność wydania orzeczenia – w odniesieniu do badania zgodności zakwe- stionowanych przepisów ust awy z 11 września 2019 r. w zakresie, w jakim dotyczą pełnolet- nich d ziec i własnych, pełnoletnich dzieci małżonka i pełnoletnich dzieci przysposo bionych osób obowiązanych tymi przepisami do złożenia oświadczenia o stanie mająt kowym, a także w zakresie, w ja kim dotyczą małoletnich oraz pełnoletnich, lecz ubezwłasnowolnionych dzi e- ci wymienionych osób, jeżeli dzieci te pozostają pod wyłączną opieką pr awną osób innych niż osoba obowiązana do złożenia oświadczenia o stanie majątkowy m lub jej małżonek, z art. 47 i art. 51 ust. 2, art. 31 ust. 3 i art. 18 Konstytucji. 3.1. W oceni e Pr okuratora, zakwestionowane przepisy budzą istotne zastrzeżenia kon- stytucyjne, ocenione przez pryzmat zasady ochrony zaufania obywateli do państwa i stano- wionego przez nie prawa, wywodz onej z art. 2 Konstytucji. Brak jest bowiem prawnych in- strumentów, k tóre umożliwiłyby wyegzekwowanie przez osoby zobowiązane do złożenia oświadczenia o stanie majątkowym informacji o majątku od ich pełnoletnich dzieci (wła- sny ch, małżonka i przysposobionych , a także o majątku małżonków tych dzieci), przy jedno- czesnym wprowa dzen iu obowiązku podawania pełnych i rzetelnych danych o tymże stanie majątk owym, a w stosunku do większości osób obowiązanych do składania takich oświad- czeń majątkowych – dodatkowo wp rowa dzeniu sankcji za niezłożenie owych informacji lub podanie w oświadc zeni u informacji niepełnych lub nieprawdziwych. Ponadto nie istnieją in- strumenty prawne do wyegzekwowania przez osoby obowiązane do złożenia oświadczenia o s tanie majątkowym informacji o m ajątku ich dzieci małoletnich lub dzieci pełnoletnich, ale ubezwłasn owol nionych, jeżeli dzieci te pozostają pod wyłączną opieką prawną osób inny ch niż osoba obowiązana do złożenia oświadczenia o stanie majątkowym lub jej małż onek. W świetle orzecznictwa Tr ybunału, ustawodawca nie może tworzyć konstrukcji nor- matywnych, któr e są niewykonalne, stanowią złudzenie prawa i w konsekwencji dają jedynie po zór ochrony interesów jednostki (w tym wypadku ochrony interesu publicznego – nie może on być efektywnie chronio ny regulacjami niewykonalnymi, których niewykonanie zagrożone jest p ańst wową sankcją). Z tego względu zakwestionowane przepisy naruszają, w oce nie Pro- kuratora, zasadę ochrony zaufania obywateli do państwa i stanowionego prze z nie prawa. W tym świetle zbęd na jest, zdaniem Prokuratora, ocena tych przepisów przez pryzmat art . 47 , art. 51 ust. 2, art. 31 ust. 3 i art. 18 Konstytucji. Postępowanie w tym zakresie podlega umorzeniu na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 201 9 r. poz. 2393). 3.2. Ocena niezgodności zakwestionowanych przepisów z art. 2 Konstytucji nie może być jednak, w opinii Prokuratora, odniesiona do małoletni ch dzieci własnych, małoletnich dzieci małżonka i małoletnich dzieci przysposobionych osoby obowiąz anej do złożenia oświadczenia majątkowego oraz pełnoletnich, lecz ubezwłasnowolnionych dzieci, jeżeli oso- ba obowiązana do złożenia oświadczenia majątkowego l ub jej małżonek sprawują nad takimi dziećmi opiekę prawną. Osoby zobowiązane do złożenia oświadczen ia m ajątkowego mają OTK ZU A/202 2 Kp 2/19 poz. 6 12 dostęp do informacji o majątku tych dzieci, a ujawnienie tych informacji służyć będzie po- twierdzeniu, że źródła pochodzenia majątku osób pełniących funkcje publiczne nie budzą wątpliwości, a także zapobiegać ewentualnym próbom ukrywania maj ątku. W odniesieniu do tych podmiotów zakwestionowane przepisy są zatem zgodne z art. 47 i art. 51 ust. 2 w związku z art. 2, art. 31 ust. 3 i art. 18 K onstytucji. 3.3. W odniesieniu do zarzutu naruszenia art. 32 ust. 1 Konstytucji Prokurator wniósł o um orzenie postępowania ze względu na nie dopuszczalność wydania wyroku, gdyż, jego zdaniem, Prezydent nie przedstawił wystarczających dowodów na poparcie za rzutu narusze- nia zasady równości. II Na rozprawie 25 listopada 2021 r. uczestnicy postępowania p odtr zymali stanowiska zajęte w pismach proc esowych. III Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje: 1. Przedmiot ustawy z 11 września 2019 r. Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej (dalej: Prezydent), na podstawie art. 122 ust. 3 Konstytucji, wystąpił do Try bunału Konstytucyjnego o zbada nie zgod ności z Konstytucją niektórych przepisów ustawy z dnia 11 września 2019 r. o zmianie ustawy o wykonywaniu mandatu p osła i senatora oraz niektórych innych ustaw (dalej: ustawa z 11 września 2019 r.). Ustawa z 11 wrz eśni a 2019 r. wprowadza zmiany w następujących aktach prawnych: w ustawie z dnia 9 maja 1996 r. o wykonywaniu mandatu posła i senatora (Dz. U. z 2018 r. poz. 1799; dalej: ustawa o wykonywaniu mandatu posła i senatora); w ustawie z dnia 21 si erpnia 1997 r. o og raniczeniu prowadzenia działalności gospodarczej przez osoby pełnią- ce funkcje publiczne (Dz. U. z 2017 r. poz. 1393, ze zm., obecnie: Dz. U. z 2019 r. po z. 2399; dalej: ustawa o ograniczeniu prowadzenia działalności gospodarczej); w usta wie z dnia 30 l ipca 2004 r. o uposażeniu posłów do Parlamentu Europejskiego wybranych w Rzeczypo- spolitej Polskiej (Dz. U. Nr 187, poz. 1925, ze zm.; dalej: ustawa o uposaże niu europosłów); w ustawie z dnia 9 czerwca 2006 r. o Centralnym Biurze Antykorupcyj nym (Dz. U. z 2 018 r. poz. 2104, ze zm., obecnie Dz. U. z 2021 r. poz. 1671; dalej: ustawa o CBA) oraz w ustawie z dnia 30 listopada 2016 r. o statusie sędziów Trybunału Ko nstytucyjnego (Dz. U. z 2018 r. poz. 1422; dalej: ustawa o statusie sędziów TK). Pod stawowym przedm iote m ustawy z 11 września 2019 r. jest rozszerzenie zakresu oświadczeń majątkowych składanych przez posłów, senatorów, posłów do Parlamentu Euro- pejskiego, P rezesa Rady Ministrów, ministrów, Prezesa Naczelnego Sądu Administracyjnego, Pierwsz ego Prezesa Sąd u Na jwyższego, Prezesa Trybunału Konstytucyjnego, Prezesa Naj- wyższej Izby Kontroli, a także innych osób zajmujących kierownicze stanowiska państwowe oraz osó b piastujących niektóre inne istotne dla funkcjonowania państwa funkcje publiczne o informacje doty cząc e sytuacji majątkow ej osób najbliższych składającym oświadczenia. W obowiązującym stanie prawnym osoby pełniące funkcje publiczne są zobowiązane do skład ania oświadczeń majątkowych dotyczących ich majątku osobistego oraz majątku objęte- go małżeńską wspó lnoś cią majątkową. Usta wa z 11 września 2019 r. wprowadza obowiązek składania oświadczeń majątkowych dotyczących także majątku osobistego małżonka oraz mająt ku osobistego i objętego małżeńską wspólnością majątkową: dzieci własnych, dzieci ma łżonka i dzieci prz ysposobionych, a ta kże osoby pozostającej we wspólnym pożyciu OTK ZU A/202 2 Kp 2/19 poz. 6 13 z funkcjonariuszem publicznym. Obowiązani do złożenia oświadczenia o stanie majątkowym osób im najbliższych będą: posłowie i senatorowie – na podstawie ustawy o wykonywaniu ma ndatu posła i s enat ora; posłowie do Pa rlamentu Europejskiego – na podstawie ustawy o uposażeniu europosłów; Prezes Trybunału Konstytucyjnego – na podstawie ustawy o statu- si e sędziów TK; Marszałek Sejmu, Marszałek Senatu, Prezes Rady Ministrów, wicemarszałe k Sejmu, wicema rsza łek Senatu, Prezes Najwyższej Izby Kontroli, wiceprezes Rady Ministrów, minister, Prezes Naczelnego Sądu Administracyjnego, Pierwszy Prezes Sądu Najwyższ ego, Prezes Narodowego Banku Polskiego, Przewodniczący Komisji Nadzoru Finansowego, se- kretarz stanu , po dsekretarz stanu, kierownik urzędu centralnego, wojewoda, Prezes Zarządu Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych, Prezes Zarządu Narodo wego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej, Prezes Narodowego Funduszu Zdr o- wia, Prezes Ag encj i Oceny Technologii Medycznych i Taryfikacji, Prezes Agencji Badań Medycznych, Dyrektor Generalny Krajowego Ośrodka Wsparcia Rolnictwa, Prezes Agencji Mi enia Wojskowego, Prezes Polskiej Agencji Rozwoju Przedsiębiorczości oraz Prezes Agen- cji Restruktury zacj i i Modernizacji Rolnictwa – na podstawie ustawy o ograniczeniu prowa- dzenia działalności gospodarczej. Ustawa z 11 września 2019 r. zakłada, że składane oświadczenia majątkowe, co do za- sady, będą jawne. Nie będą podlegać ujawnieniu jedyn ie informacje o dan ych adresowych, o miejscu położenia nieruchomości oraz informacje umożliwiające identyfikację ruchomości, a także dane osobowe małżonka osoby składającej oświadczenie, jej dzieci własnych, dzieci małżonka i dzieci przysposobionych oraz d ane osobowe oso by p ozostającej we wspólnym pożyciu z osobą składającą oświadczenie. Ustawa z 11 września 2019 r. przyjmuje, że, co do zasady, wszystkie oświadczenia majątko we będą przedmiotem analizy właściwych naczelników urzędu skarbowego, a także, że ko ntroli rzetelno ści i prawdziwości oświ adczeń dokonywać będzie Centralne Biuro Anty- korupcyjne (dalej: CBA) – również w stosunku do oświadczeń składanych na podstawie ustawy o ograniczeniu prowadzenia działalności gospodarczej oraz oświadczeń składanych prze z europosłów. U staw a z 11 września 2019 r. rozszerza ponadto krąg podmiotów objętych regulacjami zawartymi w ustawie o ograniczeniu prowadzenia działalności gospodarczej o Prezesa Zarzą- du Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych i jego zas tępców, Prezesa Zar ządu Narodowego Fun duszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej i jego zastępców, Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia i jego zastępców, Prezesa Agencji O ceny Technolo- gii Medycznych i Taryfikacji i jego zastępców oraz Prezesa Agencji Bada ń Medycznych i jego zastępców. 2. Przedmiot kontroli w postępowaniu przed Trybunałem Konstytucyjnym. We wniosku do Trybunału Prezydent zakwestionował – generalnie rzecz uj mując – przepisy ustawy z 11 września 2019 r. rozszerzające obowiązek składania oświ adczeń mająt- kow ych przez osoby pełniąc e funkcje publiczne o oświadczenia dotyczące sytuacji majątko- wej osób im najbliższych, jednak wyłącznie w zakresie, w jakim odnoszą si ę do majątku oso- bistego i objętego małżeńską wspólnością majątkową dzieci własnych, dzieci małżonka i d zieci przysposobion ych funkcjonariusza publicznego. Poza zakresem zaskarżenia pozostał natomiast obowiązek składania oświadczeń majątkowych dotyczących m ajątku osobistego małżonka osoby pełniącej funkcję publiczną oraz osoby pozostającej z nią we wspól nym po- życiu. Trybunał K onstytucyjny jest związany tak wskazanym zakresem zaskarżenia (art. 67 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postę powania przed Trybunałem Konstytucyjnym, Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej: uotpTK). Prezydent w sz eści u punktach petitum wniosku zakwestionował 22 przepisy ustawy z 11 września 2019 r. wraz z załącznikami do niej. Jako wzorce kontroli – wspólne dla OTK ZU A/202 2 Kp 2/19 poz. 6 14 wszyst kich zaskarżonych regulacji – wskazał dwie grupy przepisów: art. 47 i art. 51 ust. 2 w związku z ar t. 2 , art. 31 ust. 3 i art. 18 Konstytucji oraz art. 32 ust. 1 w związku z art. 47, art. 51 ust. 2 i art. 18 Konstytucji. Prezydent zakwestionował art. 1 pkt 1 ustawy z 11 września 2019 r., kt óry zmienia art. 35 ustawy o wykonywaniu mandatu posła i senator a, w zakresie, w jakim dotyczy dzieci własnych, dzieci małżonka i dzieci przysposobionych posła i senatora. Zakwestionowany przepis rozszerza w art. 35 ust. 1 ustawy o wykonywaniu mandatu posła i senatora zakres oświadczeń ma jątkowych składa nych przez posł ów i senatorów o oświadczenia o majątku osobistym i objętym małżeńską wspólnością majątkową dzieci własnych, dzieci małżonka i dzieci przysposobionych oraz m odyfikuje kolejne ustępy w art. 35 ustawy o wykonywaniu mandatu posła i senatora, do stosowując ich treś ć do nowego obowiązku. Zaskarżył także „art. 1 pkt 2 [ustawy z 11 września 2019 r.], zmieniając[y] załącznik do ustawy [o wykony- waniu mandatu posła i sen atora] (załącznik nr 1 do ustawy z dnia 11 września 2019 r.) w za- kresie, w jakim prz episy te dotycz ą dz ieci własnych, dzie ci małżonka i dzieci przysposobio- nych posła albo senatora” (pkt 1 lit. b petitum wniosku). Art. 1 pkt 2 ustawy z 11 września 2019 r. s tanowi, że „załącznik do ustawy otrzymuje brzmienie określone w załączniku nr 1 do n iniejszej ustaw y”. Jako przepis odsyłający do załącznika nie zawiera treści normatywnej kwestionowanej przez Prezydenta. Kierując się zasadą falsa demonstratio non nocet , T rybu- nał uznał, że ze sformułowania petitum wniosku wynika, że przedmiotem kontroli P rezydent chciał ucz ynić załącznik nr 1 do ustawy z 11 września 2019 r. Przedmiotem kontroli Prezydent uczynił także art. 2 pkt 3 lit. b, e, h oraz i ustawy z 11 września 2 019 r., dodający w art. 10 ustawy o ograniczeniu prowadzenia działalności gospodarczej ust. 1a, 3c, 3d, 6a, 6b oraz 8a - 8c, i art. 2 pkt 3 lit. c, d, f oraz j ustawy z 11 września 2019 r., zmieniający w art. 10 ustawy o ograniczeniu prowadzenia działalności gospodarczej ust. 3, 3a, 4, 5 oraz 9. Ponadto zakwestionował art. 2 pkt 4 ustawy z 11 września 201 9 r. , zmieniający art. 13 ustawy o ograniczeniu prowadzenia działalności gospodarczej, art. 2 pkt 5 ustawy z 11 września 2019 r., zmieniający a rt. 14 ustawy o ograniczeniu prowa- dzenia działalno ści gospodarczej, oraz art. 2 pkt 6 ustawy z 11 września 2019 r ., d odający załącznik do ustawy o ograniczeniu prowadzenia działalności gospodarczej (załącznik nr 2 do ustawy z 11 września 2019 r.) – w zakresie, w jakim d otyczą dzieci własnych, dzieci małżo n- ka i dzieci przysposobionych osoby obowiązanej do złożenia ośw iadc zenia o stanie majątko- wym. W odniesieniu do art. 2 pkt 6 ustawy z 1 1 września 2019 r., dodającego załącznik do ustawy o ograniczeniu prowadzenia działaln ości gospodarczej, Trybunał, kierują c się zasadą falsa demonstratio non nocet , przyjmuje, że przedm iote m kontroli jest załącznik nr 2 do ustawy z 11 września 2019 r. Zakwestionowane we wniosku przepisy rozszerzają zakres oświadczeń majątkowych składanych p rzez osoby zajmujące kierownicze sta nowiska pań- stwowe i osoby piastujące niektóre inne istotne dla funk cjonowania państwa funkcje publicz- ne tak, aby obejmowały one oprócz informacji o majątku osobistym i majątku objętym mał- żeńską wspólnością majątkową, rów nież informacje o majątku osobistym i objętym małżeń- ską wspólnością majątkową dzieci własnych, dzie ci m ałżonka i dzieci przysposobionych osoby obowiązanej do złożenia ośw iadczenia (art. 2 pkt 3 lit. b ustawy z 11 września 2019 r., dodający w art. 10 ustawy o ograniczeniu prowadzenia działaln ości gospodarczej ust. 1a). Pozostałe zakwestionowane przepisy wpro wadzają zmiany w ustawie o ograniczeniu pro - wadzenia działalności go spodarczej, będące pochodną nowego obowiązku, określonego w art. 10 ust. 1a tej ustawy . Prezydent sformułował zarzuty nie zgodności z Konstytucją także względem art. 3 pkt 1 ustawy z 11 wrze śnia 2019 r., zmieniającego art. 3a ustawy o uposażeniu europosłów, oraz względem art. 3 pkt 2 ustawy z 11 września 2019 r., zmieniającego załącznik do u stawy o uposażeniu europosłó w (załą cznik nr 3 do ustawy z 11 września 2019 r.) – w zakresie doty- czą cym dzieci własnych, dzieci małżonka i dzieci przysposobionych posła wyb ranego do Par- OTK ZU A/202 2 Kp 2/19 poz. 6 15 lamentu Europejskiego. Art. 3 pkt 2 ustawy z 11 września 2019 r., jako p rzepis odsyłający do zał ącznika do ustawy, nie może być przedmiotem kontroli w postępowaniu przed T rybu na- łem. Właściwym przedmiotem kontroli jest załącznik nr 3 do ustawy z 11 września 2019 r. Zakwestionowany został również art. 4 ustawy z 11 września 2019 r., dodający w art. 2 w ust. 1 ust awy o CBA pkt 5a: a) w zakresie, w jakim dotyczy dzieci własnyc h, d zieci małżonka i dzieci przysposo- bionych osoby ob owiązanej do złożenia oświadczenia o stanie majątkowym na podstawie art. 10 ust. 1a ustawy o ograniczeni u prowadzenia działalności gospodar czej, oraz b) w zakresie, w jakim dotyczy dzieci własnych, dzi eci małżonka i dzieci przysposo- bionych Prezesa Trybunału Ko nstytucyjnego. Jest to przepis kompetencyjny, wprowadzający nowe zadanie w katalogu zadań CBA, po legające na kontroli oświadczeń maj ątkowych dzieci własnych, dzieci małżonka i dzieci przysposobion ych osób wymienionych w tym przepisie. Prezydent uczynił przedmiotem kontroli ponadto art. 5 pkt 1 lit. a, e oraz g ustawy z 11 września 2019 r., dodający w art. 14 ustawy o statusie sędziów T K ust. 2a, 6a, 6b, 7a i 7b, oraz art. 5 pkt 1 lit. b - d ustawy z 11 w rześnia 2019 r., zmieniający w art. 14 ustawy o statusie sędziów TK ust. 3 - 6, a także art. 5 pkt 2 ustawy z 11 września 2019 r., dodający ust. 3 w art. 1 5 ustawy o statusie sędziów TK, art . 5 pkt 3 ustawy z 11 września 2019 r., zmieniający ust. 1 w art . 38 ustawy o statusie sędziów TK, oraz art. 5 pkt 4 ustawy z 11 wrze- śnia 2019 r., dodający załącznik nr 4 do ustawy o statusie sędziów TK (załącznik nr 4 do ustawy z 11 września 2019 r.) – w zakresie, w jakim dotyczą dzieci własnych, dzieci małżon- ka i dzi eci przysposobionych Prezesa Trybunału Konstytucyjnego. W odniesieniu do art. 5 pkt 4 ustawy z 11 września 2019 r., właściwym przedmiotem kontroli nie jest t en przepis, lecz załącznik nr 4 do tej ustawy, do którego wskazany we wniosku Prezydenta przepis od syła . Istota zakwestionowanych zmian polega na rozszerzeniu obowiązku złożenia przez Prezesa TK oświadczenia majątkowego dotyczącego jego dzieci własnych, dz ieci małżonka i dzieci przysposobio nych. Prezydent zakwestionował także art. 8 ustawy z 11 września 201 9 r. „w zakresie, w jakim przepis ten dotyczy dzieci własnych, dzieci małżonka i dzieci przysposobionych osób pełniących funkcje publiczne wymienionych w punkcie 1 - 5 [wniosku]”. Art. 8 ust awy z 11 września 2019 r. jest przepisem przejściowym, na podsta wie którego podmioty zobowią- zane do złożenia oświadczeń majątkowych doty czących majątku dzieci własnych, dzieci mał- żonka i dzieci przysposobionych, mają uczy nić to w terminie 60 dni od dnia we jścia w życie ustawy z 11 września 2019 r. Sformułowanie w punkc ie 6 petitum wniosku odsyła do „osób pełniących funkcje publiczne, o których mowa w punkcie 1 - 5 wniosku”. Trybunał zauważa, że w punkcie 4 petitum wniosku za skarżony jest przepis, który wprowa dza nowe zadanie w katalogu zadań CBA, polegające na kontroli pr awid łowości i prawdziwości oświadczeń majątkowych składanych przez funkc jonariuszy publicznych na podstawie ustawy o ograni- czeniu prowadzenia działalności go spodarczej oraz przez Prezesa Trybu nału Konstytucyjne- go. Art. 8 ustawy z 11 września 2019 r. w kole jnyc h pięciu ustępach wymienia zaś podmioty zobowiązane do złożenia oświadczeń majątkowych w brzmieniu nadanym tą ustawą. Adresa- tem tego przepisu nie jest CBA, zatem, w ocenie Trybunału, odesł anie w punkcie 6 petitum wniosku także do punktu 4 petitum jest za szerokie. Punkt ten powinien od syłać do „osób pełniących funkcje publiczne, o których mowa w pkt 1 - 3 i 5 wniosku”. 3. Ratio legis ustawy z 11 września 2019 r. i przebieg prac legislacyjnych. 3.1. Ustawa z 11 września 2019 r. została uchwalona w o parciu o przedłożenie rządo- we, zawarte w druku sejmowym nr 3795/VIII kadencja. Jako cel wprowadzanych zmian pro- jektodawcy wskazali zapewnienie większej transparentności życia publi cznego, czemu służyć OTK ZU A/202 2 Kp 2/19 poz. 6 16 miałoby rozszerzenie zakresu oświadczeń majątkowych skł adanyc h przez funkcjonariuszy publicznyc h. Propozycja, aby oświadczenia o stanie majątkowym obejmowały także informa- cje o stanie majątkowym osób im najbliższych, podyktowana była „ potrzebą eliminacji ewen- tualnych, nieuzasadnionych podejrzeń kierowanych w s tosunk u do osób pełniących funkcje publi czne i służyć ma potwierdzeniu – również w wyniku badania oświadczeń o stanie mająt- kowym przez naczelników urzędów skarbowych – iż źródła po chodzenia uzyskanego majątku nie budzą wątpliwości” (uzasadnienie projektu u stawy z 11 września 2019 r., druk sejmow y 3795/VIII kadencja, s. 1). Nowe regulacje miałyby zatem przyczynić się, zdaniem projekto- dawców, do zwiększenia poziomu zaufania społeczeńs twa do osób piastujących funkcje pu- bliczne oraz zapewnić większą spójność fu nkcjon ujących obecnie regulacji w obszar ze oświadczeń majątkowych. Projektodawcy nie odnieśli się w uzasadnieniu projektu, w tym w części poświęconej ocenie skutków regulacji, do k westii konstytucyjnych, w szczególności ewentualnej kolizji praw i wolności konsty tucyjnych wskutek wejścia w życie projektowa- nych przepisów. Zrezygnowano także z przeprowadzenia konsultacji publicznych, opiniowa- nia i uzgodnień, co uzasadniono pilną potrze bą wprowadzenia projektowanych regulacji. 3.2. Projekt został skierowany do I czy tania w Komisji Regulaminowej, Spr aw Posel- skich i Immunitetowych (dalej: Komisja). W trakcie prac Komisji na posiedzeniu 11 września 2019 r. zastrzeżenia natury konstytucyjne j do projektu zgłosili legislatorzy z Biura Legisla- cyjnego Kancelarii Sejmu. Powoł ując s ię na orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego, zwró- cili uwagę na wątpliwości, czy projektowane przepisy są zgodne z art. 47, art. 51 ust. 2, art. 31 ust. 3 i wynikającą z art. 2 Konstytucji zasadą rzetelnej legislacji. W opinii legislato- rów, obo wiązek ujawn iania majątku osób niebędący ch funkcjonariuszami publicznymi wkra- cza w sposób nieproporcjonalny w prawo do prywatności i autonomię informacyjną, a także może być niemoż liwy do zrealizowania [zob. pełny zapis przebiegu posiedzenia Komisji Re- gula minowe j, Spraw Poselskich i Immunitetowy ch (nr 89) z dnia 11 września 2019 r., s. 4 - 5]. W odpowiedzi na te zastrzeżenia podsekretarz stanu w Kancelarii Prezesa Rady Ministrów stwie rdził, że w opinii rządu projektowane przepisy nie budzą wątpliwości o chara kterze kon- stytucyjnym. Prawo do prywatno ści i autonomii informacyjnej nie mają charakteru absolut- nego, a ich ograniczenie w tym wypadku jest konieczne dla bezpieczeństwa lub porząd ku publicznego państwa. Projektowane przepisy przyczynią się do zapewnienia większ ej niż do- tychczas ochrony konstytu cyjnego prawa dostępu do informacji publicznej (zob. pełny zapis przebiegu posiedzenia Komisji…, s. 11 - 12). Projekt po obradach Komisji trafił do Sejmu, gdzie odbyło się II czytanie, po którym został on ponowie skier owany do Komisji w celu rozpatrzenia pop rawek. Poprawki dotyczyły m.in. ograniczenia kręgu podmiotów, których majątek podlegałby ujawnieniu, przez d oprecy- zowanie, że chodzi o dzieci własne, dzieci małżonka i dzieci przysposobione, jeżeli pozostają we wspól nym go spodarstwie domowym z osobą zobowi ązaną do złożenia oświadczenia o stanie majątkowym. Komisja zdecydowała o odrzuceniu wszystkich poprawek zgł oszonych podczas II czytania na posiedzeniu Sejmu (zob. Sejm Rzeczypospolitej Polskiej, druk nr 3809 - A/VIII kadenc ja). Tego samego dnia, tj. 11 wrze śnia 2019 r., odbyło się III czytanie projektu na posie- dzeniu Sejmu, podczas którego uchwalono ustawę większ ością 258 głosów, 22 posłów było przeciw, 139 wstrzymało się od głosu (głosowanie nr 21, posiedzenie Sejmu V III ka dencji nr 86). 3.3. Uchwalona 11 września 2019 r. ustawa została przekazana Marszałkowi Senatu 18 września 2019 r. W Senacie została skierowa na do Komisji Regulaminowej, Etyki i Spraw Senatorskich (Senat, druk nr 1303/IX kadencja), która rozpatrywał a ją n a posiedzeniu 24 września 2019 r. Na posiedzeniu liczne zastrzeżenia natury konstytucyjnej zgłosiło Biuro Le- OTK ZU A/202 2 Kp 2/19 poz. 6 17 gislacyjne Kancelarii Senatu (zob. Opinia do ustawy o zmianie ustawy o wykonywaniu man- datu posła i senatora oraz niektórych innych ustaw, druk nr 13 03). W wyniku głosowania Komisja p rzyjęła wniosek o odrzucenie ustawy w całości. Jako wniosek mniejszości został zgłoszony wniosek o przyjęcie ustawy bez poprawek (Senat, druk nr 1303 - A/IX kadencja). Następnie ustawa była rozpatrywana przez Senat na posied zeniu 25 września 2019 r., podczas którego zostały zgłoszone wnioski: o odrzucenie ustawy w całości, przyjęcie jej bez popra- wek oraz wprowadze nie poprawek do ustawy (mających na celu ograniczenie zakresu poda- wanych w oświadczeniu informacji o sytuacj i mają tkowej dzieci do przypadków, w któ rych dzieci pozostają we wspólnym gospodarstwie domowym z osobą obowiązaną do złożenia oświadczenia). Komisj a ponownie przegłosowała wniosek o odrzucenie ustawy. W głosowa- niu na posiedzeniu Senatu 26 września 2019 r. zosta ł odrzucony wniosek o odrzucenie u stawy w całości, a następnie ustawa została przyjęta bez poprawek większością 52 głosów, 14 sena- torów było p rzeciw, 3 senatorów wstrzymało się od głosu. 3.4. Ustawa z 11 września 2019 r. została przedłożona 27 wrześ nia 20 19 r. do podpisu Prezydentowi, któ ry zdecydował o skierowaniu jej do Trybunału Konstytucyjnego. 3.5. Z analizy przebiegu procesu legislacyjne go wynika, że na każdym jego etapie były podnoszone wątpliwości natury konstytucyjnej co do zgodności przepi sów us tawy z 11 września 2019 r. m.in. z prawem do prywatności i zasadą autonomii informacyjnej. Zgła- szane były także zastrzeżenia co do faktycznej możliwości zrealizowania wynikających z ustawy obowiązków podania pełnych i prawdziwych danych o majątku dzi eci fu nkcjonariu- szy publicznych. Zastrze żenia te nie zostały jednak uwzględnione. Ustawodawca uchwalił zatem ustawę z 11 września 2019 r. ze świadom ością jej potencjalnej niezgodności z Konsty- tucją. 4. Konstytucyjna ochrona prywatności. Pierwszoplanowy z arzut sformułowany przez Prezydenta wzgl ędem wszystkich za- kwestionowanych regulacji dotyczy naruszenia prawa do prywatności statuowanego w art. 47 Konstytucji oraz zasady autonomii informacyjnej (art. 51 ust. 2 Konstytucji). Jako wzorce pozostające w zwią zku z powołanymi przepisami Prezydent ws kazał art. 31 ust. 3 Konstytu- cji, ustanawiający zasadę proporcjonalności ograniczeń praw i wolności, oraz art. 18 Konsty- tucji, zobowiązujący państwo do opieki nad małżeństwem i rodziną. Art. 47 Konstytucji stanowi, ż e każd y ma p rawo do ochrony prawnej życi a prywatne- go, rodzinnego, czci i dobrego imienia oraz decydowania o swoim życiu osobistym. Prawo do prywa tności było zaliczane do kategorii praw podmiotowych jeszcze przed wejściem w życie obowiązującej Konstytucji. Jego o chronę Trybunał wywiódł bezpośredn io z zasady demokra- tycznego państwa prawnego i obowiązujących norm prawa międzynarodowego na tle regula- cj i przyznającej organom skarbowym dostęp do danych objętych tajemnicą bankową (zob. orzeczenie z 24 czerwca 1997 r., s ygn. K 21/96, OTK ZU nr 2/1997, po z. 23). W najnowszym orzecznictwie Trybunał zwraca uwagę, że „ustrojodawca statuuje prywatność jednostki, nie jako nadane konstytucyjnie prawo podmiotowe, ale jako wolność konstytucyjnie chronioną ze wszystkimi wynik ającym i z tego konsekwencjami” (wyrok z 30 lipca 2014 r., sygn. K 23/11, OTK ZU nr 7/A/2014, poz. 80). Przyjęcie takiej konstrukcji oznacza „swob odę działania jed- nostek w ramach wolności, aż do granic ustanowionych w ustawie. Dopiero jednoznaczna regulacja ustaw owa może nakładać ograniczenia w z akresie podejmowania określonych za- chowań mieszczących się w ramach konkretnej wolności. Niedopuszczalne jest domniemy- wanie kompetencji władz publicznych w zakresie ingerencji w wolność jednostki. Immanent- nym element em wsz ystkich konstytucyjnych wolności c złowieka jest spoczywający na pań- stwie obowiązek ich prawnego poszanowania i ochrony, a także powstrzymyw ania się od OTK ZU A/202 2 Kp 2/19 poz. 6 18 ingerowania w wolności zarówno przez państwo, jak i podmioty prywatne” (wyrok o sygn. K 23/11). Nat omiast w przypadku prawa podmiotowego je dnostka powinna legitymować się stosownym uprawnieniem, wynikającym z normy prawnej, która określa treść i zakres tego prawa. Taka kwalifikacja prywatności jest o tyle istotna, że w wypadku kolizji konstytucyjnej wol ności jednej jednostki z prawem podmioto wym innej jednostki, prawo podmiotowe po- winno ustąpić miejsca wolności – przynajmniej dopóki ustawodawca nie rozstrzygnie zaist- niałej kolizji na rzecz prawa podmiotowego, respektując przy tym zasadę proporcjonalności . W uj ęciu konstytucyjnym prawo do prywa tności to zbiór zasad i reguł odnoszących się do różnych sfer życia jednostki, a ich wspólnym mianowniki em jest przyznanie jednostce prawa „do życia własnym życiem układanym według własnej woli z ograniczeniem do nie- zbędne go min imum wszelkiej ingerencji ze wnętrznej”. Tak rozumiana prywatność odnosi się przede wszystkim do życia osobistego, rodzinnego, towarz yskiego i czasem jest określana jako „prawo do pozostawienia w spokoju”. Prywatność odnosi się też do ochrony in formac ji dotyczących danej osoby i gwara ntuje pewien stan niezależności, w ramach którego jednostka może decydować o zakresie i zasięgu udostępn iania i komunikowania innym osobom infor- macji o swoim życiu (zob. orzeczenie o sygn. K 21/96). Trybunał w swoim orzecz nictwie akcentuje szczególny związ ek prywatności z godnością człowieka. Z godności wywodzą się wprawdzie wszelkie prawa i wolności konstyt ucyjne jednostki (zob. art. 30 Konstytucji), jed- nak nienaruszalność godności człowieka wymaga przede wszystkim p oszano wania jego sfery czysto osobistej, w której nie jest narażony na konieczność bycia z innymi ani dzielenia się swoimi przeżyciami lub dozna niami o intymnym charakterze (zob. wyrok z 12 grudnia 2005 r., sygn. K 32/04, OTK ZU nr 11/A/2005, poz. 132). Po nadto prywatność jest w Konsty- tucji chro niona wieloaspektowo – przez kilka praw i wolności, m.in. art. 48 Konstytucji, usta- nawiający prawo rodzi ców do wychowania dzieci zgodnie z własnymi przekonaniami; art. 49 Konstytucji, zapewniający tajemnicę korespond encji (prawo d o ochrony tajemnicy komuni- kowania się); art. 50 Konstytucji, gwarantujący nienaruszalność mieszkania, czy art. 53 ust. 7 Konstytuc ji, statuujący prawo do zachowania w tajemnicy swojego światopoglądu, przekonań religijnych lub wyznania. Ochron a pryw atności zagwarantowana jest także w aspekcie ochro- ny danych osobowych, przewidzianej w art. 51 Konstytucji. Przepis ten stanowi też konkre ty- zację prawa do prywatności w aspektach proceduralnych. Autonomia informacyjna jest zatem jednym z komponentów prawa do prywatności w szerokim, przyjęt ym w art. 47 Konstytucji, tego słowa znaczeniu (zob. wyroki TK z: 19 maja 1998 r., sygn. U 5/97, OTK ZU nr 4/1998, poz. 46 i 20 listopada 2002 r., sygn. K 41/02, OTK ZU nr 6/A/2002, poz. 83). Choć dobra (elementy pry watnoś ci) po dlegające ochronie na podsta wie art. 47 Kon- stytucji nie mogą być enumeratywnie wyliczone, Trybunał w kolejnych orzeczeniach podej- mo wał próbę sprecyzowania elementów składowych prawa do prywatności. Uznał w szcze- gólności, że prawo do prywatności obejm uje ochronę tajemnicy danych dotyc zących sytuacji majątkowej obywatela, a więc odnosi się także do posiadanych przez niego rachunków ban- k owych (i podobnych) oraz dokonywanych przez niego transakcji. Dotyczy to zwłaszcza sy- tuacji, gdy obywatel występu je jak o osoba prywatna, a więc nie dział a w charakterze podmio- tu gospodarczego (zob. orzeczenie o sygn. K 21/96 oraz wyrok z 11 kwietnia 2000 r ., sygn. K 15/98, OTK ZU nr 3/2000, poz. 86). Trybunał podkreśla przy tym, że informacje dotyczące majątku i sfer a ekon omiczna jednostki są niewątpliwie objęte prywatnością i autonomią in- formacyjną, jakkolwiek w tej sferze odnotować można łagodniejsze kryt eria jej ograniczania niż w wypadku sfery czysto osobistej (zob. wyrok o sygn. K 41/02). Elementem prywatności są także infor macje o stanie zdrowia oraz rodzaju schorzenia. Na tle sprawy dotyczącej poda- nia w zaświadczeniu lekarskim numeru statystycznego ch oroby, a następnie udostępnienia tych danych przez lekarza co najmniej trzem adresatom, tj. właściwym agendom zak ładu o pieki zdrowotnej, pracodawcy i zak ładowi ubezpieczeń społecznych, Trybunał orzekł, że stwarza to bezpośrednie zagrożenie sfery prywatnośc i konkretnych osób (chociaż, jak dodał, OTK ZU A/202 2 Kp 2/19 poz. 6 19 jej pogwałcenie jest możliwe dopiero przez ewentualne naruszenie poufnośc i tych danych przez osoby trzecie; zob. wyrok o sygn. U 5/97). Szczególną ochroną, w świetle orzecznictwa Trybunału, objęte są informacje ze sf ery intymności, w tym życia seksualnego. Trybunał uznał, że są to dane, które nawet w wypadku osób publicznych po dlegaj ą ścisłej ochronie i nie będą się mieściły w ramach zakresu przedmiotowego sfery prawa do informacji publicz- nej (zob. wyrok z 20 marca 20 06 r., sygn. K 17/05, OTK ZU nr 3/A/2006, poz. 30). Na tle zaś sprawy dotyczącej zgodności z Konstytucją uregulow ań nak ładają cych na funkcjonariuszy samo rządowych obowiązek składania oświadczeń dotyczących członków ich rodzin, m.in. mał żonków i dzieci, któ rych treścią miały być informacje o działalności gospodarczej prowa- dzonej przez te osoby na terenie – odpowiednio – gmi ny, powiatu i województwa, których osoba składająca oświadczenie jest funkcjonariuszem, oraz o umowach cywilnoprawnych zawartych przez te osoby z organami, jednostkami organizacyjnymi lub osobami prawnymi – odpowiednio – gminy, powiatu i województwa, Trybu nał wyraził pogląd na temat ochron y życia rodzinnego w takich jego aspektach jak trwałość rodziny i małżeństwa oraz ochrona więzi rodzinn ych zarówno w sensie osobistym, jak i majątkowym. Trybunał zaznaczył, że samo ujawnienie pokrewieństwa, czy jego braku, może w pewnych sytuacjach narusza ć pry- watność zarówno funkcjonariusza, jak i osoby mu bliskiej. Informowanie o zdarzeniach z życia rodzi ny może być źródłem konfliktów rodzinnych, w szczególności wtedy, gdy człon- kowie rodziny funkcjonariusza dochodzą do pe wnych dóbr czy pozycji własnym wys iłkiem. Podawanie do publicznej wiadomości takich informacji może więc naruszać prywatność osób niepełn iących funkcji publicznych (zob. wyrok z 13 lipca 2004 r., sygn. K 20/03, OTK ZU nr 7/A/2004, poz. 63). W powoływ anym j uż wyroku o sygn. K 23/11 Trybunał wyjaśnił, że prywatność obejmuje wszelkie sposoby przekazywania wiadomości, w każdej formie komu- nikowa nia się, bez względu na fizyczny ich nośnik (np. rozmowy osobiste i telefoniczne, ko- respondencja pisemna, faks, w iadomo ści tekstowe i multimedialne, pocz ta elektroniczna). Ochrona konstytucyjna obejmuje nie tylko treść wiadomości, ale także wszystkie okoli czno- ści procesu porozumiewania się, do których zaliczają się dane osobowe uczestników tego procesu, informacje o wybier anych numerach telefonu, przegląda nych stronach interneto- wych, dane obrazujące czas i częstotliwość połączeń oraz umożliwiające lokalizac ję geogra- ficzną uczestników rozmowy. Nie ma znaczenia, czy wymiana informacji dotyczy życia ściśle prywatnego, cz y też prowad zonej działalności zawodowej , w tym działalności gospodarczej. Zdaniem Trybunału „z punktu widzenia konstytucyjnych gwarancji prawa do ochrony pry- watności, a także ochrony tajemnicy komunikowania się (...) ingerencją władzy publicznej w tę sfer ę jest nie t ylko pozyskanie przez władze publiczne danych o jednostce po raz pierw- szy. Ochrona prawa do prywatności i tajemnicy komunikowania s ię rozciąga się bowiem na cały proces pozyskiwania, gromadzenia, przechowywania oraz przetwarzania (w tym anali- zo wania i porównywania) informacji o jedno stkach” (wyrok o sygn. K 23/11). Doniosłość prawa do prywatności w systemie konstytucyjnej ochrony pra w i wolności uwidacznia m.in. okoliczność, że prawo to jest – zgodnie z art. 233 ust. 1 Konstytucji – niena- ruszaln e nawe t w ustawach ograniczających inne prawa, wydawanych w stanie wojennym i wyjątkowym. To znaczy, że nawet warunki tak ekstremalne nie zezw alają ustawodawcy na złagodzenie przesłanek, przy spełnieniu których można wkroczyć w sferę życia prywatnego, nie naraża jąc si ę na zarzut niezgodnej z Kon stytucją arbitralności. W tym kontekście Trybu- nał zwraca uwagę, że prawo dostępu do informacji publicz nej nie podlega tak szerokiej ochronie. W świetle art. 233 ust. 1 Konstytucji dopuszczalne jest bowiem jego ograni czenie w sytuacjach szczególnych zagroże ń wskazanych w tym przepisie. Powyższe nie znaczy jed- nak, że prawo do prywatności ma charakter absolut ny. Pomimo że art. 47 Konstytucji nie wskazuje bezpośrednio na dopuszczalne ograniczenia, istnieje możliwość limit owania sfery prawa do prywatności, a to z uwagi m.in. na prawa i wolności innych jednostek lub potrzeby życia w zbiorowości. Ograniczenia te m uszą znaleźć uzasadnienie w art. 31 ust. 3 Konstytu- OTK ZU A/202 2 Kp 2/19 poz. 6 20 cji. Zatem ustawodawca, konstruując przepis ingerujący w sferę prywat ności jednostki, musi zawsze uwzgl ędniać proporcjonalność, a konkretnie jej trzy elementy: przydatność, koniecz- ność i proporcjonalność s ensu stricto , zastosowanego środka. Szczególny wyłom w sferze prawa do prywatności tworzy art. 61 Konstytucji i z agwa- ra ntowane w nim prawo dostępu do inf ormacji publicznej; dotyczy on jednak tylko prywatno- ści osób pełniących funkcje publiczne. Ingerencja organów władzy publicznej w życie pry- watne jednostek niepełniących funkcji publicznych podlega dużo dalej idącym o granic ze- niom. Trybunał wyraził pogląd, ż e „pozyskiwanie informacji o życiu prywatnym jednostek przez organy władzy publicznej, zwłaszcza niej awnie, musi być ograniczone do koniecznych sytuacji, dopuszczalnych w demokratycznym państwie wyłącznie dla ochrony konst ytucyjnie uznanych wartości i zgod nie z zasadą proporcjonalności” (wyrok o sygn. K 23/11). 5. Prawo do ochrony danych osobowych (art . 51 Konstytucji). Art. 51 Konstytucji wprowadził nową kategorię prawa jednostki do ochrony danych osobowych, w zakr es któ rego wchodzi m.in. warunek ustawow ej podstawy ujawnienia przez jednostkę informacji dotyczących jej osoby (ust. 1); zakaz pozyskiwani a, gromadzenia i udo- stępniania innych informacji o obywatelach niż niezbędne w demokratycznym państwie prawnym (ust. 2); pr awo dostępu jednostki do dotyczący ch jej dokumentów i zbiorów danych oraz żądania sprostowania bądź usunięcia danych nieprawdziwych, niepełnych lub zebranych w sposób sprzeczny z ustawą (ust. 3 i 4). Przepis ten zawiera nadto generalną zapowiedź kon- s tytucy jną, zgodnie z którą „zasady i try b gromadzenia oraz udostępniania informacji określa ustawa” (ust. 5). Powołany przepis statuuje t zw. zasadę autonomii informacyjnej, oznaczającą prawo do samodzielnego decydowania o ujawnianiu innym informacji dotyc zących swoje j osoby, a także prawo do sp rawowania kontroli nad takimi informacjami, jeśli znajdują się w posia- daniu innych podmiotów (zob. wyrok z 17 czerwca 2008 r., sygn. K 8/04, OTK ZU nr 5/A/2008, poz. 81 oraz powołane tam orzecznictwo). W doktrynie ws kazuje się, że treść art. 51 ust. 1 Kons tytucji właściwie mieści się w postanowieniach art. 47 Konstytucji. Skoro Konstytucja chroni sferę prywatności, to jednocześnie umożliwia uchylanie się beneficjentów tego prawa od odkrywania tej sfery ich życia, któr a by n astępowała przez ujawnianie infor- m acji dotyczących swojej osoby (zob. P. Sarnecki, komentarz do art. 51, [w:] Konstytucja Rzeczyposp olitej Polskiej. Komentarz , pod red. L. Garlickiego, t. III, Warszawa 2003, s. 2). Trybunał podkreśla zaś, że autonomi a info rmacyjna jest jednym z komponentów prawa do prywatności w szerokim, przyjętym w art. 47 Konstytucji, tego słowa znaczeniu (zob. wyro ki o sygn. U 5/97 i K 41/02). Autonomia informacyjna, zwłaszcza w relacji obywatel – władza publiczna, nie ma charakt eru ab solutnego. Będący wzorcem kontroli w rozpatrywanej sprawie art. 51 ust. 2 Konstytucji legalizuje – nieuchronne we współczesnym społ eczeństwie – działania władz publicznych polegające na pozyskiwaniu, gromadzeniu i udostępnianiu informacji o jednost- ka ch w s posób inny niż w drodze zgłoszenia takich danych przez samego obywatela, zobli- gowanego w trybie określonym w art. 51 ust. 1 Konstyt ucji. Ponadto przepis ten w sposób częściowo autonomiczny określa przesłanki legalności (granice) takich działań. Chron i bo- wi em obywateli, wprowadzając dla wła dz publicznych (ustawodawczej, wykonawczej i są- downiczej) zakaz wkraczania w autonomię informacyj ną jednostki w sposób zbędny z punktu widzenia standardów demokratycznego państwa prawa. Ani więc względy celowości, an i wygo dy władz nie uzasadniają naruszeni a autonomii informacyjnej. Jej naruszenie może na- stąpić, jeżeli jest to „konieczne w demokratyczn ym państwie prawnym”. O tym, co składa się na standardy państwa prawa, dokładniej jest mowa w art. 31 ust. 3 Konstytucj i. Ist nienie w art. 51 ust. 2 Konstytucj i odrębnej regulacji dotyczącej proporcjonalności wkraczania w prywatność jednostki należy tłumac zyć tym, jak wyjaśnił Trybunał w wyroku o sygn. OTK ZU A/202 2 Kp 2/19 poz. 6 21 K 41/02, że naruszenie autonomii informacyjnej przez żądanie niekoniecz nych, lecz wygod- nych dla władzy publiczn ej, informacji o jednostce, jest typowym dla czasów współczesnych instrumentem, po który władza c hętnie sięga i dzięki któremu uzyskuje potwierdzenie swej pozycji wobec jednostki. Autonomia informacyjna, której wyodr ębnien ie nor matywne z cało- ści ochrony pr ywatności przewiduje art. 51 Konstytucji, uzasadniona jest częstotliwością, uporczywością i typow ością wkraczania w prywatność przez władzę publiczną. Normatywne wyodrębnienie, ustanowienie w art. 51 ust. 2 Konstytuc ji odr ębnego zakazu, ułatwia dostrze- żeni e takiego wkroczenia i upraszcza dowodzenie w tym zakresie. Przedmiotem dowodu staje się bowiem w tedy tylko to, czy pozyskiwanie informacji było konieczne, czy tylko „użytecz- ne” lub „wygodne” dla władzy. Dowodu wymag a to, że złamanie autonomii informacyjne j było konieczne (niezbędne) w demokratycznym państwie prawnym. Analiza relacji art. 31 ust. 3 i art. 51 ust. 2 Konstytucji uzasadnia twierdzenie, że naruszenie autonomii informacyj- nej przez niedozwolone pozyskiwanie infor macji o obywatelach powinno odpowi adać wyma- ganiom określonym w art. 31 ust. 3 Konstytucji. 6. Ochrona życia rodzinnego. Zasada opieki (ochrony) państwa nad małżeństwem i rodziną, ustanowiona w art. 18 Konstytucji, została wskazana przez Prezydenta jako w zorzec pomocniczy do rekonstrukcji prawa chronionego na podstawie art. 47 Konstytucji. Trybunał Konstytucyjny, analizując argume ntację zawartą w uzasadnieniu wniosku, uznał, ze względu na wagę tego wzorca, że w istocie art. 18 Konstytucji stanowi sam oistny wzorzec kontroli względem kwestio nowanych przepisów. W orzecznictwie Trybunału podkreślany jest związek zasady opieki państwa nad ro- dziną z art. 47 Konstytucji, który, chroniąc życie rodzinne, a więc relacje osób pozostających w stosunku pokrewieńst wa ora z powinowactwa, jest uszczegółowie niem art. 18 Konstytucji (zob. wyroki z: 16 lipca 2007 r., sygn. SK 61/06, OTK ZU nr 7/A/2007 , poz. 77 i 26 listopada 2013 r., sygn. P 33/12, OTK ZU nr 8/A/2013, poz. 123). W doktrynie wskazuje się, że „[o]chrona i o pieka nad małżeństwem, rodziną, macierzy ństwem i rodzicielstwem znajduje więc również swoje odzwierciedlenie w ochronie życia prywatn ego i rodzinnego jej człon- ków. Gwarancję taką zapewnia art. 47. W tym zakresie może być on traktowany jako jeden z elementó w opie ki i ochrony państwa nad wyżej wym ienionymi wartościami. Zakłada bo- wiem istnienie gwarancji dla sfery prywatności życia rodzinn ego, chroniącej ją przed bezpod- stawną ingerencją z zewnątrz. Nakazuje on też ustawodawcy budowanie «barier» na płasz- czyźnie prawn ej, ograniczających ingerencję w t ę sferę życia czynników postronnych” (W. Borysiak, komentarz do art. 18 Konstytucji, [w:] Kon stytucja RP. Tom I. Komentarz do art. 1 - 86 , red. M. Safjan, L. Bosek, Warszawa 2016, Legalis, Nb 65). Zgodnie ze stanowi- ski em Try bunału, art. 47 Konstytucji zapewn ia ochronę przed ingerencjami, które ogranicza- ją, choćby pośrednio, więzi rodzinne, zarówno w sensie osobistym, jak i ekonomicznym. W szczególności za niezgodne z konstytucyjnymi gwarancjami prawa do ochrony życia ro- dzinne go Trybunał uznał zakazy wykonywan ia zawodów przez przedstawicieli zawodów prawniczych (adwokatów, sędziów, prokuratorów) ze wz ględu na wykonywanie tych zawo- dów przez ich małżonków. Opisane zakazy ograniczały bowiem, w ocenie Trybunału, więzi rodzinn e, pod ważając ich trwałość, a tym samym i trwałość rodziny (zob. wyrok z 27 stycznia 1999 r., sygn. K 1/98, OTK ZU nr 1/1999, poz. 3) . 7. Analiza zgodności zakwestionowanych przepisów z art. 18, art. 47 i art. 51 ust. 2 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytu cji. W obecnym stanie prawnym osoby pełn iące funkcje publiczne, wymienione w usta- wach: o wykonywaniu mandatu posła i senatora, o ograniczeniu prowadzenia działalności gospodarczej, o uposażeniu europosłów i o statusie sędziów TK, mają obowiązek składać OTK ZU A/202 2 Kp 2/19 poz. 6 22 ośw iadcze nia o swoim mają tku osobistym oraz majątku wspólnym z małżonkiem. Na pod- stawie ustawy z 11 września 2019 r. osoby te będą zobowiązane przedstawić ponadto infor- macje o majątku osobistym małżonka oraz o majątku osobistym i objętym wspólnością ma- jątkową małże ńską dzieci włas nych, dzieci małżo nka i dzieci przysposobionych, a także osób pozostających we wspólnym pożyciu z osobami obowiązanymi do złożenia oświadczenia. Na podstawie załączników do ustawy z 11 września 2019 r., określających wzory oświadczeń majątk owych (zob. czę ść B pkt II załączn ika do ustawy o wykonywaniu mandatu posła i senatora, którego wzór określa załącznik nr 1 do ustawy z 11 września 2019 r.; pkt II załącznika do ustawy o ograniczeniu prowadzenia działalności gospodarczej, którego wzó r okre śla załącznik n r 2 do ustawy z 11 września 2019 r.; część B pkt II załącznika do ustawy o uposażeniu europosłów, którego wzór określa załącznik nr 3 do ustawy z 11 września 2019 r.; pkt II załącznika nr 4 do ustawy o statusie sędziów TK, którego wzór okreś la załącz- nik nr 4 do ustawy z 11 w rześnia 2019 r.) funkcjonariusze publiczni będą zobowiązani do ujawnienia następujących informacji dotyczących ich dzieci własnych, dzieci przysposobio- nych oraz dzieci małżonka: imienia i nazwiska (w przypadku kobiet także nazwiska panie ń- skiego); posiadany ch zasobów pieniężnych; o posiadanych nieruchomościach (ze wskazaniem adresu); uczestnictwie w spółkach cywilnych lub handlowych, w tym z udziałem państwo- wych lub komunalnych osób prawnych lub przedsiębiorców, i osią gnięte go z tego tytuł u do- chodu; nabytym mieniu publicznym; prowadzonej działalności gospodarczej; zarządzaniu działalnością gospodarczą lub byciu przedstawicielem lub pełnomocnikiem takiej działalno- ści; członkostwie w zarządzie, radzie nadzorczej albo komi sji re wizyjnej w spół ce handlowej oraz w fundacjach i stowarzyszeniach prowadzących działalność gospodarczą; innych docho- dach osiąganych z tytułu zatrudnienia lub innej działalności zarobkowej; składnikach mienia ruchomego o wartości powyżej 10 000 zł oraz zobow iązaniach pieni ężnych o wartości p owy- żej 10 000 zł. Z powyższego wynika, że oprócz danych dotyczących sytuacji majątkowej oraz dzia- łalności zawodowej dzieci własnych, dzieci przysposobionych i dzieci małżonka osoby peł- niącej funkcje publiczne, ujawn iane b ędą także dane o sytuacji osobiste j i rodzinnej tych osób. Informacje, które należy zawrzeć w oświadczeniach, dostarczają bowiem wiedzy o ist- nieniu więzi między zobowiązanymi do złożenia oświadczenia a członkami ich rodzin oraz o charakterze tych wię zi. W oświadczeniach należy bowiem wskaz ać charakter relacji przez zaznaczenie jednej z opcji: dziecko własne, dziecko małżonka, dziecko przysposobione. Na- leży ponadto ujawnić płeć dziecka (zaznaczając odpowiednio syn czy córka) oraz jego imię i nazwisko ( w przy padku kobiet t akże nazwisko panień skie). Wprawdzie ustawa z 11 wrze- śnia 2019 r. wyłącza jawność oświadczeń w zakresie danych adresowych, informacji o miej- scu położenia nieruchomości oraz informacji umożliwiających identyfikację ruchomości, a także da nych o sobowych małżo nka osoby zobowiązan ej do złożenia oświadczenia, jego dzieci własnych, dzieci przysposobionych i dzieci małżonka oraz osoby pozostającej we wspólnym pożyciu, a ponadto, w przypadku gdy małżonek, dzieci lub osoba pozostająca we wspólnym pożyci u są także zob owiązani do złożenia oświadczenia majątkowego, anonimiza- cji podlega podstawa prawna obowiązku złożenia oświadczeń i podmiot, któremu złożono oświadczenie, jednak pozostałe zawarte w oświadczeniu informacje będą wystarczające do identyfi kacji tożsamości osó b najbliższych funkc jonariuszowi publicznemu. Ustalenie ich tożsamości będzie możliwe na podstawie danych osobowych osoby składającej oświadczenie, informacji o miejscu jej urodzenia, zajmowanym stanowisku lub pełnionej funkcji, a także o rod zaju więzi łąc zącej funkcjonariusz a i osobę najbliższą oraz informacji o jej płci. W świetle ugruntowanego orzecznictwa Trybunału prawo do prywatności obejmuje bez wątpienia także ochronę tajemnicy danych dotyczących sytuacji majątkowej obywatela (zo b. orz eczenie o syg n. K 21/96), zaś obow iązek wyjawienia całego zgromadzonego majątku wraz z drobiazgowym wyliczeniem jego składników przedmiotowych i ich wartości głęboko OTK ZU A/202 2 Kp 2/19 poz. 6 23 wkracza w sferę życia prywatnego (zob. wyrok o sygn. K 41/02). Informacje dotyczące ma- jątk u i sfera eko nomiczna jednostki są niewątpliwie objęte prywatnością i autonomią infor- macyjną, jakkolwiek w tej sferze odnotować można łagodniejsze kryteria jej ograniczania niż w wypadku sfery czysto osobistej (zob. wyrok o sygn. K 15/98), obejmującą dane osobowe dziec i własnych osoby pełn iącej funkcje publiczne, jej dzieci przysposobionych i dzieci jej małżonka, do ujawnienia których zobowiązują kwestionowane przepisy. W powołanym już wyroku o sygn. K 20/03 Trybunał, badając zgodność z Konstytucją re gulacj i antykorupcy j- nych w ustawach samo rządowych, nakazujących funkcjonariuszom samorządowym ujawnia- nie działalności gospodarczej i zatrudnienia osób najbliższych, wskazał, że „samo ujawnienie pokrewieństwa, czy jego braku, w pewnych sytuacjach może narus zać pr ywatność zaró wno funkcjonariusza, jak i osoby mu bliskiej (np. w przypadku dzieci pozamałżeńskich, przyrod- niego rodzeństwa, wychowywania dziecka, którego funkcjonariusz nie jest rodzicem). Infor- mowanie przez funkcjonariusza o zdarzeniach z życia rodz eństwa , wnuków itd. może być źródłem kon fliktów rodzinnych, w szczególności wtedy, gdy członkowie rodziny funkcjona- riusza dochodzą do pewnych dóbr czy pozycji wyłącznie własnym wysiłkiem. Publiczne wią- zanie ich osiągnięć z faktem pozostawania w związkach r odzinn ych z funkcjo nariuszem może być od czytane jako dyskredytowanie ich własnej pozycji, czy wręcz – może być upokarzają- ce. Zdarzają się też przypadki, gdy nabycie mieszkania, podjęcie pracy w określonej miej- scowości, pośrednio ujawniają sytuację rodzinną czy p lany życiowe danej osoby (np. sepa ra- cję, rozwód, czy – przeciwnie – zamiar zawarcia związku małżeńskiego)”. Trybunał w obec- nym, pełnym składzie, podziela ten pogląd. Obowiązek ujawniania informacji dotyczących majątku i danych osobowych dzieci własn ych, d zieci przyspo sobionych i dzieci ma łżonka osób pełniących funkcje publiczne jest bez wątpienia ingerencją w prawo do prywatności i autonomię informacyjną. Co istotne, ingerencja ta obejmuje nie tylko osoby pełniące funkcje publiczne, lecz nade wszyst ko oso by im bliskie , niebędące funkcjona riuszami publicznymi. W świetle Konstytucji ochrona prywatności i autonomia informacyjna nie mają charakteru absolutnego, w związku z czym pewna ingerencja w te wartości jest dopuszczalna. Wszelkie jednak ingerencje w pry watność muszą mieć na uwadze jej o chronę jako dobra konstytucyjnie chronionego oraz zasady konstytucyjne wskazujące na granice i przesłanki, jakie muszą być zachowane na wypadek ingerencji. Obowiązek ujawnienia informacji o sobie, stanowiąc ogra nicze nie au tonomii infor macyjnej, może być us tanowiony tylko w ustawie (ten warunek w niniejszej sprawie jest spełniony) i tylko w granicach zgodnych z konstytucyjną zasadą proporcjonalności. Kwestią rozstrzygającą w niniejszej sprawie jest zatem zbadanie, czy za- chow ane zostały p rzesłanki dopuszczaln ości ograniczeń praw i wolności (tu: wkroczenie w prywatność i naruszenie autonomii informacyjnej), ustanowione w art. 31 ust. 3 Konstytu- cji. Zgodnie z art. 31 ust. 3 Konstytucji, „[o]graniczenia w zakresie korzystan ia z k onsty- tucyjnyc h wolności i praw mog ą być ustanawiane tylko w ustawie i tylko wtedy, gdy są ko- nieczne w demokratycznym państwie dla jego bezpieczeństwa lub porządku publicznego, bądź dla ochrony środowiska, zdrowia i moralności publicznej, albo wolnośc i i pr aw innych osó b. Ograniczenia te ni e mogą naruszać istoty wolności i praw”. Przepis ten formułuje ku- mulatywnie ujęte przesłanki dopuszczalności ograniczeń korzystania z konstytucyjnych praw i wolności. W swym orzecznictwie Trybunał przyjął, że do ocen y, czy doszło do na ruszenia zasady propo rcjonalności (zakazu nadmiernej ingerencji), konieczne jest udzielenie odpowie- dzi na trzy pytania (przeprowadzenie tzw. trójstopniowego testu proporcjonalności): 1) czy wprowadzona regulacja ustawodawcza jest w stani e dopr owadzić do za mierzonych przez nią skutków (zasada przydatności); 2) czy regulacja ta jest konieczna dla ochrony interesu pu- blicznego, z którym jest powiązana (zasada konieczności); 3) czy efekty wprowadzanej regu- lacji pozostają w odpowiedniej proporc ji do ciężarów nakł adanych przez nią na obywatela (zasada proporcjonalności sensu stricto ; zob. np. wyroki z: 12 stycznia 2012 r., sygn. OTK ZU A/202 2 Kp 2/19 poz. 6 24 Kp 10/09, OTK ZU nr 1/A/2012, poz. 4 i 24 kwietnia 2018 r., sygn. SK 27/16, OTK ZU A/2018, poz. 22). Analizując zakwest ionowa ne przepisy z punktu widzenia zasa dy przydatności, Trybu- nał uznał, że ujawnienie majątku posiadanego przez dzieci własne, dzieci przysposobione i dzieci małżonka osoby pełniącej funkcje publiczne nie zapewni osiągnięcia zakładanego przez ustawodawcę celu, tj. nie wyeli minuje podejrzeń doty czących funkcjonariuszy publicz- nych odnośnie do źródeł pochodzenia uzyskanego przez nich majątku ani nie zwiększy trans- parentności życia publicznego. Oceny tej nie zmienia okoliczność, że kontrola Trybunału obejmuje przepi sy przed ich wejściem w życie, a w ięc w sytuacji gdy nie są jeszcze znane skutki ich stosowania. Trybunał uznaje słuszność celu, któremu mają służyć kwestionowane przepisy, jednak wyraża przekonanie, że nie stanowią one właściwego środka do jego osią- gnięci a. Obowiązek ujawnienia majątku dz ieci własnych, dzieci przysposobionych i dzieci małżonka osoby pełniącej funkcje publiczne nie stanowi właściwego i dostatecznie skutecz- nego bodźca do zgodnych z prawem zachowań i nie zapewni uczciwości funkcjonarius zy pub licznych. Jak podkreślił Trybunał w wyroku o sygn. K 20/03, „praktyka życia publicznego w Polsce dowodzi, że upublicznianie zachowań nieetycznych, a nawet niezgodnych z pra- wem, raczej nie wpływa na ich ograniczenie”. Analizując przydatność zakwestio nowany ch regulacji do osiągnięcia założo nego przez ustawodawcę celu, Trybunał zwrócił także uwagę na brak możliwości realizacji obowiązku złożenia zupełnego i zgodnego z prawdą oświadczenia o stanie majątku dzieci. Osoba zobo- wiązana do złożenia takiego ośw iadcze nia może nie mieć (w praktyce wręc z, co do zasady, nie ma) – w przypadku pełnoletnich, samodzielnych dzieci, w szczególności dzieci małżonka – informacji o ich majątku. Dzieci tej osoby nie mają zaś obowiązku przekazywania informa- cji o swoim majątku lub mo gą przekazać informacje niepełne, a nawet nieprawdziwe. W tym świetle, w ocenie Trybunału, zakwestionowane przepisy nie doprowadzą do osiągnięcia za- kładanych przez ustawodawcę skutków w postaci zwiększenia transparentności życia pu- blicznego i zwiększ enia p oziomu zaufan ia do osób pełniących funkcje publiczne. Trybunał zwraca uwagę, że w obowiązującym stanie prawnym istnieją mechanizmy służące urzeczywistnieniu celów projektodawców, a mianowicie: obowiązek składania oświadczeń majątkowych przez osoby pe łniące funkcje publ iczne (także o majątk u objętym wspólnością majątkową małżeńską) oraz kontrola tych oświadczeń przez upoważnione do tego podmioty. Rzetelność i efektywność tej ostatniej ma decydujące znaczenie dla skutecz- ności istniejących rozwiązań praw nych m ieszczących s ię w granicach wyznac zonych norma- mi Konstytucji. W tym miejscu Trybunał zauważa jednak, że już obecnie istniejące regulacje w tej materii, ze względu na obowiązek publikacji oświadczeń majątkowych składanych przez większość funkcjonarius zy pub licznych (m.i n. posłów i senatorów , funkcjonariuszy samorządowych, osoby piastujące najwyższe stanowiska państwowe), budzą uzasadnione wątpliwości z punktu widzenia zasady przydatności i proporcjonalności ingerencji w prawo do prywatności i autonomię infor macyjną tych osób. Przeprowadzają c drugi element testu proporcjonalności, Trybunał zbadał konieczność wprowadzenia kwestionowanych rozwiązań dla ochrony w demokratycznym państwie prawnym wartości wymienionych w art. 31 ust. 3 Konstytucji. W tym celu skonf rontował kwes tionowane przepisy, z jednej strony, z prawem obywateli do uzyskiwania informacji o działalności organów władzy publicznej oraz osób pełniących funkcje publiczne (art. 61 ust. 1 Konstytucji), z drugiej strony – z prawem do ochrony prywat ności i zasadą auto nomii informacyjnej j ednostki. Można przyjąć – choć nie zostało to wprost wskazane w projekcie ustawy z 11 września 2019 r. – że wprowadzone rozwiązania miały zapewnić efektywniejszą realizację prawa do informacji publicznej. Ustawodawca nie w ziął jednak p od uwagę, że jak- kolwi ek prawo do prywatności może ulegać większemu ograniczeniu wobec osób pełniących funkcje publiczne (ubiegających się o pełnienie funkcji publicznych), to ograniczenie tego OTK ZU A/202 2 Kp 2/19 poz. 6 25 prawa nie może dotykać osób trzecich – nawet jeśli są one blisk o spokrewnione albo s powi- nowacone z osobą pełniącą funkcje publiczne. Zgodnie z orzecznictwem Trybunału, osoby z rodziny osoby pełniącej funkcje publiczne nie stają się automatycznie pełniącymi (w rozu- mieniu Konstytucji) funkcje publiczn e (zob . wyroki o sy gn. K 20/03 i K 17/05 ), stąd brak uzasadnienia rozszerzenia znaczenia tego pojęcia na dzieci własne, dzieci małżonka i dzieci przysposobione funkcjonariusza publicznego. W związku z tym, w ocenie Trybunału, nie ulega wątpliwości, że ujaw nianie danych dotyc zących majątku i dany ch osobowych tych osób nie może być uzasadnione realizacją prawa do uzyskiwania informacji o działalności organów władzy publicznej oraz osób pełniących funkcje publiczne (art. 61 ust. 1 zdanie pierwsze Konstytucji). Art. 61 Konstytucj i nie stanowi zatem p odstawy ograniczenia ochrony prywat- ności dzieci własnych, dzieci małżonka i dzieci przysposobionych funkcjonariusza publiczne- go, wobec czego wprowadzone ograniczenie musiałoby mieć podstawę w innych normach lub warto ściach konstytucyjn ych. Projektodawcy kw estionowanych rozwiązań jednak nie wska- zali tych norm lub wartości i, w ocenie Trybunału, nie sposób je określić, w związku z czym zaskarżone przepisy nie spełniają drugiego elementu testu proporcjonalności. W trzeci m etap ie testu Tryb unał zbadał, czy kwes tionowane przepisy zachowują pro- porcję pomiędzy korzyściami z nich wynikającymi a dolegliwościami związanymi z ingeren- cją w prawa jednostki. Ujawnienie sytuacji majątkowej dzieci własnych i przysposobionych oraz dzie ci mał żonka osoby p ełniącej funkcję publ iczną narusza prywatność tych osób, a tak- że ich cześć i dobre imię. Jak podkreślił Trybunał w wyroku o sygn. K 20/03, publiczne wią- zanie ich osiągnięć – w sytuacji gdy dochodzą do pewnych dóbr lub pozycji wyłącznie w ła- snym wysiłkiem – z faktem pozostawania w związkach rodzinnych z funkcjonariuszem publicznym może być odczytywane jako dyskredytowanie ich własnej pozycji, a może być dla nich wręcz upokarzające. Wniosek ten zachowuje aktualność w niniejszej sprawie. W oc enie T rybunału, ing erencja w prywatność i autonomię informacyjną osób niepełniących funkcji publicznych przez zakwestionowane przepisy jest nadmierna i przez to narusza zasadę proporcjonalności sensu stricto . W świetle powyższego kwestionowane przepisy nie spełn iają kryterió w dopuszczalno- ści ogr aniczeń konstytucyjnych praw i wolności, a zatem ingerują w prywatność i autonomię informacyjną jednostki z naruszeniem zasady proporcjonalności. Za odrębny (samoistny) wzorzec kontroli Trybunał uznał także art. 18 Konsty tucji i stat uowaną w nim zasadę oc hrony rodziny. Jak już zostało wyjaśnione (zob. pkt 6 tej części uzasadnienia), wynikające z art. 47 Konstytucji prawo do ochrony życia rodzinnego – jako element prawa do prywatności – musi być odczytywane w kontekśc ie art . 18 Konstyt ucji. Z normy programo wej wyrażonej w tym przepisie wynika obowiązek państwa wspierania rodziny i zakaz wkraczania bez konieczności w sferę życia rodzinnego oraz nakaz podejmo- wania takich działań, które umacniają więzi między osobami twor zącymi rodzinę, zw łaszcza więzi między r odzicami i dziećmi oraz między małżonkami (zob. wyrok Trybunału z 18 maja 2005 r., sygn. K 16/04, OTK ZU nr 5/A/2005, poz. 51). Organy władzy publicznej są zobo- wiązane do unikania sytuacji zagrażających prywatności o raz do ochrony prz ed ingerencjami, które ograniczają, choćby pośrednio, więzi rodzinne zarówno w sensie osobistym, jak i eko- nomicznym, podważając ich trwałość, a zatem i trwałość rodziny (zob. wyrok o sygn. K 1/98). W tym świetle zakwestionowane przepisy nie sp ełniają tych wymogów. Koniecz- ność ujawniania majątku dzieci własnych, dzieci małżonka i dzieci przysposobionych osłabia więzi rodzinne, a wręcz może prowadzić do konfliktów wśród najbliższych. Słusznie zatem Prezydent wskazuje, że zakwestionowane prz episy godzą w ten sposób w dobro rodziny , któ- ra znajduje się pod ochroną i opieką Rzeczypospolitej Polskiej. OTK ZU A/202 2 Kp 2/19 poz. 6 26 8. Umorzenie postępowania. 8.1. Umorzenie postępowania w zakresie zarzutu niezgodności zaskarżonych przepisów z art. 2 Konstytucji. Prezydent wska zał ja ko wzorze c kontroli także wynikają cą z art. 2 Konstytucji zasadę zaufania do państwa i stanowionego przez nie prawa. Wzorzec ten został powołany w związ- ku z art. 47 i art. 51 ust. 2 Konstytucji. Uzasadnienie naruszenia tej zasady sprowadza się do omó wienia jej treś ci w orzecznictwie Trybun ału i doktrynie oraz niejasnym powiązaniu jej z wprowadzonym przez ustawodawcę sankcjonowanym karnie obowiązkiem, który może być niemożliwy do spełnienia ze względów niezależnych od woli składającego oświadczenie, gd yż czł onkowie r odziny nie mają obowiązku przekazywania informacji o swoim majątku (zob. s. 13 - 14 uzasadnienia wniosku). Wniosek Prezydenta złożony w trybie kontroli prewencyjnej musi spełniać takie same wymogi formalne jak wniosek złożony w trybie kontroli nastę pczej pr zez każdy podmiot po- siadaj ący tzw. generalną legitymację do inicjowania postępowania przed Trybunałem. W szczególności musi więc zawierać uzasadnienie, w którym będzie sformułowany zarzut niezgodności z Konstytucją ze wskazaniem argumentów lu b dowo dów na j ego poparcie (art. 47 ust. 1 pkt 6 w związku z ust. 2 pkt 3 i 4 uotpTK). W świetle orzecznictwa Trybunału, zadaniem podmiotu inicjującego kontrolę hierarchicznej zgodności norm jest przedstawienie stosownej argumentacji uprawdopodobniającej s tawian e zarzut y. Niewystarczające jest s amo wskazanie określonych przepisów oraz przepisów konstytucyjnych, z którymi są one, w jego opinii, niezgodne. Konieczne jest wyjaśnienie, na czym owa niezgodność polega. Przesłanka odpowiedniego uzasadnienia zarzut ów w o dniesien iu do każdego wzorca kontr oli nie powin- na być traktowana powierzchownie i instrumentalnie; uzasadnienie musi wskazywać precy- zyjnie co najmniej jeden argument za naruszeniem danego wzorca kontroli. Wymogu tego nie spełniają uwagi nazbyt ogólne , niej asne czy też czynione jedynie na m arginesie innych roz- ważań (zob. postanowienia z: 2 lutego 2012 r., sygn. SK 14/09, OTK ZU nr 2/A/2012, poz. 17; 8 lipca 2013 r., sygn. P 11/11, OTK ZU nr 6/A/2013, poz. 91; wyroki z: 19 paździer- nika 2010 r., sygn. P 10/10, OTK ZU nr 8/A/2010, poz. 78; 23 p aździernika 2012 r., sygn. SK 11/12, OTK ZU nr 9/A/2012, poz. 107). Trybunał Konstytucyjny nie może zwolnić inicjatora postępowania z powyższych ob- owiązków ani zastąpić go w ich wykonaniu. Niedopuszczalne jest bowiem samod zielne pre- cyzowanie przez Trybunał , a tym bardziej uzasadnianie, jedynie ogólnikowo sformułowanych zarzutów (zob. wyroki z: 27 lutego 2018 r., sygn. SK 25/15, OTK ZU A/2018, poz. 11; 28 czerwca 2018 r., sygn. SK 4/17, OTK ZU A/2018, poz. 43; postanow ienie z 4 lut ego 2009 r., sygn. Ts 256/0 8, OTK ZU nr 2/B/2009, poz. 138). W tym świetle wniosek Prezydenta w zakresie dotyczącym naruszenia art. 2 Konsty- tucji nie spełnia wymogu należytego uzasadnienia zarzutu z powołaniem argumentów lub dowodów na jego po parcie . Jedy nie na marginesie Trybunał w skazuje, że zgodnie z jego orzecznictwem (zob. wyrok z 24 lutego 2003 r., sygn. K 28/02, OTK ZU nr 2/A/2003, poz. 13), jeśli przepisy prawne nie nadają się do realizacji zakładanego celu, gdyż wprowa- dzają obowiązek n iemożl iwy do spełnienia, mogą być uznane za niezgodne z wywiedzioną z art. 2 Konstytucji zasadą prawidłowej legislacji, jednak tej zasady Prezydent nie wskazał jako wzorca kontroli. Wobec powyższego Trybunał postanowił umorzyć postępowanie w zakresie zarzu tu nie zgodn ości z art. 2 Konstytucji na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 uotpTK, ze względu na nie- dopuszczalność wydania wyroku. OTK ZU A/202 2 Kp 2/19 poz. 6 27 8.2. Umorzenie postępowania w zakresie zarzutu niezgodności zaskarżonych przepisów z art. 32 ust. 1 w związku z art. 47, art. 5 1 ust. 2 i art. 18 Konstytucji. Wobec or zeczenia o niezgodności zakwestionowanych przepisów z art. 18, art. 47 i art. 51 ust. 2 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji i – w konsekwencji – wyeliminowania ich z porządku prawnego, Trybunał, kierując się wzglę dami e kon omii procesowej, uznał za zbędn e badanie ich zgodności z drugą grupą wzorców, tj. art. 32 ust. 1 w związku z art. 47, art. 51 ust. 2 i art. 18 Konstytucji, i umorzył w tym zakresie postępowanie na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 3 uotpTK. 9. Niero zerwal ny związek zakwestionowanych przep isów z całą ustawą. Stosownie do postanowień art. 122 ust. 4 Konstytucji dalsze losy ustawy, której prze- pisy zostały uznane przez Trybunał za niezgodne z Konstytucją, zależą od tego, czy uznał on zakwestion owane prz episy za nierozerwalnie związane z całą ustawą. Przepisy konstytucyjne nie wyjaśniają przy tym, na czym ów nierozerwalny związek polega. W wyroku z 28 kwietnia 1999 r., sygn. K 3/99 (OTK ZU nr 4/1999, poz. 73) Trybunał Konstytucyjny zdefiniował, p rzywoływa ne obe cnie we wszystkich niemal opracowa niach doktrynalnych, pojęcie nieroze- rwalnego związku, wskazując, że „trzeba [je] wyjaśniać w dwóch płaszczyznach. W płasz- czyźnie techniczno - legislacyjnej o nierozerwalnym związku należy mówić w sytuacji, gdy bez prze pisu, uznanego za niekonstytucyjny, niem ożliwe jest stosowanie pozostałych przepi- sów ustawy, gdyż w ustawie powstaje luka niemożliwa do wypełnienia w drodze dopuszczal- nych technik wykładniczych. W płaszczyźnie aksjologicznej o nierozerwalnym związ ku nale- ży mówić w sytuacji, gdy stosowanie pozost ałych przepisów ustawy jest wprawdzie technicz- nie możliwe, ale wyprowadzenie z ustawy przepisu uznanego za niekonstytucyjny doprowa- dza do oczywistej zmiany zakresu stosowania, celu bądź sensu pozostałych prz episów, p rzeksz tałcając tak okrojoną ustawę w akt oderwany od intencji jej twórców i nabierający nowego znaczenia, którego nie mógłby nabrać, gdyby pozostały w nim usunięte przepisy”. W doktrynie związek w płaszczyźnie aksjologicznej jest określany jako zw iązek w z naczen iu merytorycznym i wskazuje się, ż e zachodzi w sytuacji, jeżeli „brak przepisu dotkniętego wa- dą zmienia zakres lub sens ustawy lub prowadzi do nieuzasadnionego zróżnicowania statusu adresatów ustawy” (J. Ciemniewski, Badanie zgodności ustaw z Konstyt ucją w procesie legi- slacyjnym , „Przegląd Legislacyjny”, nr 1/2004, s. 51). Wskazuje się także, że „[k]oncepcja dwupłaszczyznowej oceny charakteru związku niekonstytucyjnego przepisu z całą ustawą wydaje się gwarantować wszechstronność badania owyc h relacji ” (M. Florczak - Wątor, Pre- wencyjna kontro la konstytucyjności ustaw , [w:] Konstytucja i sądowe gwarancje jej ochrony. Księga jubileuszowa Profesora Pawła Sarneckiego , Kraków 2004, s. 84). O tym, czy zachodzi nierozerwalny związek, z czego on wynika i jaki je st jeg o charak- ter, orzeka każdorazowo, n a tle konkretnej sprawy Trybunał Konstytucyjny, któremu przysłu- guje wyłączna kompetencja dokonania oceny w tej kwestii. W niniejszym wyroku Trybunał orzekł o niezgodności z Konstytucją 22 przepisów ustaw y z 11 wrze śnia 2 019 r. i czterech załączników do t ej ustawy, które wprowadziły zmia- ny, polegające na dodaniu nowych przepisów albo nowelizacji dotychczasowych, w pięciu różnych aktach prawnych, doniosłych z punktu widzenia ustroju państwa. Wyrok ma jednak charakter zakres owy. To znaczy, że Trybunał, zgodn ie z zakresem zaskarżenia określonym we wniosku Prezydenta, orzekł o niezgodności z Konstytucją wyłącznie określonych norm wynikających z zakwestionowanych przepisów, a nie o całych jednostkach redakcyjnyc h. Uchylen ie nor m zobowiązujących do składania ośw iadczeń majątkowych w zakresie dotyczącym majątku osobistego i objętego wspólnością majątkową dzieci własnych, dzieci małżonka i dzieci przysposobionych osób pełniących funkcje publiczne nie stanowi, co d o zasady, le gislac yjnej przeszkody do stosowania poz ostałych przepisów ustawy z 11 września 2019 r. (wszystkie przepisy pozostają w mocy w odniesieniu do majątku osobistego małżonka OTK ZU A/202 2 Kp 2/19 poz. 6 28 i osoby pozostającej we wspólnym pożyciu z osobą pełniącą funkcję publiczn ą). Po wyrok u Tryb unału byłoby możliwe stosowanie pr zepisów ustawy z 11 września 2019 r. bez norm, które zostały uznane za niezgodne z Konstytucją, pod warunkiem dostosowania treści ustawy do wyroku Trybunału, w trybie przewidzianym w art. 122 ust. 4 zdani e drugie Kon stytuc ji, uszczegółowionym w uchwale Sej mu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 30 lipca 1992 r. – Re- gulamin Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej (M. P. z 2021 r. poz. 483, ze zm.). Mimo że w niniejszej sprawie nie zachodzi nierozerwalny związek zakwes tionowa- nych przepi sów z całą ustawą w tzw. płaszczyź nie techniczno - legislacyjnej, to w ocenie Try- bunału, związek taki zachodzi w płaszczyźnie aksjologicznej (merytorycznej). Primo , rozstrzygnięcie Trybunału zawarte w części I sentencji wyroku podważa rat io legis usta wy z 1 1 września 2019 r. Rozszerzenie za kresu oświadczeń majątkowych składa- nych przez funkcjonariuszy publicznych o majątek osób najbliższych miało zapewnić, w za- myśle ustawodawcy, większą transparentność życia publicznego i podnieść poziom za ufania społec znego do osób pełniących funkcje publicz ne. Trybunał uznał za niezgodny z Konstytu- cją obowiązek składania oświadczeń majątkowych w zakresie majątku osobistego i objętego małżeńską wspólnością dzieci własnych, dzieci małżonka i dzieci przysposo bionych osoby pełni ącej funkcję publiczną. Zatem znac ząco ograniczył podmiotowo możliwość stosowania ustawy z 11 września 2019 r. Secundo, nie sposób nie zauważyć, że analogiczne rozwiązania do tych uznanych przez Trybunał za naruszające prawo do prywatno ści ustawodawc a przy jął w odniesieniu do małżonka osob y pełniącej funkcje publiczne oraz osoby pozostającej z nią we wspólnym po- życiu. Przepisy w tym zakresie nie zostały zaskarżone i jako takie nie podlegały kontroli w niniejszej sprawie, jednakże przyjęt e przez Trybun ał wzo rce kontroli – prawo do prywatno- śc i, ochrona autonomii informacyjnej jednostki oraz zasada ochrony rodziny – wskazują na niezgodność z Konstytucją także tych rozwiązań. W konsekwencji I części wyroku Trybuna- łu, przy braku stwierdzenia n ierozerwalnego związ ku zakwestionowanych przepisów z c ałą ustawą, doszłoby do wejścia w życie przepisów de facto niezgodnych z Konstytucją. Stosow- nie bowiem do art. 122 ust. 4 zdanie drugie Konstytucji, Prezydent ma obowiązek podpisania ustawy, jeżeli niez godność z Kons tytucj ą dotyczy jej poszczególnych przep isów, a Trybunał nie orzeknie, że są one nierozerwalnie związane z całą ustawą (z pominięciem przepisów uznanych za niezgodne albo po usunięciu niezgodności przez Sejm). Rolą sądu konstytucyj- nego w taki ej sytuacji je st zap obieżenie wejściu w życie regulacj i obarczonych ab initio wadą konstytucyjną, dostrzeżoną w procesie kontroli innych norm w trybie prewencyjnym. Trybu- nał nie podważa przy tym związania granicami zaskarżenia wskazanymi we wniosku Prezy- de nta. Zwraca je dnak u wagę, że przyznanie mu przez ustro jodawcę ekskluzywnej kompeten- cji orzekania w trybie kontroli prewencyjnej o istnieniu nierozerwalnego związku z całą ustawą przepisów uznanych za niezgodne z Konstytucją, jest w istocie w każdej sytuacj i wyj- ściem poz a gran ice zaskarżenia, o których mowa w art. 67 uotpTK. Wspomniana regulacja ustawowa, z samej swej istoty, nie może ograniczać realizowania przez Trybunał szczególnej kompetencji przyznanej mu przez Konstytucję. W ocenie Trybunału Konstytucyjnego w obecny m, peł nym składzie, bezwzględne przestrz eganie ustawowej zasady związania gra- nicami wniosku byłoby nie tylko nadmiernym formalizmem, realizowanym kosztem ochrony systemu prawa przed wejściem w życie niezgodnych z Konstytucją przepisów, lecz nade wszystko p ozosta wałoby w sprzeczności z porządkiem wynikającym z hierarchii norm. Wskazana zaś ochrona systemu prawa jest zarazem, zdaniem Trybunału, kolejną płaszczyzną domagającą się oceny pod względem istnienia nierozerw alnego związku zakwestionowanych przepisów z całą ustawą. Z powyższych powodów Try bunał orzekł, że normy uznane w części I wyroku za nie- zgodne z Konstytucją są nierozerwalnie związane z całą ustawą z 11 września 2019 r. OTK ZU A/202 2 Kp 2/19 poz. 6 29 10. Skutki wyroku. Zgodnie z ar t. 122 ust. 4 zdanie pierwsze Konstytucji Prezy dent o dmawia podpisania ustawy, którą Tr ybunał uznał za niezgodną z Konstytucją. Obowiązek odmowy podpisania ustawy dotyczy także sytuacji, w której Trybunał stwierdził niezgodność z Konstytucją po- szczególnych przepisów i orzekł, że są one nierozerwalnie z wiązan e z całością ustawy. Konsekwencją obowiązku odmowy podpisania ustawy jest jej niedojście do skutku i zakończenie procesu legislacyjnego. Zdanie odrębne sędziego TK Zbigniewa Jędrzejewskiego do wyro ku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 25 listopada 2021 r. , sygn. akt K p 2 / 19 Na podstawie art. 106 ust. 3 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Ko nstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393) zgłaszam zda- nie odrębne do wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 25 li stopada 202 1 r., sygn. K p 2 / 19 . 1. W wyroku o sygn. Kp 2/19 Trybunał Konstytucyjny stwierdził niekonstytucyjność niektórych przepisów ustawy z 11 września 2019 r. o zmianie ustawy o wykonywaniu manda- tu posła i senatora oraz niektórych innych ustaw , rozszer zających obowiązek składania oświadczeń majątkowych przez osoby pełniące funkcje publiczne o oświadczenia dotyczące sytuacji majątkowej osób i m najbliższych. Trybunał orzekł o niezgodności z Konstytucją przepisów zmieniających jedynie w zakresie, w jakim o dnoszą się one do majątku osobistego i objętego małżeńską wspólnością majątkową dzieci własnych, dzieci małżonka i dzieci przy- sposobionych fun kcjonariusza publicznego . Pominął zatem ocenę tego, czy zgodne z Konsty- tucją było rozszer zenie obowiązk u składania oświadczeń majątkowych przez osoby pełniące funkcje publiczne o oświadczenia dotycząc e majątku osobistego małżonka osoby pełniącej funkcję pu bliczną oraz osoby pozostającej z nią we wspólnym pożyciu . Zagadnienie to nie było bowiem przedmiotem zarzutu we w niosku Prezydenta RP złożony m do Trybunału w trybie kontroli prewencyjnej. 2. W tej części wskazane rozstrzygnięcie należy poprzeć. Nie zgadza m się jednak z tym, że Trybunał przyjął, iż niekonstytucyjne przepisy są nierozerwalnie związane z ustawą będącą p rzedmiotem postępowania przed T K. Z art. 122 ust. 4 Konstytucji wynika, że „ Prezydent Rzeczypospolitej odmawia podpi- sania ustawy, którą Trybun ał Konstytucyjny uznał za niezgodną z Konstytucją. Jeżeli jednak niezgodność z Konstytucją dotyczy poszczególnych przepisów ustawy, a Trybunał Konstytu- cyjny nie orzeknie, że są one nierozerwalnie związane z całą ustawą, Prezydent Rzeczypospo- litej, po zasię gnięciu opinii Marszałka Sejmu, podpisuje ustawę z pominięciem przepisów uznanych za niezgodne z Konstytucją albo zwraca ustawę Sejmowi w celu usunięcia nie- zgodności” . Zarówno w orzecznictwie T rybunału K onstytucyjnego , jak i w doktrynie przyjęto, że pojęci e nierozerwalnego związku z ustawą , o którym mowa w art. 122 ust. 4 Konstytucji , należy analizować w płaszczyźnie techniczn o - legislacyjnej oraz aksjologicznej. W pierwszym aspekcie nierozerwalny związek z ustawą polega na tym, że bez przepisu , uznanego za nie- konstytucyjny , nie jest możliwe stosowanie pozostałych przepisów ustawy , ponieważ w usta- OTK ZU A/202 2 Kp 2/19 poz. 6 30 wie powstaje luka niemo żliwa do wypełnienia w drodze wykładni. Aksjologiczne uzasadnie- nie zakłada natomiast, że nierozerwalny związ e k zachodzi również wtedy, gdy sto sowanie pozostałych przepisów ustawy jest wprawdzie technicznie możliwe, ale usunięcie z ustawy przepisu uznanego za niekonstytucyjny doprowadza do oczywistej zmiany zakresu stosowa- nia, celu lub sensu pozostałych przepisów, przekształcając tak okrojoną ust awę w akt ode- rwany od intencji jej twórców i nabierający nowego znaczenia, którego nie mógłby nabrać, gdyby pozost ały w nim usunięte przepisy. Nie ma m wątpliwości, że w sprawie nie zostały spełnione przesłanki nierozerwalnego związku niekonstytucyjny ch przepisów z ustawą w aspekcie techniczno - legislacyjnym. Na- wet z przepisu niezwierającego fragmentu odnoszącego się d o oświadczeń dotyczących ma- jątku osobistego i objętego małżeńską wspólnością majątkową dzieci własnych, dzieci mał- żonka i dzieci przyspo sobionych , można wywodzić określoną regułę zachowania (w tym wy- padku dotyczącą obowiązku składania oświadczeń majątkowyc h). Uważam, że w sprawie nie można też mówić, że niekonstytucyjne przepisy są nieroze- rwalnie związane z ustawą z aksjologicznego punktu widzenia. Usunięcie z ustawy zmienia- jącej z 11 września 2019 r. niekonstytucyjnych przepisów nie prowadzi do oczywistej zmiany zakresu stosowania, celu lub sensu pozostałych przepisów . Bez rozwiązań dotyczących obo- wiązku składania oświadczeń majątkowych do tyczących majątku osobistego i objętego mał- żeńską wspólnością majątkową dzieci własnych, dzieci małżonka i dzieci przysp osobionych , można wywodzić określoną regułę zachowania . U stawa zmieniająca nie sta je się aktem ode- rwanym od intencji twórców. Z uzasadni enia projektu ustawy zmieniającej wynika, że akt ten ma na celu zapewnienie większej niż dotychczas transparentności życ ia publicznego poprzez rozszerzenie zakresu oświadczeń majątkowych składanych przez określonych funkcjonariu- szy publicznych. Określenie kręgu podmiotów, których stan majątkowy ma być ujawniony , jest sposobem realizacji zakładanego celu, a nie samym celem. Wobec tego usunięcie niektó- rych osób z tego zbioru poprzez wyrok TK nie zmienia intencji podmiotu inicjującego zmia- nę, nie zostaje równi eż podważony sens utrzymania pozostałych przepisów. Powyższe uzasadnia stanowisko, że uznane za niekonstytucyjne przepi sy nie są niero- zerwalnie związane z ustawą. 3 . Obok zagadnienia głównego – będącego przedmiotem mojego zdania odrębnego – należy zwrócić uwagę na jeszcze jedną kwestię. Wniosek Prezydenta RP został wniesiony do Trybunału w trybie kontroli prewencyjnej, a z atem w sytuacji, gdy kwestionowane przepisy jeszcze nie weszły w życie i nie wywołują skutków prawnych. Trybunał Konstytucyjny w orzekan iu jest związany zakresem zaskarżenia, który wyznaczają przedmiot kontroli i wzorce kontroli. Zakładając racjonalność dz iałania organów władzy publicznej i podmiotów inicjujących postępowanie przed TK , należy przyjąć, że Prezydent RP z uzasadnionych po- wodó w zakwestionował tylko określony zakres przepisów. Gdyby chciał podważyć aksjolo- giczne podstawy danego rozwiązania, w sz czególności dotyczące realizacji określonych war- tości, prawa do prywatności i autonomii informacyjnej, zarzuty byłyby sformułowane inacz ej. Nadmierne wykorzystywanie aksjologicznego usprawiedliwienia nierozerwalnego związku niekonstytucyjnych przepisów z ustawą – w przypadkach nieoczywistych – m oże doprowadzić do wyjścia poza zakres zaskarżenia , o którym mowa w art. 67 ust. 1 ustawy o org anizacji i trybie postępowania przed Trybunałem. Z uwagi na powyż ej przedstawione okoliczności postanowiłem złożyć zdani e odrębne do wyroku TK o sygn. K p 2/ 19 . OTK ZU A/202 2 Kp 2/19 poz. 6 31 Zdanie odrębne sędziego TK Piotra Pszczółkowskiego do wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 25 listopada 2021 r., sygn. akt Kp 2/19 Na podstawie art. 106 ust. 3 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Kons tytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; d alej: u.o.t.p.TK) zgłaszam zdanie odrębne do wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 25 listopada 2 021 r. w sprawie o sygn. Kp 2/19. Kierunkowo podzielam stanowisko Trybunału Kon stytucyjnego, że zakwestionowane przez Pr ezydenta Rzecz y pospolitej Polskiej we wniosku z 18 października 2019 r. przepisy ustawy z dnia 11 września 2019 r. o zmianie ustawy o wykonywaniu mandatu posła i senatora oraz niektórych innych ustaw (dalej: ustawa zmieniająca) , w zakresie wskazanym we wni o- sku, nie powinny wejść w życie z uwagi na obciążające je wady niekonstytucyjności. Zupełnie inaczej niż Trybunał postrzegam jednak i stotę problemu konstytucyjnego w niniejszej sprawie. Uważam, że ocena zakwestiono wanych przepisów powinna skoncen- trować si ę na kwestii naruszenia standardów prawidłowej legislacji przez nałożeni e obowiąz- ków niemożliwych w rzeczywistości do spełnienia na ad resatów rozwiązań przyjętych w ustawie zmieniającej (tj. części osób zajmujących kierownicze stanowiska państwowe), a nie na kwestii ochrony prywatności osób trzecich (tj. osób bliskich – członków rodzin tych funkcjonariuszy). Jednocześnie nie zgadzam się ze stanowiskiem Trybunału, że konstytucyj- ny standard ochrony prywatności i autono mii informacyjnej osób bezpośrednio niepe łniących funkcji publicznych bezwzględnie zakazuje ustawodawcy przyjmowania regulacji przewi du- jących ujawnienie informacji o sytuacji majątkowej takich osób, nawet gdyby uzasadnione to było względami ochrony transpa rentności i uczciwości życia publicznego. Nie podzielam też sposobu zastosowania przez Trybunał klauzuli o nierozerwalnym związku treści normatywnych uznanych za niekonstytuc yjne z – niezakwestionowaną przez Prezydenta – pozostałą częścią ustawy. Nie uważ am bowiem, aby stwierdzenie o niedopusz- cz alności ujawniania w oświadczeniach informacji o sytuacji majątkowej dzieci własnych, dzieci małżonków i dzieci przysposob ionych funkc jonariuszy publicznych objętych ustawą zmieniającą miało automatycznie wykluczać dopuszczalność ujawniania takich informac ji w zakresie dotyczącym małżonków tych funkcjonariuszy. Moim zdaniem, Trybunał przyjął zbyt szerokie rozumienie tzw. zwią zku aksjolog icznego wadliwych regulacji z pozostałą , nie- zakwestionowaną częścią ustawy, uchyb iając zasadzie związania granicami wniosk u. Moje zdanie odrębne uzasadniam następująco: 1. Przede wszystkim uważam, że Trybunał nadmiernie skoncentrował się na kwestii inger encji w prawo do prywatności osób trzecich ( in casu dzieci własnych, dzieci małżo nka i dzieci przysposobionych osób objęty ch zakresem normowania ustawy zmieniającej), pomi- jając perspektywę bezpośrednich adresatów nowych obowiązków w zakresie składania oświ adczeń, przewidzianych w ustawie zmieniającej (tj. części osób zajmujących kierow nicze stanowiska państwowe ). Uważam bowie m, że zasadnicz y mankament konstytucyjny tej usta- wy tkwi w tym, że zobowiązując wymienione w niej osoby pełniące funkcj e publiczne do ujawniania w oświadczeniach majątkowych informacji o sytuacji majątkowej osób naj bliż- szych, ustawodawca nałożył na tych fu nkcjonariuszy publicznych – pod rygorem odpowie- dzialności prawnej – obowiązek niemożliwy do zrealizowania, czym uchybił st andardom pra widłowej legislacji wywodzonym z art. 2 Konstytucji. OTK ZU A/202 2 Kp 2/19 poz. 6 32 Trafnie problem ten zidentyf ikował Prezydent – choć uczynił to tylko w odniesieniu do niektórych osób bliskich – wskazując, że „[o]soba obowiązana, na podstawie zakwestio- nowanych przepisów prawnych, do z łożenia zupełnego, starannego i zgodnego z prawdą oświadczenia o stanie majątku d zieci własnych, [dzieci] przysposobionych lub dzieci mał- żonka, może nie mieć możliwości uzyskania (np. w przypadku samodzielnych, p ełnoletnich dzieci własnych lub dzieci małżo nka) pełnych informacji o takim majątku. Członkowie rodzi- ny osoby obowiązanej do złożenia oświadczenia nie mają bowiem obo wiązku prawnego przekazywania informacji o swoim majątku osobie obowiązanej do złożenia oświadczenia. Jeżeli zaś przekazuj ą taką infor mację, nie mają obowiązku przekazywać informacji pełnej” (wniosek z 18 październi ka 2019 r., s. 14). Z art. 2 Konstytucji, powołanego przez Prezydenta we wniosku jako jeden z wzorców kontroli, statuującego zasadę demokratycznego państwa prawnego, wynika m. in., że przepisy prawa nie mogą nakładać na ich adresatów obowiązków (warunków) n iemożliwych do speł- nienia. Trybunał Konst ytucyjny stwierdzał już w swoim orzecznictwie, że nakładania takich obowiązków (warunków), których spełnienie byłoby niemo żliwe lub is totnie utrudnione, w sposób oczywisty narusza wynikające z art. 2 Konstytucji zas ady: zaufania obywateli do państwa i praw a oraz przyzwoitej legislacji (zob. np. wyrok pełnego składu z 17 grudnia 2008 r., sygn. P 16/08, OTK ZU nr 10/A/2008, poz. 181). Art. 2 Konstytucji nakłada na usta- wodawc ę nakaz podejmowania racjonalnych decyzji pra wodawczych oraz nakaz takiego sta- nowienia prawa, by nie stawało się ono swoistą „pułapką” na obywateli . Tenże przepis kon- stytucyjny nakłada też na ustawodawcę nakaz doboru rozwiązań adekwatnych do realizacji zamie rzonego celu ustawodawczego ( ratio legis ) o raz proporcjonalnych, nienakładających ni epotrzebnych (nadmiernych) ciężarów. Innymi słowy, „spośród możliwych (i zarazem le- galnych) środków oddziaływania należałoby wybierać środki skuteczne dla osiągnięcia celów założonych, a zarazem możliwie najmniej uc iążliwe dla podmiotów, wobec których mają być zastosowane, lub dolegliwe w stopniu nie większym niż jest to niezbędne dla osiągnięcia za- łożonego celu” ( Polskie dyskusje o państwie prawa , red. S. Wronkowsk a , Warsza wa 1995, s. 74). Uważam zatem, że przepisy poddane kontroli w niniejszej sprawie nie spełniają wy- magań konstytucyjnych przede wszystkim właśnie z uwagi na naruszenie wynikających z art. 2 Konstytucji zasad prawidłowej legislacji. Przepisy prawa, aby czynił y zadość standar- dom prawidłowej legislacji, nie mogą nakładać na adresatów norm praw nych obowiązków niemożliwych do spełnienia. Co więcej, nie mogą one również zakładać ryzyka poniesienia negatywnych konsekwencji prawnych (dolegliwości, m.in. w związku z o dpowiedzialnością karną lub dyscyplinarną) ze względu na uchybienie obowiązkom niemo żliwym do realizacji. Nie karze się bowiem za zaniechanie lub nieprawidłowe zrealizo wanie obowiązku, którego realnie nie da się prawidłowo zrealizować. Podzielam stanowisko Prezydenta, że badana ustawa zmieniająca n ałożyła – pod rygorem odpowiedzialności k arnej – na niektórych funk- cjonariuszy publicznych obowiązek ujawnienia w oświadczeni ach informacji o sytuacji ma- jątkowej osób najbliższych, który to obowiązek z istoty nie jest możliwy do zrealizowania, ponieważ oso by zobowiązane nie są dysponentami tych i nformacji. Ustawodaw ca stworzył swoistą „pułapkę” polegającą na tym, że adresat obowiązku – składając oświadczenie, w któ- rym zawrze informacje przekazane mu dobrowolnie prz ez członka rodziny – naraża się na ryzyko o dpowiedzialności karnej (od której nie mo że się uchylić) z powodu ujawnienia in- formacji niepełnych albo nieprawdziwych. O tym , czy wobec funkcjonariusza zostanie wszczęte właściwe postępowanie, decydować będą upra wnione służby. Rodzi to ryzyko naci- sków na osobę pełniącą funkcję publiczną. Jedynym sposobem, aby mieć pewność co do tego, że nie ujawniło się informacji niepełnych albo nieprawdziwych (a więc że nie uchybiło się obowiązkowi nałożonemu przez ustawodawcę), jest zaniechanie pełnienia funkcji publicz nej, a więc zaniechanie korzystania z wła snych praw publicznych. Taki efekt regulacji ustawowej OTK ZU A/202 2 Kp 2/19 poz. 6 33 byłby jednak nie do pogodzeni a ze standardami prawidłowej legislacji w państwie demokra- tycznym i prawnym. Jednocześni e badana ustawa zmieniająca tworzy w społec zeństw ie swoi- stą „iluzję”, że ujawnione w oświadczeniach informacje o sytu acji majątkowej członków ro- dzin osób sprawujących funkcje publiczne są zgodne z prawdą, podczas gdy są to co najwyżej informacje o tym, co osoba najbliższa zechciała przekazać zobowi ązanemu do złożenia takie- go oświadczenia. Z uwagi na niemożność poprawnej realizacji obowiązku ustawowego nale- żałoby zatem uz nać w niniejszej sprawie, że przyjęte w ustawie zmieniającej rozwiązanie prawne nie jest adekwatne do przyjętego celu ustawodawczeg o ( ratio legis ), jakim była trans- parentno ść i uczciwość życia public znego. Ustawodawca chciał osiągnąć cel, który ma bez wątpienia silne zakotwiczenie w aksjologii konstytucyjnej, w tym w szczególności w art. 2 Ko nstytucji, lecz użył do tego środka niespeł niającego, moim zdaniem, standardów prawi- dłowej legislacji. Z tych powodów uważam, że zaskarżone we wniosku Prezydenta przepisy ustawy zmieniającej powinny zostać uznane przez Trybunał za niezgodne przede wszystki m z art. 2 Konstytucji. Tymczasem w wyroku w sprawie o sygn. Kp 2/19 Trybunał umorzy ł niestety postępowanie w zakresie zarzutu naruszenia art. 2 Konstytucji i w zasadzie pominął problem poprawności legislacyjnej rozwiązań przyjętych w badanej ustawie. Tryb unał ograniczył się do stwierdzenia, że Pre zydent RP w swoim wniosku nie dopełnił w tym zakresie rygorów prawidłowego uzasadnienia zarzutów, ponieważ wskazał zasadę zau fania obywatela do pań- stwa i stanowionego przez nie prawa, lecz nie wskazał wprost zasad y prawidłowej legislacji. Stanowisko Trybun ału uważam za nadmiernie formalistyczne. Po pierwsze, jak wynika z do- tychczasowej praktyki orzeczniczej, regulację nakładając ą obowiązki prawne niemożliwe do zrealizowania można negatywnie oceniać zarówno z punktu widzenia prawidłowej legislacji, jak i z p unktu widzenia ochrony zaufania do państw a i prawa (zob. powołany wyrok w spra- wie o sygn. P 16/08). Po drugie, same w sobie s tandardy prawidłowej legislacji zostały wła- śnie po to wypracowane w orzecznictwie Trybun ału, aby zapewnić bezpieczeństwo prawne oby wateli oraz chronić ich zaufanie do państ wa i prawa. Między standardami prawidłowej legislacji oraz zasadą zaufania istnieje zatem ścisły związek. Po trzecie wreszcie, Trybunał miał w niniejszej sprawie możliwość uwzględnić art. 2 Konstytucji jako wzorzec kontroli, opierając się na przyjętej w po stępowaniu sądowokonstytucyjnym regule falsa demonstratio non nocet , zgodnie z którą podstawowe znaczenie dla rekonstrukcji przedmiotu i wzorców kontroli ma istota sprawy p rzedstawionej przez podmiot inicjujący post ępowanie przed Try- bunałem. We wniosku z 1 8 października 2019 r. Prezydent wprost wskazał art. 2 Konstytucji jako jeden z wzor ców kontroli zaskarżonych przepisów. W uzasadnieniu powołał się na zasa- dę zaufania do pa ństwa i stanowionego przez nie prawa, zakaz nadmiernej ingerencji i zasadę bezpiecze ństwa prawnego jednostki (zob. wniosek z 18 października 2019 r., s. 13 i 14). Pre- zydent sformułował wyraźnie zarzut naruszenia tych zasad, podnosząc, że „zakwestionowane w petitum wniosku przepisy nakładają na osob y obowiązane do złożenia oświadczenia, sa nk- cjonowany karnie obowiązek, który może nie być możliwy do spełnienia ze względów n ieza- leżnych od woli składającego stosowne oświadczenie. Wątpliwe konstytucyjnie jest żąd anie podania pełnych informacji o stanie ma jątkowym określonego kręgu osób, od osoby pełniącej funkcję publiczną, która nie jest dysponentem i ze względów niezależnych od sobie informa- cji takich może nie uzyskać od członków rodziny” (tamże, s. 14). Uważam, że taki zarzut i takie argumenty nadawały się do merytorycznego rozpatrzenia przez Trybunał w niniejszej sprawie, i że nie było podstaw umorzenia postępowania w zakresie art. 2 Konstytucji na pod- stawie art. 59 ust. 1 pkt 2 u.o.t.p.TK. 2. Orzeczenie o nie zgodności ustawy zmieniającej z e standardam i prawidłowej legi- slacji wywodzonymi z ar t. 2 Konstytucji właściwie mogło by i powinno kończyć kontrolę konstytucyjności w niniejszej sprawie. W związku z negatywnym wyrokiem Trybunału usta- OTK ZU A/202 2 Kp 2/19 poz. 6 34 wodawca musiałby podjąć r az jeszcze decyzję, czy podejmuje się zmian prawodawczych słu- żących realizacji celu, jakim jest transparentność i uczciwość życia publicznego, oraz – w razie podtrzyman ia swojej woli w tym zakresie – rozstrzygnąć o wyborze środków praw- nych adekwatnych do r ealizacji tego celu, a jednocześnie technic znie poprawnych (tj. spełnia- jących standa rd prawidłowej legislacji). Tymczasem w wyroku o sygn. Kp 2/19 Trybunał postanowił wyznaczyć, na przyszłość, wiążący ustawodawcę standard ochrony prywatności członków rodzi n osób sprawujących funkcję publiczną. Z te go względu skoncentrował się na kwestii o chrony prywatności – w zakresie autonomii informacyjnej odnośnie do informacji dotyc zących sytuacji majątkowej – osób najbliższych osobom pełniącym funkcję publiczną, które nie są bezpośrednio adresatami ustawy zmie niającej. Ustawa ta nie nakłada bowiem na małżonków ani dzieci osób zobowiązanych do składania oświadczeń majątkowych żadnych obowiązków prawnych. W odniesieniu do problemu ochrony autonomii informacyjnej Trybuna ł przyjął zbyt rygorystyczne i zbyt daleko idące – w mojej ocenie – stanowisko, jeśl i chodzi o niemożność ujawnia nia jakichkolwiek informacji dotyczących członków rodzin osób sprawujących funk- cję publiczną. Stwierdził bowiem, że „ jakkolwiek prawo do prywat ności może ulegać więk- szemu ograniczeniu wo bec osób pełniących funkcje publiczne (ub iegających się o pełnienie funkcji publicznych), to ograniczenie tego prawa nie może dotykać osób trzecich – nawet jeśli są one blisko spokrewnione z osobą pełniącą funkcje publiczne ”. Na tej podstawie Trybunał – dz iałając w granicach zaskarżenia określonych we wniosku Prezydenta – uznał, że nałożenie obowiązku ujawniania inform acji o majątku dzieci własn ych , dzieci małżonka i dzieci przy- sposobion ych funkcjonariusza publiczn ego nie mi ało konstytucyjnego uzasadnienia. Takiego uzasadnienia nie mógł stanowić w szczególności art. 61 ust. 1 Konstytucji, statuujący prawo dostępu do informacji publicznej, ponieważ dzieci własne, dzieci małżonka oraz dzieci przy- sposobione – przez fak t pozostaw ania w stosunku prawnorodzinnym z osobą pełniącą funkcj ę publiczn ą – nie stają się automatycznie osobami pełniącymi funkcje publiczne. Ustawodawca naruszył więc sferę prywatności dzieci własnych, dzieci małżonka i dzieci przysposobionych osób zob owiązanych do składania oświadczeń. Jednocz eśnie Trybunał – działając już poza granicami wniosku Prezydenta – wyraził stanowisko, że przyjęte rozwiązania legislacyjne naruszają też prywatność małżonków osób pełniących funkcje publiczne oraz osób pozostają- c ych z nimi we wspólnym pożyciu. Nie podzie lam tak jednoznacznego stanowiska Trybunału. W mojej ocenie, nie jest bezwzględnie wykluczone, że w pewnych wypadkach i w pewnym zakresie informacje doty- czące osób niepełniących funkcji publiczn ych – przez wzgląd na koniecz ność zapewnienia transparentności i uczciwości życia publicznego – mogłyby podlegać ujawnieniu. Uważam, że fakt, iż członkowie rodzin osób sprawujących funkcje publiczne nie pełnią funkcji publicz- nej, nie zawsze musi sam w sobie stanowić bezwzglę dnej przes zkody przyjęcia regulacji ustawow ej nakładającej obowiązek ujawnienia informacji o tych osobach z uwagi na potrzebę zapewnienia transparentności i uczciwości życia publicznego. W mojej ocenie, podstawowym kryterium, które uzasadniać może ingerenc ję w sferę prywatności i autonomii informac yjnej, nie jest sam fakt pełnienia funkcji publicznej przez osobę, której informacje dotyczą, lecz jest nim – jak to określał Trybunał w dawnym orzecznictwie – „ konieczny związek funkcjonalny istniejący między rod zajem info rmacji dotyczących danej osoby i jej zachowaniem jako peł- niącej funkcję publiczną ” (inaczej: „związek między życiem prywatnym a działalnością pu- bliczną”), zakładający istnienie „wyraźne[go] powiązani[a] określonych faktów z życia pry- watnego z fun kcjonowani em osoby, której dotyczą, w insty tucji publicznej” (wyrok z 20 mar- ca 2006 r., sygn. K 17/05, OTK ZU nr 3/A/2006, poz. 30). „ Związek ten natomiast może wręcz być niekiedy niedostrzegalny dla przeciętnego odbiorcy, jednak z uwagi na pewne oko- liczno ści dotycz ące sfery prywatnej oraz te, któr e odnoszą się do realizowanej działalności osoby publicznej, ujawnienie takich pozornie niezwiązanych z tą działalnością informacji OTK ZU A/202 2 Kp 2/19 poz. 6 35 może mieć istotne znaczenie dla dobra publicznego (np. ze względu na istnienie lu b zagroże- n ie powstania określonych ujemnych skutków w sferze publicznej). Tylko wtedy więc, je śli ujawnione zdarzenia oddział ują na sferę publicznego funkcjonowania podmiotu usprawiedli- wiona będzie ingerencja w sferę życia prywatnego ” (tamże). Nie jest więc tak, jak zdaje się wynikać z wyroku Trybu nału o sygn. Kp 2/19, że kon- stytucyjna ochrona prywatności i autonomii informacyjnej osób prywatnych bezwzględnie zakazuje ustawodawcy przyjmowania regulacji przewidujących ujawnieni e informacji o oso- bach niepe łniących funk cji publiczn ych , choćby regulacje takie uzasadnione były względami ochrony transparentności i uczciwości życia publicznego. Tak rygorystyczne stanowisko mo- że prowadzić do wtórnego ograniczenia możliwości ujawniania informacji o osobach pełnią- c ych funkcj e p ubliczn e wówczas, gdy takie infor macje odnosiłyby się do „sfery pośredniej, w której życie publiczne podmiotu nieuchronnie łączy się z jego życiem prywatnym ” (wyrok o sygn. K 17/05), w tym relacjami z osobami najbliższymi. Dotychczasowe orzec znictwo Trybu nału w tym zakresie było bardziej zniuansowane (wyważone). W wyroku z 13 lipca 2004 r., sygn. K 20/03 (OTK ZU nr 7/A/2004, poz. 63), na który Trybunał powołał się w sprawie o sygn. Kp 2/19, Trybunał orzekł o niekonstytucyjności obowiązku ujawn ienia przez f unkcjonariuszy samorządowych w sk ładanych przez nich oświadczeniach informacji o działalności gospodarczej wstępny ch , zstępnych oraz rodzeń- stwa tych funkcjonariuszy. Podstawą orzeczenia niekonstytucyjności w wyroku o sygn. K 20/03 nie był jedn ak sam fakt, że wstępni, zstępni i rodzeństwo funkcjonariuszy samorzą- dowych nie są osobami pełniącymi funkcję publiczną, lecz było nią naruszenie zasady pro- porcjonalności. Trybunał orzekł wówczas, że „ stopień ograniczenia prywatności zstępnych, wstępnych i rodzeństwa f unkcjonariuszy samorządowych, a t akże – w pewnym zakresie – samych funkcjonariuszy nie odpowiada warunkom proporcjonalności ”. Jednocześnie jednak Trybunał stwierdził, że ingerencja w prywatność była proporcjonalna w zakresie odnoszącym się do małżonków fun kcjonariuszy samorządowych. Przyj ął przy tym, że grupę małżonków należało potraktować odmiennie niż grupę wstępnych, zstępnych i rodzeństwo. Jak wynika z uzasadnienia wyroku o sygn. K 20/03, „[p] o pierwsze, nie wchodzi tu w grę ujawnienie, wbr ew woli zaint eresowanych, powiązań rodzinnych; pozostawanie w związku małżeńskim jest okolicznością znaną otoczeniu. Po drugie, ze względu na fakt pozostawania małżonków we wspólnym pożyciu, nie zachodzi niebezpieczeństwo, że funkcjonariusz nie posiada inf or- macji o oso bie, co do której ma składać oświ adczenie. Po trzecie, wspólne pożycie małżon- ków, a nawet – w przeważającej liczbie przypadków – pozostawanie we wspólności mająt- kowej, powoduje, że wszelkie dobra nabywane przez jednego z małżonków, uzyskiwane przez niego k orzyści, wynagrodzenie za pracę s tanowią o poprawie sytuacji materialnej oboj- ga małżonków, są przeznaczone do wspólnego korzystania, nawet jeśli małżonkowie znieśli ustrój wspólności ustawowej. W konsekwencji, uzyskanie korzyści przez małżonka funkcjo- nariu sza powinno być traktowane niemal tak samo, jak uzyskanie jej przez samego funkcjo- nariusza ”. Z tych samym powodów nie podzielam stanowiska przyjętego przez Trybunał w wy- roku o sygn. Kp 2/19, jakoby małżonkowie musieli być w zakresie obowiązku ujawniania s wojego majątku potraktowani podob nie jak dzieci własne, dzieci małżonków oraz dzieci przysposobione osób objętych regulacją ustawy zmieniającej. Moim zdaniem, charakter szczególnej relacji łączącej małżonków wymagałby co najmniej prze prowadzenia osobnego t ekstu proporcjonalności w celu zb adania dopuszczalności ingerencji w sferę prywatności oraz autonomii informacyjnej małżonków. W sprawie o sygn. Kp 2/19 kwestia ta była jednak poza granicami orzekania przez Trybunał, wyznaczonymi wnio skiem Prezydenta. Kate go- ryczne wypowiedzi Trybunału odn ośnie do sytuacji małżonków są zatem co najmniej przed- wczesne. OTK ZU A/202 2 Kp 2/19 poz. 6 36 3. Nie akceptuję też przyjętej przez Trybunał koncepc ji nie rozerwalnego związku z pozostałą częścią ustawy – uznanego przez Trybunał za n iekonstytucyjny w częś ci I senten- cji wyroku o sygn. Kp 2/19 – określonego zakresu normowania przepisów ustawy zmieniają- cej, odnoszącego się do dzieci własnych, dzieci małżonka oraz dzieci przysposobionych osób pełniących funkcj e publiczn e . Wyobrażam sobie, że istnienie takiego związku można byłoby rozważać w s ytuacji, w której Trybunał stwierdziłby, że przyjęty przez ustawodawcę środek osiągnięcia założeń legislacyjnych – z racji niemożności realizacji obowiązków nałożonych na adresatów – jest w ogóle niezg odny ze standardami pr awidłowej legislacji wywodzonymi z art. 2 Konstytucji (o czym wyżej) . Stwierdzenie takiej technicznej (legislacyjnej) wadliwo- ści mogłoby się wówczas odnosić do całości mechanizmu przewidzianego w ustawie zmie- niającej. Wówczas także – po odmowie podpisania ustawy przez Prezydenta w związku z negatywnym wyrokiem Trybunału – ustawodawca musiałby podjąć raz jeszcze decyzję, czy wprowadzi zmiany prawodawcze służące realizacji celu, jakim jest transparentność i uczci- wość życia publicznego, o raz – w razie podtrzym ania swojej woli w tym zakresie – rozstrzy- gnąć o wyborze środków prawnych adekwatnych do realizacji tego celu, a jednocześnie tech- nicznie poprawnych (tj. spełniających standard prawidłowej legislacji). Tymczasem w wyroku o sygn. Kp 2/ 19 Trybunał, jak już p odkreśliłem, nie przepro- wadził an alizy ustawy zmieniającej pod kątem jej zgodności z wynikającymi z art. 2 Konsty- tucji standardami prawidłowej legislacji. Skoncentrował się na merytorycznych zarzutach dotyczących naruszenia prywatnośc i i autonomii informac yjnej dzieci własnych, dzieci mał- żonków i dzieci przysposobionych funkcjonariuszy objętych tą ustawą. Nie jest dla mnie jed- nak jasne, dlaczego stwierdzenie niedopuszczalności ingerencji w sferę prywatności i auto- nomii informacyjnej te j grupy osób bliskich miałoby być automatycznie „równoz naczne” z nieproporcjonalną ingerencją w prawa małżonków oraz osób pozostających we wspólnym pożyciu z osobą zobowiązaną do składania oświadczeń. Z dotychczasowego orzecznictwa Trybunału (zob. przywoła ny wyrok o sygn. K 20/ 03) wynikałoby raczej , że małżonk owie nie należą do tej samej klasy podmiotów podobnych co pozostali członkowie rodziny , a więc nie ciążył na ustawodawcy wynikający z art. 32 Konstytucji nakaz traktowania ich równo. Fakt nadmiernej (n ieproporcjonalnej) ing erencji w konstytucyjnie chronion ą sferę prywatności dzieci własnych, dzieci małżonka i dzieci przysposobionych funkcjonariuszy publicznych nie rodzi sam w sobie „wtórnej niekonstytucyjnej” w zakresie prawa do prywatności małżonków fu nkcjonariuszy oraz osó b pozostających z nimi we wspólny m pożyciu. N ie podzielam zatem stanowiska przyjętego przez Trybunał w wyroku o sygn. Kp 2/19, jakoby małżonkowie (a także osoby pozostające we wspólnym pożyciu – co już nie wynika tak jednoznacznie z u zasadni e ni a wyroku) mu sieli być w zakresie obowiązku uj aw- niania swojego majątku potraktowani podobnie jak dzieci własne, dzieci małżonków i dzieci przysposobione osób objętych regulacją ustawy zmieniającej. Moim zdaniem, charakter szczególnej relacji łączą cej współ małżonków – o dmiennej od relacji łączonej rodz ica z dziec- kiem – wymagałby przeprowadzenia osobnego testu proporcjonalności w celu oceny dopusz- czalności ingerencji w sferę prywatności i autonomii informacyjnej małżonków funkcjonariu- szy objętych ustawą . Takiego odrębnego testu wymagałaby też sytuacja os ób pozostających we wspólnym pożyciu z osob ą pełniącą funkcje publiczne . W sprawie o sygn. Kp 2/19 kwe- stia ta była jednak poza granicami orzekania przez Trybunał, wyznaczony mi treścią wniosk u Prezydenta. Kategoryczne wypowi edzi Trybunału odnośnie do sytuac ji małżonków funkcjo- nariuszy i osób pozostających we wspólnym pożyciu z funkcjonariuszami są zatem co naj- mniej przedwczesne i niepoparte wystarczającą argumentacją . Moim zda niem, w niniejszej sprawie nierozerwalny związek p rzepisów, o których niekonstytucy jności orzeczono, z pozostałą, niezakwestionowaną częścią ustawy nie wystąpił ani na płaszczyźnie techniczno - legislacyjnej, ani na płaszczyźnie aksjologicznej. Orzeczenie Tr ybunału, że przepisy ustawy zmieniającej są niekon stytucyjne w zakresie , w jakim do tyczą OTK ZU A/202 2 Kp 2/19 poz. 6 37 majątku osobistego i objętego małżeńską wspólnością majątkową dzieci własnych, dzieci małżonka i dzieci przysposobionych osób zobowiązanych do składania oświadczeń, ze względu na naruszenie prawa do prywatności i auto nomii informacyjnej tych osób, ni e unie- możliwia ł tego, aby przepisy ustawy zmieniającej weszły w życie i były stosowane w zakre- sie, w jakim dotyczą majątku małżonków i osób pozostających we wspólnym pożyciu z oso- bami zobowiązanymi do składania oświadczeń. Po prostu u stawa – nadal służąc r ealizacji celu przyjętego przez ustawodawcę, polegającego na ochronie transparentności i uczciwości życia publicznego – weszłaby w życi e w okrojonym zakresie normowania . Oso by zobowią- zane do składania oświadczeń nie musiały by przedstawiać informacji dotycz ących sytuacji majątkowej dzieci własnych, dzieci małżonka lub dzieci przysposobionych, niemniej miałyby nadal obowiązek ujawnienia informacji dotyczących majątku osobistego małżonków i osób pozostających z nimi we wspólnym pożyciu . W takim wypadku nie moż na byłoby mówić o aksjologicznym wypaczeniu celu ustawodawczego ( ratio legis ), polegającego na ochronie transparentności i uczciwości życia publicznego . Cel ten nadal był by realizowany, tyle tylko że w węższym zakresie. Uw ażam zatem, że z konstrukcyjnego punktu widzenia Trybunał w niniejszej sprawie błędnie i niezgodnie z celem posłużył się formułą „nierozerwalnego związku”. Przy pomocy tego środka – zaniechawszy równocześni e oceny mechanizmu ustawy zmieniającej przez pry- zm at art. 2 Konstytucji – rozciągną ł skutki swego rozstrzygnięcia o nieproporcjonalnej inge- rencji w prawo do prywatności i autonomii informacyjnej jednej grupy osób ( tj. dzieci wła- snych, dzieci małżonków i dzieci przysposobionych funkcjonariuszy ) na osoby na leżące do innych kategorii, nieob jętych wnioskiem Prezydenta ( tj. małżonków oraz osoby pozostające we wspólnym pożyciu z osobą zobowiązaną do złożenia oświadczenia ) . Ocena proporcjonal- ności in gerencji w prawo do prywatności i autonomii informacyjnej małżon ków i osób pozo- stających we wspól nym pożyciu z funkcjonariusze publicznym wymagała tymczasem prze- prowadzenia osobnego testu proporcjonalności, co jednak w niniejszej sprawie było poza zakresem kognicji Trybunału z uwagi na treść art. 67 u.o.t.p.TK . Zdanie odrębne sędziego TK Jakuba Steli ny do wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 25 listopada 2021 r., sygn. akt Kp 2/19 Na podstawie art. 106 ust. 3 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej: u otpTK) zgłaszam zdanie odrębne do wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 25 listopada 2021 r., sygn. Kp 2/19. 1. Niniejsze zdanie odrębne zgłaszam do części II sentencji wyroku Trybunału Kon- stytucyjnego z 25 listopada 2021 r., sygn. Kp 2/19. Nie mam bowiem wą tpliwości, że roz- strzygnię cie wynikające z części I tego wyroku jest prawidłowe , a zate m Trybunał Konstytu- cyjny trafnie orzekł o niezgodności ze wskazanymi wzorcami konstytucyjnymi zaskarżonych zakresowo przez Prezydenta Rzeczpospolitej Polskiej przepisów uchwalonej w dniu 11 wrze- śnia 2019 r. ustawy o zmianie ustawy o wykonywaniu mandatu pos ła i senatora oraz niektó- rych innych ustaw (zwanej dalej „ustawą”) . Nie podzielam natomiast przyjętego przez skład orzekający stanowiska, wyrażonego w części II sentencj i jakoby zakwestionowane przepisy były nierozerwalnie związane z całą ustawą. K onsekwencj ą II części sentencji wyroku o sygn. OTK ZU A/202 2 Kp 2/19 poz. 6 38 Kp 2/19 jest niemożność podpisania przez Prezydenta Rzeczpospolitej ustawy i zakończenie procesu legislacyjnego na tym etapie . Po wody, dla których zdecydowałem się zgłosić niniej- sze z danie odrębne , przedstawiam poniżej. 2. Rozpocząć należy od stwierdzeni a , że – podobnie jak skład orzekający – uważam, że w rozpoznawanej sprawie n ie zachodzi ł nierozerwalny związek zakwestionowanych p rze- pisów z całą ustawą w tzw. płas zczyźnie techniczno - legislacyjnej i to pomimo zakresowego charakteru wyroku. Obowiązując e w tej materii regulacje konstytucyjne przewidują bowiem tryb, w jakim możliwe jest dostosowanie przez Sejm treści ustawy do skutków wynikających z wyroku zakresowego Trybunału Konstytucyjnego , i – w mojej ocenie – takie dostosowanie było w niniejszej sprawie możliwe . Nie zgadzam się natomiast z oceną Trybunału , jakoby nierozerwalny związek zakwe- stionowanych przepisów z całą ustawą zac hodzi ł w płaszczyźnie aksjologicznej (merytorycz- nej). Dla uzasadnieni a istnienia takiego związku Trybunał Konstytucyjny wskazał dw ie przy- czyny . Po pierwsze , uznał, że stwierdzenie niezgodności z ustawą zasadniczą przepisów wy- mienionych w części I sentencji podwa ża ratio legis całej ustawy, po drugie , że pozostał e , nie objęt e wnioskiem Prezydenta, przepis y są z tych samych powodów również niekonstytucyjne. Nie podzielam obu tych zapatrywań. 3. W odniesieniu do pierwszej kwestii Trybunał uznał, że r ozszerzen ie zak resu oświadczeń majątkowych składanych przez funkcjonariuszy publicznych o majątek osób naj- bliższych miało zapewnić, w zamyśle ustawodawcy, większą transparentność życia publicz- nego i podnieść poziom zaufania społecznego do osób pełniących funkcje pu bliczn e. Skoro zatem Trybunał uznał za niezgodny z Konstytucją obowiązek składania oświadczeń majątko- wych w zakresie majątku osobistego i objętego wspólnością dzieci własnych, dzieci małżonka i dzieci przysposobionych osoby pełniącej funkcję publiczną , to tym sa mym znacząco ograni- czył podmiotowo możliwość stosowania ustawy . Jakkolwiek konstatacja o ograniczeniu za- kresu ustawy jest prawdziwa, to jednak nie oznacza ona, iż podważone zostało w ogóle ratio legis ustawy. Nie ma powodów, by twierdzić, że obowiąz ek uja wn